Кіріспе
Peleș Castle (Castelul Peleș) – Румыниядағы Прахова округінде, Синайға жақын орналасқан Карпат тауларындағы Синай Корольдік доменіндегі нео-ренессанс сарайы. Трансильвания мен Валахияны байланыстырған ежелгі ортағасырлық жолдың орнында 1873-1914 жылдар аралығында салынды. Сарайдың ресми ашылуы 1883 жылы болған. Бұл сарай Румыния королі Кароль I үшін тұрғызылған.
Орналасқан жері
Кешен Синая қаласының солтүстік-батысында орналасқан, Брашовтан және Бухаресттен шалғайда жатыр. Оңтүстік-Шығыс Карпат тауларында орналасқан бұл кешенде үш ескерткіш бар: Пелеш сарайы, Пелешор сарайы және Фойшор аң аулау үйі.
Тарих
Румыния королі Кароль I (1839–1914) 1866 жылы болашақ қамалдың орнын алғаш рет көрген кезде, ол керемет тау пейзажына ғашық болды. 1872 жылы Король Пьятра Арса өзенінің жанында жер сатып алды. Бұл жер Синая патшалық иелігі деп аталды. Король мұнда патшалық аңшылық қорығы мен жазғы сарай салуды тапсырды, ал 1873 жылдың 22 тамызында Пелеш қамалының іргетасы салынды. Қамалмен бірге бірнеше қосымша ғимараттар салынды: күзетшілер бөлмелері, Экономат ғимараты, Фойсор аңшылық үйі, патшалық атқоралары және электр станциясы. Пелеш – жергілікті өндірілген электр қуатымен толыққандай жабдықталған әлемдегі алғашқы қамал болды. Пелеш үшін ұсынылған алғашқы үш жоба Батыс Еуропадағы басқа сарайлардың көшірмелері еді, бірақ король Кароль I оларды түпнұсқалықтан мүлдем айырылған және тым қымбат деп санады. Неміс сәулетшісі Йоханнес Шульц корольдің талғамына сай келген, көбірек түпнұсқалық жоспар ұсынып, жобаны жеңіп алды: классикалық еуропалық стильдердің әртүрлі ерекшеліктерін біріктіретін, негізінен итальяндық сәндік пен неміс эстетикасын, Ренессанс дәуірінің үлгісінде біріктіретін әсем сарайлық альпілік қамал. Құрылыс жұмыстарын архитектор Карол Бенеш те басқарды. Кейін 1893–1914 жылдары чех сәулетшісі Карел Лиман қосымша жұмыстар жасады, ол мұнараларды, соның ішінде ең биік орталық мұнараны жобалады. Лиманның құрылыс кезіндегі бас кеңсесі болған Сипот ғимараты кейін салынды. Лиман жақын маңдағы Пелисор қамалының (1889–1903, король Фердинанд I мен королева Марияның болашақ резиденциясы), сондай-ақ король Фердинандтың Корольдік қой шабуындағы вилласының құрылысын қадағалады. Король Кароль I мен королева Елизавета құрылыс кезінде Фойсор вилласында тұрды, ал король Фердинанд пен королева Мария Пелисор қамалының құрылысы кезінде тұрды. 1875–1914 жылдар аралығында қамал құрылысына жұмсалған қаражат 16 000 000 алтын румын лейі деп бағаланды. Құрылыста үш жүзден төрт жүзге дейін адам жұмыс істеді. Құрылыс кезеңінде Видтің Елизавета патшайымы күнделігіне былай деп жазды: Құрылыс 1877–1878 жылдары Осман империясына қарсы Румынияның Тәуелсіздік соғысы кезінде баяулады, бірақ одан кейін жоспарлар кеңейтіліп, құрылыс тездетілді. 1883 жылы Бухарестке бағытталған «Ориент экспресінің» алғашқы сапарында Парижден келген жолаушылар королева Елизавета Видтің шақыруымен Пелеш қамалына келді, король Кароль I қамалдың аяқталуын тойлау үшін соңғы кірпішті салтанатты түрде орнатты. Королева Елизаветаның бұл бастамасы Пелеш қамалын және Румынияның Карпат тауларын кеңірек аудиторияға таныстыруға бағытталған шара болды. Пелеш қамалында 1883 жылдың 7 қазанында ресми салтанатты қабылдау өтті. Содан кейін 1893 жылы қалада Румынияның Кароль II дүниеге келді, бұл король Кароль I Пелеш қамалына берген «династияның бесігі, ұлттың бесігі» деген сөз тіркесіне мән берді. Кароль II өзінің билігі кезінде бірнеше рет Фойсор вилласында тұрды. Мария ханшайым 1874 жылы сол жерде қайтыс болды. 1947 жылы Румыния королі Михаил I күштеп тақтан басқаннан кейін коммунистік Румыния барлық патшалық мүлікті, оның ішінде Пелеш иелігін де тартып алды. Қамал қысқа мерзімге туристік нысан ретінде ашылды. Сонымен қатар, ол румындық мәдениет қайраткерлерінің демалу орны болды. 1953 жылы қамал мұражай болып жарияланды. Николае Чаушеску 1975–1990 жылдар аралығында, коммунистік режимнің соңғы жылдары бүкіл иелікті жапты. Бұл аймақ «Мемлекеттік маңызы бар аймақ» деп жарияланды, ал мүлікті пайдалануға рұқсат етілген адамдар – техникалық қызметкерлер мен әскери қызметкерлер ғана болды. Чаушеску қамалға қатты риза болған жоқ және сирек келді. 1980 жылдары ағаштардың бір бөлігі Serpula lacrymans көбесімен зақымдалды. 1989 жылғы Румыния революциясынан кейін Пелеш және Пелисор қамалы мұралық нысандар ретінде қайта жаңартылып, жұртшылыққа ашылды. Бүгінде Фойсор қамалы президенттік резиденция болып табылады. Экономат ғимараты мен күзетшілер бөлмелері ғимараты қазір қонақ үйлер мен мейрамханалар болып табылады. Пелеш иелігіндегі басқа ғимараттардың бір бөлігі туристік виллаларға айналдырылды, ал кейбіреулері қазір «мемлекеттік хаттама ғимараттары» болып табылады. 2006 жылы Румыния үкіметі Корольдік доменді, оның ішінде домендегі барлық мүлік пен жерді бұрынғы монарх Михаил I-ге қайтару туралы жариялады. Көп ұзамай король мен Румыния үкіметі арасында келіссөздер басталды және 2007 жылы аяқталды. Қамал корольдік отбасыдан Румыния мемлекетіне жалға берілді. Пелеш қамалын жыл сайын 250 мыңнан 500 мыңға дейін келушілер қабылдайды. Тарихы бойы қамал маңызды тұлғаларды – корольдер мен саясаткерлерден бастап суретшілерге дейін қабылдады. Ең есте қаларлық сапарлардың бірі – 1896 жылдың 2 қазанында Австрия-Венгрия императоры Франц Иосиф I-нің сапары, ол кейін хатта жазды: Суретшілер, мысалы, Джордже Енеску, Сара Бернхардт, Жак Тибо және Василе Александри королева Елизаветаның шақыруымен жиі келді (өзі де «Кармен Сильва» псевдонимімен белгілі жазушы). Жақында Ричард Никсон, Джеральд Форд, Муаммар Каддафи және Ясир Арафат сияқты көптеген шетелдік дипломаттар қамалға шақырылды. Қамал 2009 жылғы «The Brothers Bloom» фильмінде көрсетілді. Қамалдың сыртқы көрінісі Нью-Джерсидегі үлкен иелік ретінде бейнеленді, ол Рейчел Вайз сомдаған эксцентрикті миллиардердің үйі. Қамал Netflix-тің «A Christmas Prince» және оның екі жалғасы «A Christmas Prince: The Royal Wedding» және «A Christmas Prince: The Royal Baby» фильмдерінде де көрсетілді. Сондай-ақ ол Hallmark Channel-дың «A Princess for Christmas» (2011) және «Royal Matchmaker» (2018) фильмдерінде де пайда болды.
Construction slowed during the Romanian War of Independence against the Ottoman Empire in 1877–1878, but soon afterwards the plans grew in size and construction was quite rapid. In the 1883 inaugural journey of the Orient Express to Bucharest, passengers from Paris were invited to Peleș Castle by Queen Elisabeth of Wied as King Carol I ceremoniously put the last brick in place to celebrate the castle's completion. This initiative by Queen Elisabeth was part of an effort to promote Peleș Castle and Romania's Carpathians to a broader audience. Peleș Castle had its official Royal Ball of Inauguration on 7 October 1883. Thereafter, Carol II of Romania was born at the castle in 1893, giving meaning to the phrase "cradle of the dynasty, cradle of the nation" that Carol I bestowed upon Peleș Castle. Carol II lived in Foișor Villa for periods during his reign. Princess Maria died there in 1874. After the forced abdication of King Michael I of Romania in 1947, Communist Romania seized all royal property, including the Peleș Estate. The castle was opened as a tourist attraction for a short time. It also served as a recreation and resting place for Romanian cultural personalities. The castle was declared a museum in 1953. Nicolae Ceaușescu closed the entire estate between 1975 and 1990, during the last years of the Communist regime. The area was declared a "State Protocol Interest Area", and the only persons permitted on the property were maintenance and military personnel. Ceaușescu did not like the castle very much and rarely visited. In the 1980s, some of the timber was infested with Serpula lacrymans. After the Romanian Revolution of 1989, Peleș and Pelișor Castle were re established as heritage sites and opened to the public. Today, Foișor Castle serves as a presidential residence. The Economat Building and the Guard's Chambers Building are now hotels and restaurants. Some of the other buildings on the Peleș Estate were converted to tourist villas and some are now "state protocol buildings". In 2006, the Romanian government announced the restitution of the Royal Domain including all properties and land within the domain to the former monarch, King Michael I. Negotiations soon began between the king and the government of Romania, and were concluded in 2007. The castle is on lease from the royal family to the Romanian state. Peleș Castle receives between a quarter and almost a half million visitors annually. Throughout its history, the castle hosted some important personalities, from royalty and politicians to artists. One of the most memorable visits was that of Kaiser Franz Joseph I of Austria Hungary on 2 October 1896, who later wrote in a letter:
Artists like George Enescu, Sarah Bernhardt, Jacques Thibaud and Vasile Alecsandri visited often as guests of Queen Elizabeth of Romania (herself a writer also known under the pen name of Carmen Sylva). In more recent times, many foreign dignitaries such as Richard Nixon, Gerald Ford, Muammar al Gaddafi, and Yasser Arafat were welcomed at the castle. The castle was featured in the 2009 film The Brothers Bloom. The exterior of the castle is used to represent a large estate in New Jersey, the home of an eccentric billionaire played by Rachel Weisz. The castle was featured in the Netflix original film A Christmas Prince and its two sequels, A Christmas Prince: The Royal Wedding and A Christmas Prince: The Royal Baby. It was also featured in the Hallmark Channel movie A Princess for Christmas (2011) and Royal Matchmaker (2018).
Сипаттама
Формасы және функциясы бойынша Пелеш сарай, бірақ оны тұрақты түрде қамал деп атайды. Оның архитектуралық стилі – романтикалық рухтағы нео-Ренессанс пен готикалық жаңғырудың үйлесімі, Бавариядағы Нойшванштайн қамалына ұқсас. Ішкі ауланың фасадында сакстардың ықпалы байқалады, онда аллегориялық қолмен салынған суреттер мен Солтүстік Еуропаның альпілік архитектурасында кездесетін әшекейлі фахверк бар. Ішкі безендіру негізінен барокко стилінде, ауыр ойылған ағаш және тамаша маталармен жасалған. Пелеш қамалында 170-тен астам бөлме бар, олардың көпшілігі әлемдік мәдениеттердің тақырыптарына арналған (Котрочени сарайы сияқты басқа румын сарайларындағыдай). Бөлмелердің тақырыптары функциясы (офистер, кітапханалар, қару-жарақ қоймалары, сурет галереялары) немесе стилі (Флоренция, түрік, мавр, француз, императорлық) бойынша әр түрлі; барлық бөлмелер ең ұсақ бөлшектеріне дейін сәнді жиһазбен және әсем безендірілген. 30 жуық ванна бөлмесі бар. Мекемеде мүсіндер, суреттер, жиһаз, қару-жарақ, алтын, күміс, боялған шыны, піл сүйегі, фарфор, гобелендер мен кілемдердің коллекциялары бар. Қару-жарақ коллекциясында 4000-нан астам экспонат бар, олар шығыс және батыс соғыс қарулары мен салтанатты немесе аңшылық қаруларына бөлінген, және төрт ғасырлық тарихты қамтиды. Шығыс кілемдері Бухара, Мосул, Испарта, Сарук және Смирна сияқты көптеген жерлерден әкелінген. Фарфор Севр мен Мейсеннен, ал былғары Кордовадан. Көбінесе швейцариялық шеберлер жасаған қолмен салынған боялған шыны vitralios. Басты кіреберіс алдында Рафаэлло Романеллидің король Кароль I-нің монументалды мүсіні орналасқан. Итальяндық мүсінші Романеллидің Карарра мәрмәрінен жасалған жеті итальяндық нео-Ренессанс террасалық бақтарында көптеген басқа мүсіндер де бар. Бақтарда фонтандар, урналар, баспалдақтар, сақшы арыстандар, мәрмәр жолдар және басқа да сәндік элементтер орналасқан. Пелеш қамалында шамамен 2000 суреттен тұратын коллекция сақталған. Анджело де Губернатис (1840–1913) – 1898 жылы Синаяға Патша отбасының қонағы ретінде келген итальян жазушысы.
Қазіргі күн
Бастапқыда патша отбасының жеке меншігі болған Пелеш қамалы 1947 жылы король Михаил I-ді Румыния Социалистік Республикасының мәжбүрлеуімен тақтан бас тартып, елден кетуге мәжбүрлеген кезде мемлекеттік меншікке алынды. 1997 жылы қамал 2007 жылы аяқталған ұзақ сот процесі арқылы патша отбасына қайтарылды. Михаил I кейін қамал Пелеш ұлттық мұражайына үйретінін, сондай-ақ кейде ресми патшалық шаралар үшін пайдаланылатынын айтты. Михаил I-нің мұрагері Маргарета, Румыния Коронасының сақтаушысы, қамалды кейде қабылдаулар, табыс ету рәсімдері және басқа да қоғамдық іс-шаралар үшін пайдаланады. 2016 жылдың 10 мамырында (Монархия күні) Румыния патша отбасы Пелеш қамалында кең ауқымды қабылдау, бақ кеші және концерт өткізді, бұл Румыния патшалық әулетінің 150 жылдығына арналған шара болды. Осы оқиғада Маргаретаның туы Пелеш қамалынан көтерілді – 1947 жылдан бері қамалдан патшалық туының көтерілуінің алғашқы жағдайы. 2016 жылдың тамызында королева Аннаның денесі Пелеш қамалындағы Құрмет залында, Румыния және Молдова президенттерінің, сондай-ақ премьер-министр Дачиан Чиолош пен басқа да ұлттық көшбасшылардың қатысуымен өткен рәсімде жатты. 2017 жылдың 13 желтоқсанында король Михаил I осы жерде, Бухаресттегі мемлекеттік жерлеу рәсіміне және Куртеа де Аргеш соборындағы жерлеуге дейін ұқсас, бірақ ірілеу рәсімде жатты.