Кіріспе

Стереотип
"Көрікті жақсы" деген кең таралған стереотип бойынша, адам физикалық тартымдылығының арқасында "сұлулық артықшылығы" деп аталатын әлеуметтік, экономикалық және саяси артықшылықтарға ие болады. Физикалық тартымдылық адамның жұмысқа орналасуы, әлеуметтік мүмкіндіктері, достық қарым-қатынас, жыныстық мінез-құлқы және некеге қатысты бағалануына маңызды әсер етеді. Физикалық тартымдылық стереотипі әртүрлі деңгейдегі тартымдылыққа ие адамдарды салыстырғанда бақылаушының пікірлері мен шешімдерін бұрмалайды. Бұл стереотиптің әлеуметтік ортада ғана емес, сонымен қатар жұмыс орнында және сот жүйесінде де шешім қабылдауға әсер ететіні дәлелденген.

Нақты өмірдегі әсерлері

Алғашқы зерттеу жарияланғалы бері өткен жылдарда, қосымша зерттеулер физикалық тартымдылыққа қатысты стереотипті нығайтып, оның әсерін басқа да салаларға таратып берді.

Ақпараттық рейтингтер

Физикалық тартымдылық адамның қаншалықты зиялы екендігіне қатысты да мықты байланысқа ие. Ересектер мен балалар үшін де, тартымды адамдар тартымсыз адамдарға қарағанда зиялылық жағынан білімі бар деп есептеледі. Бұл әсер ересектерде және еркектерде күштірек байқалады. Теңдей тартымды еркектер мен әйелдердің арасында, еркектер көбінесе зиялырақ деп қабылданады. Мұндай қабылдау, тартымдылықтың нақты қабілеттілікпен байланысты екенін көрсететін нақты дәлелдердің жоқтығына қарамастан, кең таралған.

Жұмыс орны

Зерттеулер көрсеткендей, бұл стереотип жұмыс орнында да кездеседі. Адамның дене тартымдылығы деңгейі жұсқа қатысты әртүрлі нәтижелерге қалай әсер ететінін зерттеген мета-талдау, тартымды адамдар мен жұмыстағы жақсы нәтижелер арасындағы берік байланысты көрсетті. Зерттеу 60-тан астам зерттеудің нәтижелерін жинақтады және тартымды адамдардың жақсы қызметкерлер ретінде қабылданатынын анықтады. Олар жұмысқа қабылдануға және жоғарылауға көбірек мүмкіндік алады, сондай-ақ жұмыс өнімділігінің бағалауларында және жұмысқа орналасу перспективаларында тартымсыз әріптестерінен жоғары бағаланады. Бұл стереотип ерлер мен әйелдерге де қатысты, себебі тартымды адамның жынысы да, бақылаушының жынысы да олардың арасындағы байланысқа әсер етпейді. Рональд Мазелла мен Алан Фейнгольд жүргізген мета-талдау, сотқа қатысушылардың шешімдеріне айыпталушының дене тартымдылығының қандай әсер ететінін анықтау үшін макеттік сот отырыстарын өткізді. Зерттеу нәтижесінде денесі тартымды, әйел және жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар айыпталушыларға жұмсақ жазалар берілгені анықталды. Төрешілер тартымсыз айыпталушыны тартымды айыпталушыдан кінәлі деп тануға көбірек бейім. Сонымен қатар, кейбір қылмыстар үшін төрешілер тартымды адамдарға жеңілдетілген жазалар ұсынды. Ұрлық, зорлау және алаяқтық сияқты қылмыстарда айыпталушының тартымдылығы жазаның жеңілдеуіне ықпал етті. Алайда, қасақана адам өлтіру жағдайында тартымды адамдар тартымсыз әріптестеріне қарағанда қатаң жаза алды, бірақ бұл нәтижелердің әсері айтарлықтай емес еді. Зерттеушілердің пікірінше, мұның себебі тартымды адамдарға тартымсыз адамдарға қарағанда жоғары стандарттар қойылады. Сондықтан, олар қателік жасағанда, мысалы, қасақана адам өлтіруде, оларға қатаң жаза беріледі. Дегенмен, алаяқтық сияқты тартымдылықпен байланысты қылмыстар үшін олар тартымсыз әріптестеріне қарағанда қатаң жаза алды. Бұл, мүмкін, қазылардың айыпталушылардың тартымдылығын қару ретінде пайдалануының салдары болуы мүмкін, бұл шешім қабылдау кезінде стереотиптік сәйкес ассоциациялардың пайдалануына кедергі келтіреді. Жалпы, мұндай нәтижелер физикалық тартымдылық стереотипінен алынған пайданың бір жақты емес екенін мойындау арқылы түсіндірілді. Кейбір зерттеулер тартымды айыпталушылар өздерін ақтағанда, қазылар алқасы оған оң көзбен қарап, үкім шығаруда кешірімдірек болатынын көрсетті. Алайда, ақтау жеткіліксіз болғанда, қазылар алқасы айыпталушыларды тартымдылықтың стереотиптік белгілерімен сипаттай алмады және тартымсыз айыпталушыларға қарағанда ешқандай артықшылықты көрмеді. Физикалық тартымдылық стереотиптері естелікке қалай әсер ететіні кейбір сот процестерінің осалдығын да көрсетеді. Эмпирикалық дәлелдер адамдардың жеке естеліктерді еске түсіргенде немесе күрделі шешімдерді жеңілдету үшін эвристикалық құрал ретінде ұмытылған мәліметтерді анықтауда стереотиптерге сүйенетінін көрсетті. Бір зерттеуде тартымсыз/"қылмыстық" бет-әлпеттер жақсырақ есте сақталып, оңай танылатыны анықталды. Басқа зерттеулер бұл пікірді жанама түрде растады, бірақ олардың нәтижелері қатысушылардың адамдарды бір-бірінен ажыратуда қиындықтарға тап болғанын көрсетті (мысалы, тартымды адамдарды бір-бірінен). Мұндай тану қателігі нәсіл сияқты басқа да факторлармен де байланысты, кейбіреулер адамдардың өздерінің шешімдеріне өте сенімді екенін атап өтті. Бұл жайт куәгерлердің куәліктеріне қалай әсер ететінін болжауға болады, онда тартымсыз адамдар осы стереотиптік мотиві бар тану қателіктеріне, әсіресе нақты қылмыскерге немесе қылмыскерлерге тән сипаттамаларға ұқсас сипаттамаларды бөліскенде, көбірек бейім. Қазіргі әдебиетте куәгерлерге бірнеше нұсқадан таңдауды ұсыну олардың жауаптарына сенімділікті арттыруы мүмкін екені, бірақ бұл дұрыс емес екені анықталды. Мысалы, қылмыскерді анықтау үшін бірнеше фотосуретті көрсету. Оларға ақпаратты еркін еске түсіру ұсынылады. Зерттеулер сондай-ақ стереотиптік мінез-құлықтың оңай кері қайтарылатынын көрсетті, себебі қатысушыларды стереотиптік ойлауды азайту үшін ойлы және саналы болуға шақыру оның бұрмаланған әсерлерін толығымен жоюға болады.

Білім

Білім беру жүйесінде студенттердің қабылданатындығын зерттеген зерттеулерді қарау нәтижесінде, тартымды студенттерге тартымды емес студенттерге қарағанда мұғалімдер жағымдырақ қарағаны анықталды. Тартымды адамдар зиялырақ болады деген қабылдаумен сәйкес, зерттеулер мұғалімдердің тартымды студенттерден жоғары үміт күтетінін көрсетеді. Олар осы студенттердің зиялырақ, жақсы баға алатынын және басқа, тартымды емес студенттерге қарағанда жақсы әлеуметтік қасиеттерге ие болатынын күтеді. Бұдан бөлек, 1960-1985 жылдар аралығында жүргізілген түрлі зерттеулер тартымды студенттердің стандартизацияланған тесттерде жоғары нәтижелер көрсеткенін дәлелдейді. Зерттеушілер бұл құбылысты өзін-өзі орындалатын болжамның мысалы деп санайды, онда мұғалімнің тартымды студенттерге деген жоғары үміттері оларды жақсырақ оқуға және үлгерімді болуға ынталандырады.

Сын

Жақында жүргізілген зерттеулер физикалық тартымдылық стереотипінің теріс көзқарас тудырып, нысанаға зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, көрермен мен нысана бір жынысты болғанда, сұлулықтың артықшылығына ерекшеліктер болуы мүмкін. Аталған зерттеуде, нысана адамдар орташа келбетті адамдармен салыстырғанда жұмысқа ұсынылуы және университетқа қабылдануы аз болды. Бұл, бір жынысты тартымды нысаналардан туындауы мүмкін қауіп-қатерден қашуға деген ниеттен туындауы мүмкін. Әсіресе, өзіне сенімсіздігі жоғары адамдар, өзіне сенімді адамдарға қарағанда осы қауіптерден қашуға бейім.