Кіріспе

Платонның жазған «Сократтың қорғаныш сөзі» (ағылш. Apologia Sokrátous; Apologia Socratis) – Сократтың (б.з.д. 469–399) б.з.д. 399 жылы дінсіздік және жастарды тәлімсіздікке салу айыптары бойынша сотта сөйлеген қорғаныш сөзінен құралған Сократ диалогы. Атап айтқанда, «Сократтың қорғаныш сөзі» – «жастарды бұзу» және «қала сенетін құдайларға сенбеу, керісінше Афина үшін жаңа болып табылатын басқа даймондарға сену» деген айыптамаларға қарсы қорғаныс (24б). Философ Сократтың соты мен өлімі туралы басты дереккөздердің ішінде «Сократтың қорғаныш сөзі» сот процесін бейнелейтін диалог болып табылады және Платонның «Евфифро», «Федон» және «Критон» диалогтарымен бірге философ Сократтың өмірінің соңғы күндерін толық баяндайтын төрт Сократ диалогының бірі болып есептеледі.

Апаттың мәтіні

Философ Платонның (б.з.д. 429-347 жж.) «Сократтың Ақтау еңбегі» – Сократтың сыбайлас жемқорлық және дінсіздік айыптауларына қарсы заңдық қорғанысы туралы жазылған көптеген түсіндірме ақтаулардың бірі. Көбісі Сократтың сотынан кейінгі он жылдық ішінде жарық көрген (б.з.д. 399 ж.). Осылайша, Платонның «Сократты ақтау еңбегі» – Сократты қорғаудың ерте философиялық тұжырымы, ол сократтық диалог түрінде ұсынылған. Аристотель кейін оны көркем әдебиет жанрына жатқызса да, ол философ Сократ (б.з.д. 469-399 жж.) туралы маңызды тарихи дереккөз болып табылады. Аристотель бұл диалогты, әсіресе Сократ Мелетке сұрақтар қоятын эпизодты, сауалдастырудың тиімді мысалы деп есептеді. Сократтың Мелетпен болған екі диалогын қоспағанда, дінсіздік айыптауларының мәні мен логикасы туралы әңгімелерден басқа, «Сократтың Ақтау еңбегінің» мәтіні философ Сократтың бірінші тұлғасынан және оның дауысынан айтылған (24d–25d және 26b–27d). Сонымен қатар, сот барысында өзін қорғау сөзінде Сократ екі рет Платонның сотта бар екенін еске салады (34a және 38b).

Кіріспе

Сократтың Апалогиясы Сократтың шамамен 500 афиналық ер адамнан тұратын қазылар алқасына жүгініп, Ликон, Анит және Мелет атты ораторлардың – қаланың жастарын бұздады және Афина пантеонына қарсы дінсіздік жасады деп айыптағандардың – оларды сендіріп-сендірмегенін сұрауымен басталады. Оның сөйлегенінің алғашқы сөйлемі диалогтың тақырыбын белгілейді – философия білімсіздікті мойындаудан басталады. Сократ кейіннен философияның осы тұсын нақтылай түсіндіріп, өзінің барлық даналығы ештеңе білмейтінін білуден туындайды (23б, 29б). Сот барысында Сократ оның айыптаушылары – ораторларды еліктеп, пародиа жасап, түзетулер енгізеді және қазылар алқасынан оны ораторлық шеберлігіне емес, айтқандарының растығына қарай соттауын өтінеді (салыстыр: Лисий XIX 1,2,3; Исай X 1; Изократ XV 79; Эсхин II 24). Сократ күрделі тілді, мұқият құрастырылған әсем сөздер мен тіркестерді қолданбай, грек тілінің қарапайым сөздерін қолданатынын айтады. Сократ агорада және ақша сату орындарында қолданған тілінің өзінің туған тілі және елінің дәстүрі екенін айтады. Қазылар алқасының пікірін жұмсартуға, сыбайлас жемқорлық және дінсіздік айыптауларына минималды түрде мойынұсынуға мүмкіндік берілсе де, Сократ өлім жазасынан қашу үшін адалдығынан бас тартпайды. Қазылар алқасы Сократты өлім жазасына кеседі.

Екінші бөлік: Сократтың жазалау туралы шағымдары

Сотталушылар Сократты кінәлі деп таныды (36а). Сократтың «Апологиясында» Платон философты моральдық бұзылу мен дінсіздікке айыптау бойынша ақтау немесе айыптау дауыстарының жалпы санын көрсетпейді; Сократ, егер тағы отыз қазылар оның пайдасына дауыс бергенде, ол ақталған болар еді дейді. Бұл сот 500 адамнан тұрса, 280 адам Сократқа қарсы, ал 220 адам оның пайдасына дауыс берген дегенді білдіреді. Бұл шамамен 12 пайызды құрайды. Мұндай жағдайларда – айыптауларға өлім жазасы заңдық санкция ретінде қарастырылса – Афина заңына сәйкес, прокурор мен айыпталушы айыптамада көрсетілген іс-әрекеттерді жазалау үшін әкімшілік жазаны ұсынуға міндетті болған. Сократ жазаның орнына, мемлекеттік есептен мәңгілік күтім беруді ұсынып, сотты наразылыққа тілді етті. Ол өзіне қарсы дауыс беру көрсеткіші тым жақын болғанын атап өтті. Осыған орай, Сократ қараңғы юморға барып, Мелеттың оның айыптауларына қатысты судьялардың бестен бірінің қолдауына қол жеткізбегені үшін үлкен айыптан мүлттықтап кеткенін айтады. Осылайша, Сократ Мелет үшін сотқа талапкер ретінде қарастыруға тиіс қаржылық салдарын жариялады, себебі Афина заң жүйесі судьялардың дауысы сот түріне қажетті судьялар санының бестен бірінен кем болған жағдайда, талапкерге қаржылық жауапкершілік жүктеу арқылы негіссіз сот процестерін ұстап тұрды. Сотта оған ресми түрде тағылған екі айыптау үшін жаза ретінде Сократ сотқа өзін Афина қаласының игілігі үшін қарастыруды ұсынды; оған Афинаның қоғамдық асханасы – Пританейде мәңгілік тегін тамақ беру керек. Мұндай мемлекеттік сыйлық Олимпиада жеңімпаздарына, көрнекті азаматтарға және Афина қаласы мен мемлекетіне пайда келтіргендерге арналған құрметті есептеледі. Ақырында, сот ұсынылған сыйлықты қабылдамағаннан кейін, Сократ түрмеге жабу және жер аударуды қарастырып, 100 драхма көлемінде айыппұл төлеуге келіседі. Оның кедейлігіне қарамастан, бұл прокурорлар ұсынған өлім жазасына қарағанда жеңіл жаза болды және сот төрешілері оны қолдады. Оның қолдаушылары Платон, Критон, Критобул және Аполлодор одан да көп ақша – 3000 драхма (отыз мина) айыппұл төлеуге ұсынды; дегенмен, Сократтың сотының судьялары үшін ақшалай айыппұл жеткіліксіз жаза болып саналды.

Үшінші бөлім: Сократтың соңғы сөзі

Сократтың сотында соттың шешімі Сократты өлім жазасына кесу болды; қазылардың көпшілігі өлім жазасын қолдады (Апология 38c), бірақ Платон Сократтың «Апологиясы» мәтінінде қазылардың дауыс беру санын көрсетпеген. Алайда Диоген Лаерций 280 қазының өлім жазасын, ал 220 қазының Сократқа ақшалай айыппұл салуды қолдағанын хабарлайды (2.42). Сонымен қатар, Сократтың өзін қорғау сөзінің саяси тұрғыдан ынталандыратын тілі мен құрметсіздікке толы әуені қазыларды ашуландырып, оны жазалауға себеп болды. Сократ өлім жазасы туралы үкімге алдымен оның өліміне дауыс берген қазыларға жол тартқан сөзбен жауап береді. Ол олардың өлімінен қысқа ғана уақыт күтудің орнына, енді оның жақтастарының қатал сын-ескертпелерін қабылдауға мәжбүр болатынын айтады. Ол өлімінен кейін жастар оның орнына қоғамдық сыншы ретінде шығып, афиналықтардың адал мінез-құлқына ынталандыратынын, тіпті одан да жақтырмас жағдай тудыратынын болжады (39d). Оны ақтауға дауыс берген қазыларға Сократ үміт сыйлайды: оның табиғи даймонионы заңдық қорғанысын жүргізуіне кедергі келтірмеді, бұл оның дұрыс әрекет еткенін көрсетеді. Осылайша, даймонион Сократқа өлім жақсы нәрсе болуы мүмкін екенін білдірді; өлім – жоғалу (жердегі уайымнан құтылу) және одан қорықудың қажеті жоқ, немесе өлім – Гезиод, Гомер және Одиссей сияқты тұлғалар мен батырлардың руларының мекендейтін жоғарырақ өмірлік деңгейге көшу. Сократ өзін қорғауын сот алдында өзінің айыптаушылары – Ликон, Анит және Мелетке, сондай-ақ қазыларға ешқандай жаман ниеті жоқ екенін айтумен аяқтайды. Содан кейін ол афиналықтардан үш ұлын түзетуді сұрайды, егер олар ізгілікпен өмір сүруден гөрі материалдық байлықты бағаласа немесе тым мақтанқор болса; осылай істеу арқылы әділдік орнатылады.

Бейімделулер

Сократтың сотталуы: Аристофанның «Бұлттары» мен Платонның «Кешірім сұрауы», «Крито» және «Фадон» шығармаларына негізделген, қазіргі заманғы қойылымдарға бейімделген пьеса (2007), Эндрю Дэвид Ирвиннің туындысы, Сократты философ және адам ретінде көрсетеді. Бұл пьеса Аристофанның «Бұлттары» (б.з.д. 423 ж.) және Платонның үш Сократ диалогы – Сократтың «Кешірім сұрауы» (философтың сотта қорғанысы), «Крито» (әділеттің мәні туралы талқылау) және «Фадон» (өмірден кейінгі өмір туралы талқылау) негізінде жазылған. Роберто Росселлинидің 1971 жылғы «Сократ» телефильмі көбінесе өзінің сюжеті мен сценарийін осы диалогтан алған.