Кіріспе

1944 жылғы жалпы көтеріліс – нацистік Германияға қарсы еврейлік көтеріліс. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясы астындағы Польшадағы Варшава геттосының көтерілісі (; powstanie w getcie warszawskim; link=no) – 1943 жылы Варшава геттосындағы еврейлердің нацистік Германияның қалған гетто тұрғындарын Майданек және Треблинка жойғыш лагерьлерінің газ камераларына тасымалдауға жасаған соңғы әрекетіне қарсылық көрсетуі. 1942 жылдың жазында өткен Варшавадағы ірі акцияда (Grossaktion Warsaw) 250 мыңнан астам еврейлер Треблинкаға депортацияланып, өлтірілді. Осыдан кейін қалған еврейлер бункерлер салып, геттоға қару-жарақ және жарылғыш заттарды жасырып әкелуге кірісті. Солшыл еврейлік жауынгерлік ұйымы (ŻOB) және оңшыл еврейлік әскери одағы (ŻZW) құрылып, оқу-жаттығуларын бастады. 1943 жылдың қаңтар айындағы тұтқындау әрекетіне жасалған шағын қарсылық ішінара сәтті аяқталды және поляк қарсылық топтарын еврейлерге шын ниетпен көмектесуге ынталандырды. Көтеріліс 19 сәуірде геттоның полиция командирі, СС бригаденфюрері Юрген Штропқа бас иесіздік танытқаннан кейін басталды. Штроп геттоны блок-блоктан қиратуға бұйрық берді, ол 16 мамырда аяқталды. Барлығы 13 000 еврей қаза тауып, олардың шамамен жартысы тірідей өртеліп немесе тұншығып өлді. Штроп 110 неміс сарбазының зардап шеккенін, оның ішінде 17-сінің қаза болғанын хабарлады. Бұл көтеріліс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлер ұйымдастырған ең ірі көтеріліс болды. Еврейлер жеңіске жету мүмкін еместігін және аман қалудың қиын екенін жақсы білген. 2009 жылы қайтыс болған ŻOB-тың соңғы тірі командирі Марек Эдельман олардың күресуге түрткі болған себебінің «немістерге біздің өліміміздің уақыты мен орнын өздері таңдауға рұқсат етпеу» екенін айтты. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының мәлімдемесіне сәйкес, бұл көтеріліс «еврей халқының тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі» саналады.

Өмірбаян

1939 жылы неміс билігі Польшаның үш миллионнан астам еврей халқының көп бөлігін Польшаның ірі қалаларындағы тығыз геттоларға шоғырландыра бастады. Олардың ең ірісі – Варшава геттосы, Варшаваның 3,3 км² аумағына шамамен 300 000–400 000 адамды жинады. SS und Polizeiführer Odilo Globocnik және SS Standartenführer Ludwig Hahn басшылығымен геттода кең таралған аурулар мен аштықтан мыңдаған еврейлер қаза болды, тіпті геттодан Треблинка жойқын лагеріне жаппай көшіру басталғанға дейін. СС 1942 жылдың 23 шілдесі мен 21 қыркүйегі аралығында «Grossaktion Warschau» операциясы аясында көптеген көшірулерді жүргізді. Операция басталмас бұрын, неміс «Қоныстандыру комиссары» СС Штурмбаннфюрер Герман Хёфле Гетто еврейлік кеңесінің – Юденраттың отырысын шақырып, оның төрағасы Адам Черняковқа «Шығысқа қоныстандыру» үшін күніне 7000 еврей қажет екенін мәлімдеді. Геттодағы алғашқы қарулы қарсылық 1943 жылдың қаңтарында болды.

Негізгі дереккөздер

Поляк тіліндегі түпнұсқа: PDF 1.86 МБ.