1480 ж. Угра өзеніндегі тұру – Ақ Орда мен Мәскеу арасындағы қақтығыс. Иван III-нің салық төлеуден бас тартуы, Орданың шабуылы, тарихи маңызы зор оқиға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1480 жылғы Ұлы Орда мен Мәскеу Ұлы Кенәзі арасындағы шайқас
1480 battle between the Great Horde and the Grand Duchy of Moscow
Угра өзеніндегі Ұлы тұрақ (Великое стояние на Угре) немесе Угра өзеніндегі тұрақ, сондай-ақ Угра шайқасы деп те аталады, 1480 жылы Угра өзенінің жағасында Ұлы Орданың Ахмат ханы мен Мәскеу Ұлы Кенәзі III Иванның әскерлері арасындағы қақтығыс болды. III Иван Ордаға салық төлеуді тоқтатқаннан кейін Ахмат хан Мәскеуге қарай әскер бастап, екі әскер өзен жағасында кездесті. Ахмат хан литвалық әскердің күш қосып келуін күтті, бірақ олар келмеді. Бір рет моңғолдар өзенді кесіп өтуге тырысты, бірақ орыс әскерінің атысынан сәтсіз болды, соның салдарынан Ахмат хан шегінуге мәжбүр болды. Екі әскер де аз ғана шайқасқаннан кейін тарап кетті. Ресей тарихында бұл оқиға Ресейдегі "татар жегінің" аяқталуы деп есептеледі, алайда кейбір тарихшылар бұл оқиғаның өзі маңызды емес және орыс-татар қарым-қатынасына ешқандай өзгеріс енгізбегенін айтады. Бірақ, бұл оқиға Ресейге татарлардың номиналдық үстемдігінің аяқталуы ретінде қарастырылады.
The Great Stand on the Ugra River (Великое стояние на Угре) or the Standing on the Ugra River, also known as the Battle of the Ugra, was a standoff in 1480 on the banks of the Ugra River between the forces of Akhmat Khan of the Great Horde, and Grand Prince Ivan III of the Grand Duchy of Moscow. After Ivan III stopped paying tribute to the Horde, Akhmat Khan led an army towards Moscow, leading to a standoff between the two armies on the banks of the river. Akhmat Khan waited for his Lithuanian reinforcements to arrive, but they never did, with one Mongol attempt to cross the river failing due to Russian fire, leading to Akhmat Khan to retreat. Both armies departed after little fighting. In Russian historiography, it has been interpreted as the end of the "Tatar yoke" in Russia, though some historians believe that the event itself was insignificant and did not change Russo Tatar relations. Nevertheless, the event is usually regarded as the end of nominal Tatar suzerainty over Russia.
Өмірбаян
Ресейдің негізгі қорғаныс желісі Ока өзені бойымен Калугадан шығысқа қарай Нижний Новгородқа дейін созылды. Калугада Ока өзені солтүстіктен шығысқа қарай тік бұрылып, қорғаныс желісі Угра өзені бойымен батысқа қарай ұзартылды. Калуганың батысы мен оңтүстігіндегі жерлер Литваның иелігінде болды. Осы кезде Иван III Ока өзенінің солтүстігіндегі жерлерді біріктіруде болды. Сол уақытта Алтын Орда ыдырап, далалық қалдық Ұлы Орда деп аталды. Польша-Литваның Казимир IV Ягеллон Ұлы Ордамен одақтас болды, ал Московия Ордаға қарсы Қырым хандығымен одақтас болды. 1472 жылы Ұлы Орданың Ахмет ханы Алексин маңында Окаға шабуыл жасады, бірақ одан қуылып шықты. 1476 жылы Ресей татарларға салық төлеуді ресми түрде тоқтатты. 1479 жылдың соңында Иван ағалары Андрей Большой мен Борис Волоцкийпен келіспеді, олар Казимирмен сөз байласты. Осы ішкі шиеленіс Ахметтің шабуыл жасау туралы шешіміне ықпал еткен болуы мүмкін.
The main Russian defence line ran along the Oka River from Kaluga east toward Nizhny Novgorod. At Kaluga the Oka bends sharply from north to east and the defense line was extended westward along the Ugra River. The land west and south of Kaluga was claimed by Lithuania. At this time Ivan III was uniting the lands north of the Oka. At the same time the Golden Horde was breaking up and the steppe remnant came to be called the Great Horde. Casimir IV Jagiellon of Poland Lithuania was allied with the Great Horde, while Muscovy was allied with the Crimean Khanate against the Horde. In 1472 Akhmed of the Great Horde raided the Oka at Aleksin but was driven off. In 1476 Russia officially stopped paying tribute to the Tatars. In late 1479 Ivan quarreled with his brothers, Andrey Bolshoy and Boris of Volotsk, who began intriguing with Casimir. This internal conflict may have influenced Akhmed's decision to attack.
Науқан
Мамыр айының соңында Мәскеуге жорыл туралы хабар жетті. Несин (2015) бұл XV ғасырдағы ең ірі татар әскері болғанын айтады. Бір топ солтүстікке қашуды ұсынды, бірақ оған рұқсат берілмеді. Маусым айында Иван әскерлерін Окаға, оңтүстікке жіберді: ұлы Иван Жасқа – Серпуховқа, ағасы Андрей Кішіге – Тарусаға, ал өзі – Иван Коломнаға. Көп ұзамай Оканың оңтүстігінде татардың барлаушылары пайда болды. Ресейлік бекіністері Ахметтің солтүстік-батысқа бет алғанын хабарлады, сондықтан Ресей әскерлері батысқа, Калугаға қарай жылжыды. Тверьден келген күштер Уграға қарай жылжи бастады. 30 қыркүйекте Иван епископтары мен боярымен кездесу үшін Мәскеуге оралды, сонда маңызды шешімдер қабылданды. Ағаларымен араздасқан мәселе шешілді және олардың әскерлері Окаға қарай қозғалды. Мемлекеттік қазына мен ханшайық отбасы солтүстікке, Белозерскке көшірілді, ал кейбір қалалар эвакуацияланды. Василий Ноздроваты мен қуылған Қырым ханы Нұр Девлет Ахметтің артынан шабуылдау үшін Ока мен Волга бойымен шығысқа жіберілді. Сонымен қатар Ахмет жоғарғы Дон мен Ока арасында солтүстікке жылжып, белгісіз күні Воротинскіде, Угра мен Оканың қосылған жерінің батыс жағалауында орналасты. Ол Казимирді күтті, бірақ ол келмеді. Казимир Подолиядағы қырымдықтармен соғысып, қиын жағдайда қалды, бірақ оның келмеуіне басқа себептер де болуы мүмкін. 3 қазан күні Иван Kremenskoye-ге (содан кейін "Кременетс" деп аталды) көшті, майданды бақылау үшін. Несин (2015) Ресей майданының 60 верст (шақырым) екенін көрсетеді, бірақ оның басталу және аяқталу нүктелерін нақты көрсетпейді. 6-8 қазан күндері Ахмет әскерін Уграға жылжытты. Шайқас сегізінші күні сағат бірде басталды және шамамен төрт күнге созылды. Өзеннен өту әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі орыс әскерінің оқ жауып, өзеннің ені татардың садағымен тиімді шабуылдауына мүмкіндік бермеді. Шайқас алаңы Уграның сағасынан батысқа қарай бес шақырымға созылды. Ахмет Луза деген жерге екі верст (шақырым) қашықтыққа шегінді. Содан кейін ол әскерін жасырын түрде "Опахов" деген жерге жылжытуға тырысты, бірақ оның қозғалысы байқалды және өтуге жол жабылды. Иван Ахметпен келіссөздер жүргізді, бірақ олар ешқандай нәтиже бермеді, бірақ Иванға қосымша күштер жеткізуге уақыт берді. Екі тарап та келесі бір ай бойы өзеннің арғы жағынан бір-бірін бақылап тұрды. Маусымның соңына таяп қалды және екі тарап та өзен қатып қалғаннан кейін ол енді кедергі бола алмайтынын білді. Ахмет күштерін жинап, ресейліктердің жұқа қорғанысын кез келген жерде бұзуға дайын еді. Иванның ең жақсы жоспары – күшін жинап, шегіну болатын. 26 қазан күні Иван әскерлерін Уградан солтүстік-шығысқа, Kremenskoye-ге, содан кейін шығысқа, Боровскіге жылжыта бастады. Бұл жерде Мәскеуді қорғауға қолайлы қорғаныс позициясы болды және егер Ахмет алға жылжуды шешсе, кез келген бағытта шабуылдауға мүмкіндік берді. Ахмет IV Казимир Ягеллонның литвалық күштермен оған қосылатынын күтті, бірақ Казимир өз елінде көтеріліске тап болды және келмеді. 8 қарашада Ахмет алға жылжудың орнына шегіне бастады. 11 қарашада Иван шегіну туралы хабар алды. Шегіну кезінде Ахмет Мценскіні қоса алғанда, Литваның он екі қаласына шабуыл жасады. Оның ұлы Муртаза Оканың оңтүстігіндегі бірнеше ауылдарға шабуыл жасады, бірақ орыстар оны қуды. 28 қарашада Иван Мәскеуге оралды. 1481 жылдың қаңтар айында Ахметті Ибак хан өлтірді.
In late May news of the pending invasion reached Moscow. Nesin (2015) says it was the largest Tatar army in the fifteenth century. One faction wanted to flee north, but was overruled. In June Ivan sent troops south to the Oka: to Serpukhov under his son Ivan the Young, to Tarusa under his brother Andrey the Less and under Ivan himself to Kolomna. Tatar scouting parties soon appeared south of the Oka. Russian outposts reported that Akhmed was tending northwest so Russian troops were moved west toward Kaluga. Forces from Tver moved toward the Ugra. Around 30 September Ivan returned to Moscow to meet with his bishops and boyars and major decisions were made. The quarrel with his brothers was settled and their troops began moving toward the Oka. The state treasury and royal family were moved north to Beloozero, and some cities were evacuated. Vasily Nozdrovaty and the exiled Crimean khan Nur Devlet were sent east down the Oka and Volga to attack Akhmed in the rear. Meanwhile, Akhmed had moved northward between the upper Don and Oka and at an uncertain date made camp at Vorotynsk just south of the Ugra Oka junction on the west bank of the Oka. Here he waited for Casimir, who never came. Casimir was tied down fighting the Crimeans in Podolia, but he may have had other reasons for not coming. On 3 October Ivan moved to Kremenskoye (then called 'Kremenets' to watch the front. Nesin (2015) gives the Russian front as 60 versts (kilometers), but does not specify its start and end points. On 6–8 October Akhmed moved his troops up to the Ugra. Fighting began at one o'clock on the eighth and continued for almost four days. Attempts to cross the river failed, largely because of Russian fire, and because the river was wide enough to make Tatar arrows ineffective. The battlefield extended five kilometers along the Ugra from its mouth westward. Akhmed withdrew two versts (kilometers) south to a place called Luza. He then tried to secretly move his troops to a place called 'Opakhov', but his movement was detected and the crossing blocked. Ivan began negotiations with Akhmed, which led nowhere, but gave Ivan time to bring up more troops. Both sides spent the next month watching each other across the river. It was getting late in the season and both sides knew that once the river froze solid it would no longer be a barrier. Akhmed could concentrate his forces and break the thin Russian line at any point. Ivan's best plan was to pull back and concentrate his force. On 26 October Ivan began moving troops from the Ugra northeast to Kremenskoye and then east to Borovsk. Here he had a good defensive position to protect Moscow and could strike in any direction if Akhmed chose to advance. Ahmad expected Casimir IV Jagiellon to join him with Lithuanian reinforcements, but Casimir faced a revolt at home and never showed up. Instead of advancing, on 8 November Akhmed began to withdraw. News of the retreat reached Ivan on 11 November. In his retreat, Akhmed raided twelve Lithuanian towns, including Mtsensk. His son Murtaza raided some villages south of the Oka until the Russians drove him off. On 28 November Ivan returned to Moscow. In January 1481 Akhmed was killed by Ibak Khan.
Ахмедтің қызметтен кету себептері
Николай Карамзин: "Екі әскер бір-бірінен қашып бара жатқан, ешкім оларды қумайтын – бұл қызық көрініс болуы керек еді", – деп жазды, бірақ енді екі әскердің де тәуелсіз түрде шегінгені анық. Иванның ниеті түсінікті, бірақ Ахметтің ниеті болжамды. Казимирдің келмеуінің маңыздылығы анық болды. Несиннің пікірінше, Иванның бауырларымен даудың аяқталуы және одан кейін қосымша күштердің келуі басты себеп болды. Алдағы орыс қысы да ескерілді. Күрес соғарлық болған сайын, Иван одан көп әскер шақыра алатын, ал Ахметтің қосалқы күштері аз және алыс болды. Татарлардың жылқылары мен олармен бірге айдап әкелген қойлары жергілікті шөптерді бірте-бірте жеп қойды. Оның әскерінде ауру ошақтары болғандығы туралы хабарлар бар. Ахмет Иванның шегінуін оны тұзаққа салу үшін жасалған әрекет деп ойлаған болуы мүмкін, бұл далалық тактикаға тән нәрсе. Тұзақ болмаса да, оған дайын тұрған әскермен шайқасуға немесе оны айналып өтуге тура келер еді. Татарлар шабуылдап, қашуды жөн көрген, ал Ахмет толыққанды әскерге шабуыл жасағысы келмеген болуы мүмкін. Дереккөздер оның неліктен орыс шебін батысқа қарай жылжытып, оларды қоршауға тырыспағанын түсіндірмейді. Оның ақылды, бірақ көре алмаушылық шегінуі кейіннен бірнеше айдан соң оның өліміне себеп болды.
Nikolay Karamzin wrote: "It should have been an odd image: two armies ran away from each other, not pursued by anyone", but it is now clear that the two withdrawals were independent. Ivan's motive is clear, but Akhmed's motives are a matter of guesswork. Casimir's failure to appear was clearly important. Nesin thinks that a major factor was the end of Ivan's quarrel with his brothers and the resulting additional troops. The impending Russian winter was a consideration. The longer the standoff lasted, the more troops Ivan could bring up, while Akhmed's reserves were few and far away. The Tatar horses, and the sheep they drove with them for food, gradually consumed the local fodder. There are reports of disease in his army. Akhmed may have thought Ivan's withdrawal was a ruse to draw him into an ambush, a common steppe tactic. Even if there were no ambush, he would have to fight an army in a prepared position, or try to bypass it. The Tatars preferred hit and run raids and Akhmed may not have wished to attack a concentrated army. The sources do not explain why he did not try to outflank the Russian line by moving west. His wise, but seemingly cowardly, withdrawal probably contributed to his death a few months later.
Салдары
1481 жылғы 6 қаңтарда Ахмат хан Сибір хандығының ханзадасы Ибак хан бастаған ноғайлармен шайқаста қаза болды. 1502 жылы Қырым хандығы Ұлы Орданы ұйым ретінде жойды, соның салдарынан Ресей мен Қырым арасындағы кедергілік жойылып, 1784 жылға дейін жалғасқан орыс-қырым соғыстары басталды. Келесі ғасыр бойы орыстар мен моңғолдардың қарым-қатынасы үнемі өзгеріп тұрды, екеуі де бірін-біріне шабуылдар жасап, жорықтар ұйымдастырды. 1521 жылы Қырым хандығы Ресейдің оңтүстігін тонап, Мәскеуге дейін жетіп келді. Ресей де, Литва да бір хандықпен одақтасып, кейін басқа хандыққа көшті.
On 6 January 1481, Akhmat Khan was killed in a clash with the Nogais under Ibak Khan, a princeling from the Khanate of Sibir. In 1502, Crimea destroyed the Great Horde as an organization, thereby removing the buffer between Russia and Crimea and leading to a series of Russo Crimean wars that lasted until 1784. For the next century, relations between the Russians and Mongols continued to rapidly change, with both launching incursions and attacks against each other. In 1521, the Crimean Khanate plundered southern Russia and almost reached Moscow. Both Russia and Lithuania allied with different khanates before moving to another.