Кіріспе

Варшавадағы Корольдік сарай (Zamek Królewski w Warszawie) – мемлекеттік мұражай және ұлттық тарихи ескерткіш. Бұрын ол бірнеше польша монархтарының ресми резиденциясы болып қызмет еткен. 16 ғасырдан бастап Польшаның 1795 жылғы соңғы бөлінісіне дейін корольдің жеке кабинеттері мен корольдік сарайдың әкімшілік кеңселері осы сарайда орналасқан. Ескі қаланың кіреберісіндегі, Сарай алаңында орналасқан Корольдік сарай поляк және еуропалық өнердің маңызды коллекциясын қамтиды. Корольдік сарай Польша тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың куәсі болды; 1791 жылғы 3 мамырдағы Конституция – Еуропадағы алғашқы және әлемдегі екінші ең көне жазбаша ұлттық конституция – осы жерде Төртжылдық сейм (парламент) тарапынан әзірленген. Польшаның бөлінісінен кейін ғимарат неоклассикалық стильде қайта жаңартылды. Екінші Польша Республикасы (1918–1939) кезеңінде ол Польша мемлекетінің басшысы мен президентінің резиденциясы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс ғимаратты толығымен қиратты; 1939 жылдың қыркүйегінде Люфтваффе әуе күштерінің шабуылынан өртке ұшырады, ал 1944 жылғы Варшава көтерілісінен кейін нацистер жарылыс жасады. 1965 жылы сақталған қабырға фрагменттері, жертөлелер, іргелес Мыс шатырлы сарай және Кубицкий аркадалары тарихи ескерткіштер тізіміне енгізілді. 1971–1984 жылдары жүргізілген қайта құру жұмыстарының нәтижесінде ғимарат 17 ғасылғы түріне келтірілді. 1980 жылы Корольдік сарай және оны қоршаған Ескі қала ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. 2023 жылы 2,02 миллионнан астам келушіні қабылдаған бұл мұражай Польшадағы ең танымал екінші өнер мұражайы (Краковтағы Вавель сарайынан кейін) және әлемдегі ең танымал 25-ші өнер мұражайы болып табылады.

Шолу

Қаланың тарихы 14 ғасырға дейін жетеді, осы кезде алғашқы Қала мұнарасы салынды және бекінілген кешен бастапқыда Мазовия герцогтарының резиденциясы ретінде пайдаланылды. 1600 жылдардың басында ол Краковтағы Вавель қамалының орнына корольдік тақ, Парламент (Депутаттар палатасы және Сенат) және Польша-Литва Ұлттық бірлестігінің ордасы ретінде белгіленді. Ортағасырлық готикалық құрылыс итальяндық манердегі сәулетшілер Маттео Кастелли мен Джованни Баттиста Треваномен қайта жаңартылды. Барокко стиліндегі шығыс қанатын Гаэтано Чиавери жобалап, 1747 жылы аяқтады.

Орта ғасырдағы қамал

1339 жылы Варшавадағы Папаның легаты болды. 1702 жылғы 25 мамырда шведтер Варшавадағы Корольдік қаланы қайта басып алып, 500 төсектік аурухана құрды, ал Депутаттар палатасы мен министрлердің бөлмелеріне аңдар тұрағын орналастырды. Жаңа кітапхана ғимаратында монархқа тиесілі көптеген кітаптар, әшекей тастар, суреттер, монеталар, карталар мен жоспарлар сақталды. Корольдік кітапхананың кітап қоры 16 000 томдық түрлі шығармалар, 25 525 сурет, 726 томдық 44 842 гравюра, жалпы саны 70 000 гравюрадан тұрды. Бұл зал сонымен қатар маскарадты кештерге де арналды. 1836 жылы Польшадағы Конгресс аймағында воеводстволық бөлініс жойылғаннан кейін, оның орнына губерниялар құрылды. Осы кезде Корольдік сарай патшаның губернаторы Иван Паскевичтің резиденциясына айналды. Паскевич орыс полковнигі және сәулетшісі Людвик Кориоға қасбеттер мен жаңа көріністерді (батыс, оңтүстік және шығыс бөліктері) жобалауды тапсырды. Алайда, ресейлік билік жаңа жобаларға қанағаттанбады және Кориоға Кубицкийдің (және оның әріптестері Лелевел мен Томас) шешімдерін ескеретін тағы бір жоба дайындауды бұйырды. Ақырында, Корио барлық қасбеттерді неоклассикалық стильде қайта салды, бірақ Саксондық қасбеті өзгеріссіз қалды. 1856 жылы Паскевич қайтыс болғаннан кейін, барлық келесі губернаторлар Корольдік сарайдың Камергер бөлмесінде тұрды. Орыс шенеуніктері сарайдың батыс және солтүстік қанаттарының екі қабатындағы бөлмелерді иеленді. Губернаторларды Ресей армиясы қатаң күзетті. Өкінішке орай, осы сарбаздарға бөлінген тұрғын үй Парламент залы, кітапхана және сарайдың астындағы казарма болды, нәтижесінде олар қирады. 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін Ресей армиясы Висла өзені жағындағы Корольдік бақты толығымен жойды (оның орнына әскери парад алаңы салынды) және аңдар мен казактардың казармалары үшін кірпіштен бірнеше казармалар салды. 1862-1863 жылдары Корольдік сарайда Ежи Орлович, Людвик Гославский және Потоловтың қадағалауымен жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1890 жылы Саксондық қасбеті Январь Кислянскийдің қадағалауымен қайта салынды, сол кезде Август III кезеңіне жататын екі көрнекі галереяның аркадалары деформацияланды. Ресей билігі кезінде 28 000 рубль тұратын соңғы жөндеу жұмыстары 1902 жылы Ресей армиясы басып алған бөлмелерде жүргізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол неміс әскери губернаторының резиденциясы болды. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін сарай Польша президентінің резиденциясына айналды. Ол Казимеж Скоревич (1920-1928) және Адольф Шишко Бохуш (1939 жылға дейін) басшылығымен қалпына келтірілді. 1920 жылы Ригада Кеңес Ресейімен жасалған бейбіт келісім шартының талаптарына сәйкес, Ресейге әкетілген өнер туындылары мен басқа да құнды заттар, соның ішінде сарайдың барлық жиһазы Польшаға қайтарылды. Осының нәтижесінде тарихи бөлмелерді Станислав II Август тұсындағы түріне келтіру мүмкін болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1939 жылғы 17 қыркүйекте қамал неміс артиллериясымен оққа тартылды. Шатыры мен мұнаралары өрттен қирады (оларды қамал қызметкерлері жартылай қалпына келтірді, бірақ кейін немістер оларды әдейі бұзды). Бал залының төбесі құлап, нәтижесінде Баччиареллидің «Әлемнің жаратылуы» фрескасы жойылды, ал басқа бөлмелерге де аз-кем зақым келді. Бірақ немістер Варшаваны басып алғаннан кейін дереу қаланы қиратуға кірісті. Көбінесе құнды заттар, тіпті орталық жылу жүйесі мен желдеткіш орналымдары да демонтаждалып, Германияға апарылды. 1939 жылғы 4 қазанда Берлинде Адольф Гитлер Патшалық қаланы жарылуға бұйрық берді. 1939 жылғы 10 қазанда тарих және өнер мамандарының (Бреслау университетінің өнер тарихшысы доктор Дагоберт Фрей, Бреслаудағы мұражайлар директоры Густав Барт және Венадан келген өнер тарихшысы доктор Йозеф Мюльман) басшылығымен арнайы неміс бөлімшелері еден, мәрмәр, мүсіндер және камин сияқты тас элементтерді (жасаулар) бөлшектеуге кірісті. Бұл заттар Германияға апарылды немесе Краковтағы қоймаларға сақталды. Олардың көп бөлігі Варшавада тұратын түрлі наци шенеуніктерінің қолына тиді. Қамал толығымен босатылды. Неміс бұйрықтарына бағынбай, атылу қаупіне қарамастан, поляк мұражай қызметкерлері мен өнерді қалпына келтіру мамандары қамалдан көптеген өнер туындыларын, сондай-ақ жабын, паркет, ағаш панельдер және тағы да басқаларын сақтап қалды, олар кейін реконструкцияда қолданылды. Профессор Станислав Лоренцтің қамалдың құндылықтарын сақтау науқанына жетекшілік етіп, Польшаға жасаған зор еңбегі мәлім. Вермахт саперлері бұрынғы қабырғаларда динамит зарядтары үшін ондаған мың тесіктер бұрғылады. 1944 жылы Варшава көтерілісінің күйреуінен кейін, жаулық тоқтағаннан соң, немістер қамалдың қираған қабырғаларын жарылқады. Фасадтың әр шетінде шаршы мұнаралар тұр, олардың үстінде дөңгелек күмбездер бар. Басты фасадтың ортасында Зигмунд мұнарасы орналасқан, екі жағынан қамалмен шектеледі. 17 ғасырда салынған бұл үлкен сағат мұнарасы Польша астанасының символы және Варшавадағы басқа ғимараттардың сәулетшілеріне шабыт көзі болды. Қазір қамал мұражай ретінде жұмыс істейді және Мәдениет және ұлттық мұра министрлігіне бағынады. Корольдік сарайда көптеген ресми сапарлар мен мемлекеттік кездесулер өтеді.

Мыс шатырлы сарай

Мыс шатырлы сарай 1989 жылдан бері Корольдік сарай мұражайының бөлімшесі болып табылады. Сарай Варшаваның Корольдік сарайымен тікелей жалғасқан, Қамал алаңы мен Ескі қаладан төмен орналасқан. Бұл бастапқыда Вавржинец Реффустың жеке үйі болды, ол 1651–1656 жылдары салынған. 1657 жылы Георг II Ракоцци әскерімен қиратылғаннан кейін, 1698–1701 жылдары толығымен қайта жаңартылды. 1720 жылы сарайға екінші солтүстік қанат қосылып, қайта құрылды. Ішкі кеңістігі рококо стиліндегі суреттермен әсемделген. Жиынға 579 зат кіреді, оның 562-сі тоқыма өнімдері.

Қызықты деректер

1829 жылы 24 мамырда Корольдік қамалдың сенаторлар залында Ресейдің Николай І Польша патшасы болып таж кигізілді. 1916 жылы 5 қарашада Ұлы залда 5 қарашадағы жарлық жарияланды. 1935 жылы 23 сәуірде Найт залында сәуірлік Конституцияға қол қойылды. Польшаның көптеген аңыздары Корольдік қамалмен байланысты. Олардың біріне сәйкес, 1569 жылы сүйікті әйелі Барбара Радзивилл қайтыс болғаннан кейін күйреген патша Зигмунд Август оның рухын шақыруды әйгілі баяншы Мастер Твардовскиден өтінді. Тәжірибе, бүгінде Венгров соборында сақталатын сиқырлы айнаның көмегімен сәтті аяқталды. 2014 жылы Польша Ұлттық Банкі Варшавадағы Корольдік қамал бейнеленген "Польшаны зерттеу" сериясынан 5 злотый монета шығарды.

Чикаго репликасы

1979 жылы Чикаго қаласының Джефферсон Парк ауданындағы тарихи Gateway театрын Коперник қоры сатып алды, оны Польша мәдени және азаматтық орталығының бас кеңсесіне айналдыру мақсатында. Ғимараттың тарихи маңызын ескере отырып, ішкі бөлігі бұрынғы қалпында сақталды, ал сыртқы пішіні жаңартылып, Варшавадағы Корольдік сарайға ұқсас болу үшін нео-барокко стиліндегі сағат мұнарасы қосылды. Бұл Чикагодағы көптеген поляктарға, Польшадан тыс ең ірі поляк диаспорасына көрнекі құрмет.