Вашингтон штатындағы ежелгі өзен арнасы – Grand Coulee. 100 км-ге созылған ұлттық табиғи ескерткіш, құрғақ сарқырамалармен бөлінген. Геологиялық тарихы қызықты!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Grand Coulee) - АҚШ-тың Вашингтон штатындағы ежелгі өзен арнасы. Бұл ұлттық табиғи ескерткіш Гранд-Кули бөгетінен Сапун көліне дейін оңтүстік-батысқа қарай шамамен 100 шақырымға созылады, және Құрғақ Шығанақпен үстіңгі және төменгі Гранд-Кулиге бөлінеді.
Ancient river bed in the U. S. state of Washington
Grand Coulee is an ancient river bed in the U. S. state of Washington. This National Natural Landmark stretches for about 60 miles (100 km) southwest from Grand Coulee Dam to Soap Lake, being bisected by Dry Falls into the Upper and Lower Grand Coulee.
Геологиялық тарих
Гранд-Кули – Колумбия өзені алқабындағы үлкен кули. Бұл аймақта 40–60 миллион жыл бұрын Жер қыртысының тереңдігінде пайда болған гранитті тау жыныстары бар. Жер миллиондаған жылдар бойы кезең-кезеңімен көтеріліп, төмендеп, кішкентай таулар пайда болды, соңында ішкі теңіз құрылды. Шамамен 10–18 миллион жыл бұрын Айдахо/Орегон/Вашингтон/Монтана шекарасына жақын Гранд-Ронде рифті аймағында бірнеше жанартау атқылаулары болды, нәтижесінде ішкі теңіз лавамен толтырыла бастады. Кейбір жерлерде жанартаулық базальттың қалыңдығы 2012 метрге жетеді. Басқа жерлерде ертеректегі таулардан алынған гранит әлі де көрінеді. Шамамен екі миллион жыл бұрын, плейстоцен дәуірінде мұз басу орын алды. Солтүстік Американың солтүстік бөлігінің үлкен бөлігі бірнеше рет мұздық мұз қаптамаларымен жабылды, кейде қалыңдығы 3048 метрге дейін жетті. Климаттың кезеңдік өзгеруі мұздың қарқынын күшейтіп, кемуіне әкелді. Шамамен 18 000 жыл бұрын үлкен мұз тілі қазіргі Айдахоға дейін жетіп, қазіргі Пенд-Орейл көлі орналасқан жерде Пурселл жамылғысы деп аталатын мұз бөгетін құрды. Пурселл жамылғысы Кларк Форк өзенінің су ағынын тоқтатты, осылайша Монтананың батыс тау аңғарларына дейін созылған алып көл пайда болды. Мұздың айналасында және астында тесіктер пайда болып, бөгет бұзылуы мүмкін. Миссула көліндегі судың көлемі 48 сағат ішінде әлемдегі барлық өзендердің су ағынынан он есе көп мөлшерде босатылды – бұл әлемдегі барлық өзендердің біріктірілген ағынынан он есе артық зор топан су. Бұл су және мұз массасы, мұз бөгетінен 610 метр биіктікте босатылғаннан бұрын, Колумбия алқабы арқылы өте жылдам қозғалды. Топан су топырақты жойып, терең каньондар жасап, жерді ойып, шұңқырлы жерлерді қалдырды. Бұл циклге жуық 2500 жыл бойы қайталап орын алды. Жердің көп бөлігі жаңа жер бедерін құрады, бірақ бір бөлігі Тынық мұхитына дейін жетті. Орегон штатының Уиламет аңғарында, оңтүстікке қарай Юджинге дейін, апатты топан су құнарлы топырақ пен мұздықтардан алынған Монтана мен Канададан келген көптеген тас-қиыршықтарды қалдырды. Қазіргі Портленд қаласында судың тереңдігі 122 метрді құрады. Континенттік шельфтің шетінде 61 метр тереңдіктегі каньон ойылып салынған. Бұл желіні ғарыштан да көруге болады. 40 қабатты ғимараттардың биіктігіне жететін шағыл таулар қалдырылды; үйлердей үлкен және бірнеше тонна салмағы бар тас-қиыршықтар ландшафтқа шашырап жатыр. Мұздықтардың қозғалысынан пайда болған гранитті тау жыныстарының ойықтары әлі де көрінеді, ал кулидің солтүстік-батысындағы биік жерлерде көптеген ертеректер табылған. Алғашқы теориялар мұздықтардың Колумбия өзенін Гранд-Кулиге бұрғандығын және қалыпты ағын байқалатын эрозияға себеп болғандығын болжады. 1910 жылы Джозеф Т. Парди Монтананың солтүстік-батысындағы мұз дәуіріндегі үлкен көлді, «Миссула мұздық көлін» сипаттады – мұздықпен бөгеліп, су тереңдігі 600 метрге жететін көл. 1940 жылы ол 50 метр биіктігі және 15 метр арақашықтығы бар алып құмдықтардың көл төсенішін құрғанын ашты. 1920 жылдары J Harlen Bretz ландшафтты терең зерттеп, Миссула көлінен бөгеттердің бұзылуы және алып мұздық су тасқыны туралы теориясын ұсынды. Каналдық шұңқырлардың ең жақсы мысалы – Бэнкс көлінің оңтүстігінде орналасқан Құрғақ шарлауық. Адамдар мұз дәуірі топан суының зор күшінің куәгері және құрбаны болған болуы мүмкін. Археологиялық деректер бойынша, адам баласы мұз дәуірі аяқталғаннан бері өмір сүрген, бірақ бұрқыраған су тасқыны жерді анық дәлелдерден жойды, сондықтан кімнің аман қалғанын білу қиын. Соңғы мұз басу аяқталғаннан кейін Колумбия өзені қазіргі бағытына келді. Өзен төсегі Гранд-Кулиден шамамен 201 метр төменде жатыр. Кулидің қабырғаларының биіктігі 396 метрге жетеді.
Grand Coulee is a large coulee on the Columbia River Plateau. This area has underlying granite bedrock, formed deep in the Earth's crust 40 to 60 million years ago. The land periodically uplifted and subsided over millions of years giving rise to some small mountains and, eventually, an inland sea. From about 10 to 18 million years ago, a series of volcanic eruptions from the Grand Ronde Rift near the Idaho/Oregon/Washington/Montana border began to fill the inland sea with lava. In some places the volcanic basalt is 6600 feet (2012 m) thick. In other areas granite from the earlier mountains is still exposed. Starting about two million years ago, during the Pleistocene epoch, glaciation took place in the area. Large parts of northern North America were repeatedly covered with glacial ice sheets, at times reaching over 10,000 feet (3048 m) in thickness. Periodic climate changes resulted in corresponding advances and retreats of ice. About 18,000 years ago a large finger of ice advanced into present day Idaho, forming an ice dam known as the Purcell lobe at what is now Lake Pend Oreille. The Purcell lobe blocked the Clark Fork River drainage, thus creating an enormous lake reaching far back into mountain valleys of western Montana. Leaks may have developed around and under the ice, causing the dam to fail. The of water in Lake Missoula were released in just 48 hours—a torrential flood equivalent to ten times the combined flow of all the rivers in the world. This mass of water and ice, 2000 feet (610 m) high near the ice dam before release, flowed across the Columbia Basin, moving at speeds of up to The deluge stripped away soil, cut deep canyons and carved out of earth, leaving behind areas of stark scabland. Over nearly 2500 years the cycle was repeated many times. Most of the displaced soil created new landforms, but some was carried far out into the Pacific Ocean. In Oregon's Willamette Valley, as far south as Eugene, the cataclysmic flood waters deposited fertile soil and icebergs left numerous boulders from as far away as Montana and Canada. At present day Portland, the water measured 400 feet (122 m) deep. A canyon 200 feet (61 m) deep is carved into the far edge of the continental shelf. The web like formation can be seen from space. Mountains of gravel as tall as 40 story buildings were left behind; boulders the size of small houses and weighing many tons were strewn about the landscape. Grooves in the exposed granite bedrock are still visible in the area from the movement of glaciers, and numerous erratics are found in the elevated areas to the northwest of the coulee. Early theories suggested that glaciers diverted the Columbia River into what became the Grand Coulee and that normal flows caused the erosion observed. In 1910 Joseph T. Pardee described a great Ice Age lake, "Glacial Lake Missoula", a glacier dammed lake with water up to 1970 feet (600 m) deep, in northwest Montana and in 1940 he reported his discovery that giant dunes 50 feet (15 m) high and feet apart had formed the lake bed. In the 1920s, J Harlen Bretz looked deeper into the landscape and put forth his theory of the dam breaches and massive glacial floods from Lake Missoula. Of the Channeled Scablands, Dry Falls, one of the largest waterfalls ever known, is an excellent example (south of Banks Lake). It is probable that humans were witnesses, and victims, of the immense power of the Ice Age Floods. Archeological records date human presence back to nearly the end of the Ice Age, but the raging torrents erased the land of clear evidence, leaving us to question who, if anyone, may have survived. With the end of the last glacial advance, the Columbia settled into its present course. The river bed is about 660 feet (201 m) below the Grand Coulee. Walls of the coulee reach 1300 feet (396 m) in height.
Жоғарғы Кули
Гранд-Кули – шығыс Вашингтонның ең ұзын және ең терең каньоны. Оның ерекшеліктеріне – арнаның бастауындағы едені, шығу жерінен төмендеу болуы, сондай-ақ ортасындағы ең кең және ең биік құрғақ сарқырама жартасы жатады. Ол сарқыраманың шегіну процесі арқылы қалыптасқан, оның ішінде қазіргі Құрғақ сарқырамадан екі есе биік сарқырама болған. Гранд-Кули – ортасында ашық алабы бар екі каньоннан тұрады. Банкс көлімен толтырылған Жоғарғы Кулидің ұзындығы 25 миль (40 км), ал қабырғалары биік. Ол Гранд-Кули тоғаны арқылы Колумбия өзенімен байланысып, айналасындағы жоталар арқылы оңтүстікке қарай жалғасады. Каньонға кіреберіс Колумбиядан 650 фут (198 м) биіктікте орналасқан. Ол Мұздық Колумбия өзенінің арнасы ретінде пайда болды. Кордильер мұздығының Оканоган бөлігі Колумбия өзенінің бағытынан оңтүстікке қарай созылып, оңтүстік жазығына жетіп, мұздық бөгетін құрды. Бұл бөгет Колумбия өзенінің суын Мұздық Колумбия көліне жинады, ал кейін Миссула су тасқыны кезінде осы суларды Вашингтон штатының шығысына қарай итеріп, Скаблендс жазығын құрады.
Grand Coulee is the longest and deepest of eastern Washington canyons. Its unique characteristics include a lower floor at the head of the channel than at its outlet and the widest and highest dry falls cliff in the middle. It was created through the process of cataract recession, which included a cataract twice as high as its existing Dry Falls. Grand Coulee is two canyons, with an open basin in the middle. The Upper Coulee, filled by Banks Lake, is 25 mile (40 km) long with walls tall. It links to the Columbia River at Grand Coulee Dam and leads southward, through the surrounding highlands. The entry to the coulee is 650 feet (198 m) above the Columbia. It began as the course of a Glacial Columbia River. The Cordilleran ice sheet's Okanogan lobe extended southward across the Columbia Rivers pathway and onto the southern plateau creating an ice dam. This dam backed up the waters of the Columbia into Glacial Lake Columbia and later during the Missoula Floods forced those waters into eastern Washington, creating the Scablands.
Қазіргі қолданысы
Grand Coulee айналасындағы аймақ – бұталы далалы мекен ету ортасы, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері төмен. Төменгі Grand Coulee-де Парк, Көк, Алкали, Ленор және Сабын көлдері орналасқан. Жқында ғана Жоғарғы Кули құрғақ болатын. 1952 жылы Колумбия бассейні жобасы ежелгі өзен төсенішін суару тарату желісі ретінде пайдаланып, жағдайды өзгертті. Үстіңгі Гранд-Кули бөгетімен бөгетіліп, Банкс көліне айналды. Көл Гранд-Кули бөгетінен сорғылар арқылы толтырылады және 161 шақырымдық суару жүйесінің бірінші бөлігін құрайды. Колумбия бассейні бойында арналар, сифондар және тағы да көп бөгеттер пайдаланылады, олар кең аумақты егістік жерлермен қамтамасыз етеді. Су Жоғарғы Кулиді және оның айналасын жабайы жануарларға, соның ішінде аққабақ бүркітке қолайлы мекенге айналдырды. Демалысқа арналған мүмкіндіктер де бар, оларға бірнеше көлдер, минералды бұлақтар, аң аулау және балық аулау, сондай-ақ су спортының түрлері кіреді. Sun Lakes және Steamboat Rock мемлекеттік парктері Grand Coulee-де орналасқан. Дегенмен, көл үлкен аумақты табиғи мекендерді және жергілікті халықтың аңшылық жерлерін су басып, оларды қоныстан ығыстырды.
The area surrounding the Grand Coulee is shrub steppe habitat, with an average annual rainfall of less than The Lower Grand Coulee contains Park, Blue, Alkali, Lenore, and Soap lakes. Until recently, the Upper Coulee was dry. The Columbia Basin Project changed this in 1952, using the ancient river bed as an irrigation distribution network. The Upper Grand Coulee was dammed and turned into Banks Lake. The lake is filled by pumps from the Grand Coulee Dam and forms the first leg of a 100 mile (161 km) irrigation system. Canals, siphons, and more dams are used throughout the Columbia Basin, supplying over of farm land. Water has turned the Upper Coulee and surrounding region into a haven for wildlife, including bald eagle. Recreation is a side benefit and includes several lakes, mineral springs, hunting and fishing, and water sports of all kinds. Sun Lakes and Steamboat Rock state parks are both found in the Grand Coulee. However, the lake has also flooded a large area of natural habitat and native hunting grounds, displacing local Native Americans.