Кіріспе

Терейна (Тейрайна деп те жазылады, сонымен қатар Вашингтон аралы деп те аталады – бұл екі атау конституциялық түрде бекітілген) – Тынық мұхитының орталығында орналасқан коралл атолы және Кирибатиге қарасты Солтүстік Линия аралдарының бөлігі. Тераинаның ескі атаулары – Жаңа Маркиза, Проспект аралы және Нью-Йорк аралы. Арал шамамен 4,71° солтүстік ендікте және 160,76° батыс бойлықта орналасқан. Тераина әлемдегі көптеген атоллдардан ерекшеленеді, себебі оның ішінде үлкен тұщы сулы көл (Вашингтон көлі) бар, ол ашық линза түрінде, кокос пальмаларының жасыл орманында жасырылған; бұл Кирибатидің барлық аймағындағы жалғыз тұрақты тұщы сулы көл. Солтүстік-батыс – оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс – солтүстік-шығыс бағытында өлшенгенде, оның жер ауданы шамамен ; аралдың периметрі бойынша екі топырақ жол салынған – сыртқы (Бейч Роуд) және ішкі (Ринг Роуд). Арал ішіндегі көлік жасанды каналдар арқылы кемелермен жүзеге асырылады, бұл Тынық мұхиты аралдары үшін ерекше жағдай. Танкоре маңында кемелерге бағыт көрсету мұнарасы және екі радио мачта орналасқан. Жергілікті жерде өндірілмейтін заттар жылына шамамен екі рет кемемен жеткізіледі. Аралда археологиялық орындар бар екені белгілі болғанымен, тұщы судың жетіспеуі ұзақ мерзімді адам қоныстануын қиын етеді, алайда адамдардың осы аралды пайдалану тарихын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Тераина 1798 жылдың 12 маусымында американдық кит аулаушы капитан Эдмунд Фэннингтің «Бетси» кемесімен табылды; ол аралды Джордж Вашингтонның құрметіне атады, бірақ жағаға түсуге тырыспады. Аралды алғаш зерттеген экспедиция капитан Адам Иоганн фон Крузенстерн басқаратын орыс экспедициясымен (сол кезде Жаңа Маркиза деп аталған) келді. Кейіннен арал 1856 жылғы Гуано аралдары заңы бойынша «Проспект аралы» деген атпен АҚШ-қа қарауына берілді. Алайда гуано едәуір мөлшерде өндірілмеді немесе экспортталмады, себебі ылғалды климат үлкен қорлардың пайда болуына кедерілді. 1860 жылдары капитан Джон Инглиш және Манихики аралдарынан келген адамдар осы аралды мекендеді. Кейін Вильям Грейг аралға кокос пальмаларын отырғыза бастады. Соңында Грейгтің ұлдары плантацияның иесі болды, ал әкесі Эммануэль Ружье [fr] патшасы үлесін Fanning Island Limited компаниясына сатты және Рождество аралында кокос плантациясын құрды.

Экология

Экологиялық тұрғыдан Терайна да бірнеше себепке байланысты өте қызықты. Біріншіден, оның ерекше географиялық және геологиялық ерекшеліктерінен көрініп тұрғанындай, ол әлемдегі ешбір жерде кездеспейтін экожүйелердің бірегей комбинациясына ие. Екіншіден, ол сирек кездесетін бір құс түрінің ең көп санына ие, бірақ ол құстың бастапқы мекенінен алыс жерде орналасқан. Сонымен қатар, бұл арал жақында ғана жойылған, жұмбақ жұмыр қаз тұрғын үйіне ие болған. Соңғысы, аралдың биоәртүрлілігі, шамамен 1200 жылға дейін аралға маңызды санымен адамдар уақытша қоныстанғанын нақты көрсетеді. Қазіргі уақытта аралдардың экожүйелерін және түрлерін қорғау бойынша ресми шаралар қабылданбаған, бірақ негізгі тіршілік ортасын, атап айтқанда, батпақ жерлерін заңмен қорғау ұсынылған. Ол адамның жерді пайдалануын өзгерткенінен және жабайы мысықтардан пайда көреді. Біріншісі құстарға көбірек тіршілік ортасын ұсынады, ал мысықтар Терайнаны қара егеуқұйрық тышқандарынан (Rattus rattus) толығымен таза ұстап келді, себебі олардың ағашқа өрлеу әдеттері, егер олардың саны артып кетсе, түрдің өмір сүруіне қауіп төндіретін еді. Кокоспен қатар, алма гуавасы (Psidium guajava) да маңызды. Франжипани (Plumeria) және гибискус әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер ретінде танымал. Дегенмен, ежелгі Гавайиден полинезиялық теңізшілердің Оңтүстік-Шығыс Полинезия мен Гавайи арасында белгілі бір үлгімен, бәлкім 400 жылға дейін, бірақ әлбетте 1200 жылға дейін саяхаттағандығына көптеген дәлелдер бар. Бұл, берілген желдер, мұхит ағындары, белгілі сауда жолдары және осы құстарды саяхат кезінде тірі ұстаудың қиындығы ескерілгенде, мүмкін емес сияқты, сондықтан императорлық қабақ (Ducula), және мүмкін Тодирамфус балықшысы немесе Аплонис сұңқары тарихқа дейінгі жойылған құстардың ең ықтимал үміткерлері болып табылады. Алайда, теңіз деңгейінің өзгеруі Терайнаға қандай әсер ететіні әлі толық анық емес, өйткені жергілікті зерттеулер жүргізілмеген. Егер теңіз деңгейі жарты метрге ғана көтерілсе, орман мен тұщы су көлінің орнына бұталы жерлер немесе құмды төбелер және тұзды лагуналар пайда болуы мүмкін. Бұл қарамастан, Рождество құмырасына ұқсас немесе туыс полинезиялық құмқұмыра Терайнада бір кезде өмір сүрген болуы мүмкін.

Басқа жануарлар дүниесі

Тынық мұхитының көптеген шеткі аралдарындағыдай, мұнда да туа біткен құрлық сүтқоректілері жоқ. Полинезиялық егеуқырлар (Rattus exulans) Терайнада ежелгі заманнан бері кездеседі. Олар батыс жақтан келген дауылдармен бірге ағын сулармен келген болуы мүмкін, немесе ежелгі теңізшілер оларды кездейсоқ немесе қасақана (тамақ ретінде) әкелген болуы мүмкін. Қазіргі кезде олардың құстар популяциясына тигізетін әсері шамалы, бірақ егер Терайнада бұрын рельстер болған болса, онда осы егеуқырлар олардың жоғалуына, сондай-ақ тарихқа дейінгі дәуірде жойылған басқа құстардың да жоғалуына себеп болған болуы мүмкін. Егер Полинезиялық құмшақ Терайнада бұрын көбейген болса, онда осы егеуқырлар олардың жоғалуына жауапты болуы әлдеқайда мүмкін; бүгінде Прособонияның тек бір таксоны ғана қалды, ол егеуқырлардың жоқ атолдарда қиын жағдайда өзін сақтап тұр. Терайнада жабайы иттер, мысықтар және шошқалар әртүрлі санда кездеседі; әсіресе мысықтар жерде ұялайтын теңіз құстарының санының азаюына себепкер. Бірақ жоғарыда айтылғандай, мысықтар егеуқырлар популяциясын бақылауда ұстап тұрғандай көрінеді. Терайнадан хабарланған көлдік түрлерге балықтар және белгілі бір "деңіз шаяны" жатады, яғни (әбден ықтимал) қабықшалылардың бір түрі. Терайнаның тұщы су балықтарына мраморлы балық (Anguilla marmorata), Каранкс тұщы су тревалиясы, Ореохромис тилапиясы және сүт балығы (Chanos chanos) жатады. Соңғы екеуі, және мүмкін тревалия да, жақында әкелінген. Балықтар 1877 жылға дейін бекітілген; көптеген Anguillidae сияқты, олар катадромалық және құрлықта біршама қашықтыққа жүзе алады. Сондықтан, Терейнаның балықтарының мінез-құлқы туралы нақты деректер болмаса да, көл Тынық мұхитынан үнемі толықтырылып отырады деп болжауға болады. Көптеген Үнді-Тынық мұхиты аралдарында кокос (Cocos nucifera) ағаштарына бай болғандай, Терайнада кокос иесі (Birgus latro) жиі кездеседі. Жағалауда бірнеше жасыл бетабақтар (Chelonia mydas) ұялайды. Дегенмен, бұл өте маңызды ұялау орны емес және ұялардың сәтті болу ықтималдығы төмен, өйткені Терайна – тасбақа жұмыртқаларын жинауға рұқсат етілген Кирибати аралдарының бірі.