Кіріспе

Николай II патшаның (1894–1917 жылдары билік құрған) тұсында Ресей империясы орталық және солшыл оппозицияны басып, бірте-бірте индустрияланды. 1890-жылдары Ресейдің өнеркәсіптік дамуы қалалық орта тап пен жұмысшы табының өсуіне алып келді, бұл саяси ахуалды жандандырды. Ресей өнеркәсібінің көп бөлігі мемлекет мен шетелдіктерге тиесілі болғандықтан, ресейлік жұмысшы класы салыстырмалы түрде күшті, ал ресейлік буржуазия Батыс елдеріне қарағанда әлсіз болды. 1890-жылдар мен 1900-жылдардың басында нашар тұрмыс жағдайлары, жұмыс орындарындағы қиындықтар, жоғары салықтар және жер тапшылығы ереуілдер мен аграрлық тәртіпсіздіктердің жиілеуіне себеп болды. 1914 жылы Ресей жұмысшыларының 40%-ы 1000 және одан көп жұмысшысы бар зауыттарда жұмыс істесе (1901 жылы – 32%), 42%-ы 100-ден 1000-ға дейін жұмысшысы бар кәсіпорындарда, ал 18%-ы 100 жұмысшыдан аз кәсіпорындарда жұмыс істеді (1914 жылы АҚШ-та осы көрсеткіштер тиісінше 18%, 47% және 35% болды). Саяси жағынан, анти-билік күштері бәсекелес партияларға бірікті, бірақ саяси партиялар 1905 жылғы қазан манифесті жарияланғанға дейін заңдастырылмады. Өнеркәсіп капиталистері мен ақсүйектер арасындағы либералды элементтер, бейбіт әлеуметтік реформалар мен конституциялық монархияға сене отырып, 1905 жылы Конституциялық-демократиялық партияны немесе кадеттерді құрды. Социалистік партияларға Социалистер-революционерлер (1900 жылы құрылған) және Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшылар партиясы (1898 жылы құрылған) кірді. 1905 жылы ірі қалалардағы жұмысшылар кең ауқымды ереуілдер мен көтерілістер ұйымдастырды. Патша жағдайды бақылауда ұстауға тырысып, қазан манифестінде сайланатын парламент (Дүма) құруға уәде беріп, реформаларға мәжбүр болды. Алайда, патша 1906 жылы Дүманы таратып жіберді. Үлкен, бірақ жай экономиканы реформалауға көмектесу үшін ол Петр Столыпинге (1906–1911 жылдары премьер-министр) жүгінді. Николай II-нің сыртқы саясаты Франциямен одақтасуға және Балқан мәселелеріне араласуды күшейтуге бағытталды. Ресей православиелік христиандарды, әсіресе сербтерді әскери қорғаушы ретінде қарастырды. Ресейдің Қиыр Шығыстағы ықпалын кеңейту әрекеттері 1904–1905 жылдары Жапониямен қысқа соғысқа әкеп соқты, ол Санкт-Петербург үшін ұятты жеңіліспен аяқталды. Ресей 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, бірақ әскери шығындар мен сәтсіз соғыс экономикасының салдары либералды элементтерді 1917 жылы ақпан революциясын жасауға итермеледі. Владимир Ленин сияқты радикалдар Германиядан қаржыландырылып, фабрикалар мен армиядағы кеңестер арқылы төңкеріс жасады. Соғысты жалғастыра алмайтынын және революциялық жемістерін сақтай алмайтынын түсінген жаңа Кеңес үкіметі Германиямен жеке бейбітшілік келісіміне келді, Брест-Литовск келісімінде Ресейдің 150 000 км² жерін беріп қойды.

Франциямен одақ, 18941914

Ресейдің сыртқы саясатының басты өзгерісі – Германиядан Францияға қарай бағыт алмастыру болды. Ресей Франциямен ешқашан достық қарым-қатынаста болған емес, Крым соғысы мен Наполеонның шапқынысын есінде сақтап, Парижді бүлікшілдік ошағы ретінде қарастырып, әлсіз үкіметтерді сықаққа алды. Бисмарк тарапынан барлық одақ жүйесінен шеттетілген Франция, Ресеймен қарым-қатынасын жақсартуға бекінді. Ол ресейліктерге қаржылай көмек берді, сауданы кеңейтті және 1890 жылдан бастап әскери кемелерді сатуға кірісті. Ал 1890 жылы Бисмарк қызметтен кеткен соң, Ресей мен Германия арасындағы қайта сақтандыру шарты жаңартылмады. Неміс банктері Ресейге несие беруді тоқтатты, нәтижесінде Ресей Париж банктеріне тәуелді бола бастады. 1894 жылы құпия шарт бойынша, Германия Францияға шабуыл жасаса, Ресей Францияға көмекке келеді деп келісілді. Сонымен қатар, Германияға қарсы болатын соғыс жағдайында Франция 1,3 миллион, ал Ресей 700-800 мың адамды жұмылдыруға міндеттенді. Егер Германия, Австрия және Италиядан құралған үштік одақтың кез келген біреуі немесе бірнешесі соғысқа дайындалып резервтерін шақырса, Ресей мен Франция да өз резервтерін жұмылдыруға келісті. «Жұмылдыру – соғыс жариялау», – деді француз штабының бастығы 1892 жылы патша Александр III-ке. «Жұмылдыру – көршіңді де солай істеуге мәжбүрлеу». Осы жағдай 1914 жылғы шілде айындағы оқиғаларға жол ашты. Джордж Ф. Кеннан Ресейдің Еуропада Бисмарктың одақтастық саясатының күйреуіне және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қадам жасауына жауапты екенін айтады. Кеннан мұның себебін Ресейдің Балқандағы мүддесіне байланысты нашар дипломатиялық шешімдер деп бағалайды. Кеннанның пікірінше, Бисмарктың сыртқы саясатының мақсаты – франко-ресейлік қарым-қатынастар жақсарған жағдайда да, кез келген ірі соғыстың алдын алу болған. Ресей Бисмарктың үш император одағынан (Германия және Австриямен бірге) шығып, Францияның жақындасу және әскери одақ құру туралы ұсынысын қабылдады.

Азиядағы империализм және орыс-жапон соғысы

Ресей Франциямен достығы және Ұлыбритания мен Германия арасындағы бәсекелестіктің күшеюі арқасында Азияда маневр жасауға мүмкіндік алды. 1895 жылы Германия Ресейдің қолдауын алу үшін Франциямен бәсекелесіп, британдық мемлекет қайраткерлері Азиядағы ықпал аймақтарын анықтау үшін Ресеймен келіссөздер жүргізуді үміттене бастады. Осы жағдай Ресейге 1895 жылы Жапонияның Қытайды жеңгеннен кейін Солтүстік-Шығыс Азияға араласуға мүмкіндік берді. Келесі келіссөздерде Жапония Ляодун түбегінде және Оңтүстік Маньчжуриядағы Порт-Артурдағы үстемдіктен бас тартуға мәжбүр болды. Келесі жылы Сергей Витте француз капиталын пайдаланып, «Ресей-Қытай банкін» құрды. Банктің мақсаты – Солтүстік Маньчжурия арқылы темір жол құрылысын қаржыландыру және Транссибір темір жолын қысқарту болды. Екі жыл ішінде Ресей Ляодун түбегі мен Порт-Артурды жалға алып, Орталық Маньчжуриядағы Харбиннен жағалаудағы Порт-Артурға дейінгі магистральдық темір жол құрылысын бастады. Осы уақытта Ұлыбритания Вэйхайвэйді, ал Германия – Цзяочжоуді басып алды. 1900 жылы Қытай шетелдіктердің аумағына жасаған шабуылға қарсы қарулы халық көтерілісі – Боксер көтерілісімен жауап берді. Ресейдің әскери контингенттері Еуропа, Жапония және АҚШ күштерімен бірігіп, Солтүстік Қытайда тәртіпті қалпына келтірді. 150 мың ресейлік әскер темір жолды қорғау үшін Маньчжурияны басып алды. Көтеріліс басылғаннан кейін Ресей әскерін Маньчжуриядан шығармады. Осының салдарынан Ресей мен Жапония арасында шиеленіс күшейді, және 1904 жылдың қаңтар айында Жапония Порт-Артурда соғыс ашты, бірақ соғыс жарияланбады. Жапондықтардың Маньчжурияны тез басып алу стратегиясына қарсы, ресейліктердің стратегиясы күшін сақтап, күшейте түсу үшін уақытты ұзартуға бағытталды. 1905 жылдың қаңтар айында бірнеше сәтсіз шабуылдардан кейін, 60 мың әскер қаза тауып, жараланғаннан соң, және сегіз айлық қоршаудан кейін жапондықтар Порт-Артурды басып алды. Наурыз айында жапондықтар орыстарды Мукденнің солтүстігіне шегінуге мәжбүр етті, бірақ жапондық әскерлердің ауыр шығындарына байланысты оларды қуу мүмкін болмады. Қаланың иеленуі стратегиялық маңызға ие болмағандықтан, соңғы жеңіс теңіз күштеріне байланысты болды. Мамыр айында Цусима бұғазында жапондықтар Ресейдің соғыстағы соңғы үмітін – Балтық және Жерорта теңізі эскадрильяларынан құралған флотты жойды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Ресей әскерінің күштері жапондықтарды Азия құрлығынан ығыстыруға мүмкіндік берген болар еді, бірақ отандық төңкеріс және дипломатиялық қысым патшаны бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Ресей АҚШ президенті Теодор Рузвельттің делдалығын қабылдады, Сахалиннің оңтүстік бөлігін Жапонияға берді және Корея мен Оңтүстік Маньчжурияда Жапонияның үстемдігін мойындады.

Ауыл шаруашылығының ықпалы

Ресейдің ауыл шаруашылығы өндірісі жүйесі шаруалар мен басқа да әлеуметтік топтардың үкіметке қарсы реформалар жасауға және әлеуметтік өзгерістерді ілгерілетуге деген көзқарасына әсер етті. "ХХ ғасырдың басында ауыл шаруашылығы Ресей экономикасының ең ірі секторы болды, ол ұлттық табыстың шамамен жартысын өндірді және Ресей халқының үштен екі бөлігін жұмыспен қамтыды". Бұл шаруалардың экономикалық тұрғыдан ойнаған зор рөлін көрсетеді, осылайша оларды популистер мен социал-демократтардың революциялық идеологиясына қатысты маңызды күшке айналдырды. XIX ғасырдың соңында Ресейдің ауыл шаруашылығы Еуропадағы ең нашар деңгейде болды. Ресейдің ауыл шаруашылығы жүйесіне капитал инвестициясы мен технологиялық прогресс жетіспеді. Мал шаруашылығының өнімділігі айтарлықтай төмен болды және жайылымдық жерлердің, мысалы, шабындықтардың жетіспеуі малды өңделмеген жерлерде бағуға мәжбүр етті. Егін және мал шаруашылығы жүйесінің екеуі де Ресей қыстарын сүруге жеткіліксіз болды. Патшалық билігі кезінде ауыл шаруашылығы экономикасы тек күнкөріс үшін өндірістен нарыққа бағытталған өндіріске көшті. Ауыл шаруашылығының сәтсіздіктерімен бірге Ресейде халық саны тез өсті, теміржолдар егістік жерлерге тарады, ал инфляция тауарлар бағасына күйреу әкелді. Азық-түлік таратуға шектеулер салынды, нәтижесінде ашаршылыққа ұшырады. Ресейдегі ауыл шаруашылығының қиындықтары экономиканы шектеді, әлеуметтік реформаларға әсер етті және большевиктер партиясының күшеюіне көмектесті.

Революция және контрреволюция, 19051907

Орыс-жапон соғысы барлық таптар мен ірі ұлт өкілдері, соның ішінде мүліктік иеленген ресейліктер арасында саяси қозғалыстардың өршуін жылдамдатты. 1904 жылдың басында Ресейдің либералды белсенділері, земстволар мен кәсіби ортадан шыққандар "Азаттық Одағы" деп аталатын ұйым құрды. Сол жылы олар фин, поляк, грузин, армян және Ресейдің Социалистік-революциялық партиясының мүшелерімен бірігіп, автократиялық билікке қарсы одақ құрды. 1905 жылғы революция, империяның тарихында бұрын-соңды болмаған әлеуметтік және саяси құлтырау, 22 қаңтарда (Қанды жексенбіде) Санкт-Петербургте радикал дін қызметкері Георгий Гапон басқарып келген жұмысшылардың көпшілік шеруін күштеп тарату арқылы басталды. Шерушілер патшаға өтінішпен келген еді. Қанды жексенбіден кейін бүкіл ел бойынша жұмысшылар мен студенттердің ереуілдері, көше демонстрациялары, вандализм мен басқа да мерзімді зорлық-зомбылық, үкімет шенеуніктерінің өлтірілуі, теңізшілердің бүліктері, империялық шекарадағы ұлтшыл қозғалыстар, яһудилерге қарсы погромдар және басқа да реакциялық наразылықтар мен зорлық-зомбылықтар орын алды. Бірнеше қалада жұмысшылар кеңестерін құрды. Жыл соңында Мәскеуде, Оралда, Латвияда және Польшаның бір бөлігінде қарулы көтерілістер болды. Земстволар мен кәсіби одақтардың белсенділері Конституциялық-демократиялық партияны құрды, оның бас әріптері партияға бейресми атауын – «Кадеттер» – берді. Кейбір жоғарғы сынып өкілдері мен мүліктік иеленушілер оппозициялық топтармен келісімге келуді қалап, одан әрі тәртіпсіздіктерге жол бермеуге тырысты. Революцияның нәтижесі өте күрделі болды. 1905 жылдың соңында Николай, өте тартыншақпен, «Октябрь манифестін» жариялауға келісті, ол Ресейде саяси жүйені реформалауды және көптеген азаматтарға негізгі азаматтық бостандықтарды уәделеді. 1906 жылы жаңа негізгі заңдар заң шығарушы Мемлекеттік Думаны, яғни парламентті құрды, бірақ оның өкілеттігін көптеген жағдайларда шектеді, соның ішінде кабинет министрлерін тағайындау және қызметтен босату мәселелерінде парламенттік бақылаудың толыққанды болмауы да соның қатарында еді. Кәсіподақтар мен ереуілдер заңдастырылды, бірақ полиция кәсіподақтардың қызметін бақылауға және заңсыз саяси қызметпен айналысқан кәсіподақтарды жабуға кең өкілеттіктерді сақтап қалды. Баспасөз бостандығы кепілдік берілді. Жаңа тәртіпті қабылдағандар оңшыл саяси партияны – Октябристерді құрды. Ал кадеттер шынайы жауапты министрлік үкімет пен тең, жалпы сайлау құқығын талап етті. Саяси принциптері мен қарулы көтерілістердің жалғасуына байланысты Ресейдің солшыл партиялары 1906 жылдың басында сайлауға қатысу-қатпау туралы шешім қабылдамады. Сонымен қатар, оңшыл топтар реформаларға белсенді қарсылық көрсетті. Жаңа тәртіпті құлатпақ ниетпен бірнеше жаңа монархистік және протофашистік топтар пайда болды. Дегенмен, билік 1905 жылдың хаостық кезеңінде де жұмыс істей берді, соңында қалаларда, ауылдарда және армияда тәртіпті қалпына келтірді. Осы процесте террористер жүздеген шенеунікті өлтірді, ал үкімет одан да көп террористерді өлім жазасына кесті. Үкімет тәртіпті қалпына келтіріп, Бірінші Дума отырысына дейін Франциядан қарыз алуға қол жеткізгендіктен, Николай Виттенің орнын әлдеқайда консервативті Петр Столыпинмен ауыстыруға мүмкіндік алды. Бірінші Дума 1906 жылдың наурыз айында сайланды. Кадеттер мен олардың одақтастары оған үстемдік етті, ал негізінен партиялық емес радикалды солшылдар Октябристер мен партиялық емес оңшылдардың біріккен күшінен сәл әлсіз болды. Социалистер сайлауға бойкот жариялады, бірақ бірнеше социалистік делегаттар сайланды. Дума мен Столыпин үкіметі арасындағы қарым-қатынас басынан бастап шиеленісті болды. Конституцияны қабылдау және шаруалар реформасы мәселелеріндегі кадеттер мен үкімет арасындағы келіспеушілік Думаның таратылуына және жаңа сайлаудың жоспарлануына әкелді. Солшыл террордың күшеюіне қарамастан, радикалды солшыл партиялар сайлауға қатысты, олар партиялық емес солшылдармен бірге көпшілік орындарды жеңіп алды, содан кейін саяси орталықта поляктар мен басқа ұлт өкілдерімен кадеттердің еркін коалициясы келді. Алайда, 1907 жылы Екінші Дума отырысы басталғанда, бұл тұйықталу сақталды.

Столыпин және Коковцов үкіметтері

1907 жылдың маусым айында патша Екінші Думаны таратып, жаңа сайлау заңын қабылдады, бұл төменгі топтың және орыс емес сайлаушылардың сайлау салмағын күрт азайтып, дворянствоның салмағын арттырды. Бұл саяси төңкеріс (1907 жылғы маусым төңкерісі) тәртіпті қалпына келтірудің қысқа мерзімді нәтижесіне қол жеткізді. Күзде өткен жаңа сайлауда Октябристер басымдық құрған консервативті Үшінші Дума қайтадан құрылды. Дегенмен, тіпті бұл Дума да үкіметпен түрлі мәселелер бойынша келіспеушіліктерге тап болды, олардың ішінде теңіз штабының құрамы, Финляндияның автономиялық мәртебесі, батыс провинцияларда земстволарды енгізу, шаруалар соты жүйесін реформалау және полиция бақылауындағы жұмысшылардың сақтандыру ұйымдарын құру сияқты мәселелер бар еді. Осы дау-дамаylarда Дума, тағайындалған аристократиялық бюрократиялық жоғарғы палатасымен бірге, кейде үкіметтен консервативті, ал кейде конституциялық принциптерге сүйенген болып көрінді. 1912 жылы сайланған Төртінші Думаның құрамы үшінші Думаға ұқсас болды, бірақ Октябристердің прогрессивті фракциясы оңшылдардан бөлініп, саяси орталыққа қосылды. Столыпиннің ең батыл қадамы – шаруаларды реформалау бағдарламасы болды. Ол коммуналардың таратылуына және толық жеке меншік құруға мүмкіндік берді, кейде оны міндеттеді де. Столыпин бұл реформа бағдарламасының патшаға адал консервативті жер иеленуші шаруалардың тобын қалыптастырады деп үміттенеді. Алайда, көптеген шаруалар коммунаның қамқорлығынан айырылғысы келмеді немесе сырттан келгендерге ауылдық жерді сатып алуға рұқсат беруге дайын болған жоқ. 1914 жылға қарай барлық шаруалар коммуналарының шамамен 10 пайызы ғана таратылды. Дегенмен, экономика 1907 жылдан 1914 жылға дейін айтарлықтай өсім-дамуға ие болды, сандық көрсеткіштер арқылы да, ауылдық кооперативтер мен банктердің құрылуы және отандық капиталдың қалыптасуы арқылы да. 1914 жылы Ресейдің болат өндірісі Франция мен Австро-Венгрияның өндірісімен теңесті, ал Ресейдің экономикалық өсу қарқыны әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатты. Сыртқы қарыз жоғары болғанымен, ол жалпы ұлттық өнімнің пайызы ретінде төмендеді, ал империяның жалпы сауда балансы жағымды болды. 1911 жылы Столыпин Дмитрий Богровпен опера кезінде қаза тапты. Оның орнына Қаржы министрі Владимир Коковцов келді. Сақтықпен келетін Коковцов өте қабілетті және патшаның жақтасы болды, бірақ ол үкіметке басымдық танытқан күшті сарайлық топтармен бәсекелесе алмады. Тарихшылар 1905 және 1914 жылдар аралығында Ресейдің конституциялық үкімет құруға мүмкіндігі болған-жоғын талқылайды. Бұл орын алмаған себебі патша автократиялық биліктен бас тартуға немесе билікті бөлісуге дайын болған жоқ. Сайлау құқығын манипуляциялау арқылы үкімет прогрессивті түрде консервативті, бірақ өкілдігі аз Думаларды алды. Сонымен қатар, режим кейде консервативті Думаларды айналып өтіп, жарлықтар арқылы билік жүргізді.

Балқандағы белсенді саясат, 19061913

Ресейдің бұрынғы Шығыс саясаты Балқан мәселелерін екінші планға ысыруды қажет етті, осы стратегияны 1897 мен 1906 жылдар аралығында Австрия-Мажарстан да қолданды. 1905 жылы Жапонияның жеңісі Ресейді британдықтармен және жапондықтармен келісімдер жасауға мәжбүр етті. 1907 жылы Ресейдің жаңа сыртқы істер министрі Александр Извольский екі елмен де келісімге келді. Солтүстік Манжурия мен Солтүстік Парсыдағы ықпал аймағын сақтап қалу үшін Ресей оңтүстік Манжурия мен Кореяда Жапонияның үстемдігіне, ал оңтүстік Парсы, Ауғанстан және Тибетте британдық үстемдікке келісті. Бұл саясаттың логикасы Ресей мен Жапонияның Қытай теміржолдарын дамыту үшін консорциум құру арқылы АҚШ-тың Қытайда база құруына жол бермеу үшін бірігуін талап етті. 1911 жылғы Қытайдың республикалық революциясынан кейін Ресей мен Жапония Ішкі Моңғолияда бір-бірінің ықпал аймақтарын мойындады. Осы ойлауды дамыта отырып, Ресей Германияның Осман империясы мен Парсыдағы экономикалық мүдделерін тануды, Германияның аймақтағы ресейлік қауіпсіздік мүдделерін тануымен алмастырды. Ресей Германияға қарсылық білдірмей, Ұлыбритания мен Франциямен бейресми Үштік Антантаға қосылып, стратегиялық және қаржылық жағдайын қорғады. Осы сақтық шараларына қарамастан, орыс-жапон соғысынан кейін Ресей мен Австрия-Мажарстан 1878 жылдан бері Австрия-Мажарстан басып алған Сербия Корольдігі мен Босния және Герцеговина провинцияларына бағытталған Балқандағы бәсекелестікті қайта жаңартты. 1881 жылы Ресей Австрияның Босния мен Герцеговинаны аннексиялауына құпия түрде келісім берген. Бірақ 1908 жылы Извольский Босфор мен Дарданеллдің бейтараптығы туралы келісімді қайта қарау үшін Австрияның қолдауына алмасу шартымен ресми аннексияны қолдауға келісті – бұл Ресейге арнайы теңіз жолымен өту құқығын беретін өзгеріс еді. Ұлыбритания ревизияға кедергі келтіріп, Ресейдің әрекетін тоқтатты, бірақ Австрия аннексияға кірісті. Содан кейін, Германияның соғыс қаупін жасамауы арқасында Австрия-Мажарстан Ресейді Сербияны қолдаудан бас тартуға мәжбүр етіп, Ресейдің әлсіздігін көрсетті. Австрия-Мажарстанның Босния мен Герцеговинаны аннексиялауынан кейін Ресей Балқандағы шиеленіс пен қақтығыстың маңызды бөлігіне айналды. 1912 жылы Болгария, Сербия, Грекия және Черногория Осман империясын Бірінші Балқан соғысында жеңді, бірақ одақтас елдер өзара дауласуын тоқтатпады. 1913 жылы одақ ыдырап, сербтер, гректер және румындар Екінші Балқан соғысында Болгарияны жеңді. Австрия-Мажарстан Болгарияның қамқоршысына айналды, ол енді Сербияның аймақтағы қарсыласы болды, ал Германия Осман империясының қорғаушысы болып қалды. Ресей Сербиямен бұрынғыдан да тығыз байланыс орнатты. Одақтар мен үлкен державалардың қолдауының күрделі жүйесі өте тұрақсыз болды; өткен жеңілістерге наразылық білдірген Балқан елдерінің арасында сербтер Босния мен Герцеговинаның австро-венгрлік аннексиясына ерекше қарсылық танытты. 1914 жылдың маусым айында серб террорисі Австрия-Мажарстан тағының мұрагері Франц Фердинандты өлтірді, содан кейін серб үкіметі кінәлі деп танылды. Австрия-Мажарстан Сербияға ультиматум жіберді. Сербия ультиматумның үш талабының екеуіне мойынсұнды; үшіншісі, қабылданбаған, Сербиядан 100 000 австриялық-венгр әскерінің елді басып алуына рұқсат беруді талап етті. Сербия ультиматумның үшінші тармағын қабылдамағаннан кейін Австрия-Мажарстан күшпен жауап берді. Ресей Сербияны қолдады. Сербияның жауабы қабылданбағаннан кейін одақтар жүйесі автоматты түрде іске қосылды, Германия Австрия-Мажарстанды, Франция Ресейді қолдады. Германия Шлифен жоспары бойынша Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасағанда, қақтығыс әлемдік соғысқа айналды, оларға дайындық жетпеді.

Ресей соғыста, 1914-1916 жылдар

Соғыс басталғанда, патша Николай қысымға көніп, Ұлы герцог Николайды Ресей армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындады. Патшаның туысы болған Ұлы герцог қабілетті болғанымен, стратегия жасауға немесе қолбасшыларды тағайындауға қатыспады. Соғыстың басында Ресейдің Шығыс Пруссияға жасаған шабуылдары батыс майданнан неміс әскерлерін тартып алып, француздарға, бельгиялықтарға және британдықтарға неміс шабуылын тоқтатуға мүмкіндік берді. Бірақ Ресейдің екі шабуылдаушы армиясының бірі 1410 жылы литвалықтар, поляктар және молдавандықтар неміс тевтон орденін жеңген Танненберг шайқасында жартылай жойылды. Осы уақытта ресейліктер австриялықтардың шабуылын тойтарып, Австро-Мажарстан империясының солтүстік-шығыс аймағы – Шығыс Галицияға еніп кірді. Ресейліктер Германия мен Австрияның Ресей Польшасына қарсы жасаған қысқы қарсы шабуылын тоқтатты және 1915 жылдың басында Галицияға одан да тереңірек енді. Бірақ сол жылдың көктемі мен жазында неміс-австриялық шабуылдар ресейліктерді Галиция мен Польшадан ығыстырып, бірнеше ресей армия корпусын жойды. 1916 жылы немістер Верден аймағында ірі шабуыл жасау арқылы Францияны соғыстан шығаруды жоспарлады, бірақ Австро-Мажарстанға қарсы ресейліктердің жаңа шабуылы тағы да неміс әскерлерін батыс майданнан тартып алды. Бұл әрекеттер екі маңызды майданды да тұрақтандырды, ал Ресей мен Германия жеңіске үмітсіз қалды – Ресей шаршағандықтан, Германия қарсыластарының басым күштерінен. 1916 жылдың соңында Ресей жаңадан соғысқа кірген Румынияны құтқарып, шығыс майданды оңтүстікке қарай Қара теңізге дейін кеңейтті. Одақтастар арасындағы соғыс келісімдері Ұш Антантаның империалистік мүдделерін және Шығыс Еуропадан тыс Ресей империясының салыстырмалы әлсіздігін көрсетті. Дегенмен Ресей жеңістен үлкен пайда күтті: Австриядан Шығыс Галиция, Германиядан Шығыс Пруссия және Германия жағынан соғысқа қосылған Осман империясынан Солтүстік Анатолияны қоса алған аумақтық иеліктер; Константинополь және Босфор мен Дарданелл бұғаздарына бақылау; сондай-ақ Румыния мен аймақтағы славян халықтарының мүддесі үшін Австро-Мажарстанның аумақтық және саяси өзгерістері. Ұлыбритания Персияның орталық аймағын иеленуі және Араб Таяу Шығысының көп бөлігін Франциямен бөлісуі керек еді; Италия – Ресейдің одақтасы Сербия емес – Адриатика жағалауындағы Далмацияны иеленуі керек еді; Антантаның тағы бір одақтасы Жапония Қытайдағы аумақты бақылауын арттыруы керек еді; ал Франция Франко-прусс соғысында Германияға жоғалтқан Эльзас-Лотарингияны қайтарып алып, Батыс Германиядағы ықпалын күшейтуі керек еді.

Царизмнің құрып әлсіреуі

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Николай II үкіметінің әлсіздігін ашып көрсетті. Ресейдің соғысқа қатысуымен бірге ұлттық біртүтастық танылды, славяндық сербтерді қорғау – соғысқа шақырушы негізгі ұран болды. 1914 жылдың жазында Дума мен земство үкіметтің соғысқа қатысуын толық қолдады. Алғашқы әскери шақыру жақсы ұйымдастырылып, бейбіт өтті, ал Ресейдің әскери күшейуінің бастапқы кезеңі империяның орыс-жапон соғысынан алған сабақтарын көрсетті. Бірақ әскери жеңілістер мен үкіметтің тиімсіздігі көп ұзамай халықтың көбісін наразылыққа толы қылды. Балтық теңізін Германияның, ал Қара теңізді Германия-Осман империясының бақылауында болуы Ресейді көптеген шетелдік тауарлар мен әлеуетті нарықтардан үзіп қалдырды. Сонымен қатар, Ресейдің соғысқа нашар дайындығы мен тиімсіз экономикалық саясаты елдің қаржы, логистика және әскери жағдайын нашарлатты. Инфляция күрделі мәселеге айналды. Әскери операцияларды материалдық тұрғыдан қолдау жеткіліксіз болғандықтан, қажетті жабдықтар майданға жеткізілуін қамтамасыз ету үшін Соғыс өнеркәсіптері комитеттері құрылды. Бірақ әскери шенеуніктер азаматтық басшылармен келіспей, майдандық аудандарды өз басқаруына алып, комитетпен ынтымақтасудан бас тартты. Орталық үкімет земстволар мен қалалар ұйымдастырған тәуелсіз соғысқа қолдау көрсету шараларына сенімсіздікпен қарады. Дума үкіметтің соғыс бюрократиясымен келіспеді, ал орталық және орталық-солшыл депутаттар шын конституциялық үкімет құру үшін Прогрессивтік блок құрды. 1915 жылы Ресейдің әскери жеңілістерінен кейін Николай II армияның номиналды басшылығын қабылдау үшін майданға кетті, өзінің неміс туған әйелі Александрасын, үкімет пен Думаны қалдырып кетті. Орталық үкімет сарайдағы интригаларға тап болса, соғыстың салдары халық арасында наразылық тудырды. 1915 жылдан бастап кейбір қалаларда азық-түлік бағасының өсуі мен отын тапшылығы ереуілдерге әкелді. Соғыс өнеркәсіптері комитетінің бөлімдерінде өкілдік құқығын алған жұмысшылар осы бөлімдерді саяси оппозиция құралы ретінде пайдаланды. Ауылдық жерлерде де жағдай нашарлай бастады. Әскерлер, әсіресе жаңадан шақырылған шаруалар, соғыстың тиімсіздігінен туындаған қанаушылыққа ұшырау қаупіне тап болды. Жағдай одан әрі нашарлай берді. Царь пен Дума арасындағы қақтығыстардың күшеюі үкіметтің екі бөлігін де әлсіретіп, тиімсіздік туралы әсерді күшейтті. 1917 жылдың басында нашарлаған теміржол көлігі азық-түлік пен отын тапшылығын тудырды, бұл бүліктер мен ереуілдерге әкелді. Билік Петроградтағы тәртіпсіздіктерді басу үшін әскер шақырды (Санкт-Петербург 1914 жылдың қыркүйегінен бері германдық атауын орысшалау үшін осылай аталды). 1905 жылы әскерлер наразылық білдірушілерге оқ атып, монархияны сақтап қалды, бірақ 1917 жылы әскерлер қаруларын ашулы халыққа берді. 1917 жылы патшалық режимге халықтың қолдауы мүлдем жоғалып, Романовтардың үш ғасырлық билігі аяқталды.

Сыртқы саясат

Фуллер, Уильям С. Ресейдегі стратегия және билік 1600–1914 (1998)
Джелавич, Барбара. Санкт-Петербург және Мәскеу: патшалық және кеңестік сыртқы саясат, 1814–1974 (Индиана университетінің баспасы, 1974)
ЛеДонн, Джон П. Ресей империясы және әлем, 1700–1917: кеңейту және оқшаулау геосаясаты (Оксфорд университетінің баспасы, 1997)
МакМеккин, Шон. Бірінші дүниежүзілік соғыстың орыс тарихы (2011) үзіндісі және мәтіндік іздеу
Ниш, Ян Хилл. Рус-жапон соғысының бастауы (1985)
Рагсдейл, Хью және Валерий Николаевич Пономарев ред. Императорлық Ресейдің сыртқы саясаты (Вудроу Уилсон орталығы баспасы, 1993) үзіндісі және мәтіндік іздеу
Rawlinson, Henry, et al. Орталық Азиядағы ірі державалардың бәсекелестігі: 1842–1880 жж. Англия мен Ресей Шығыста (Рутледж, 2006)
Рейнольдс, Майкл. Империяларды талқандау: Осман және Ресей империяларының қақтығысы мен құлдырауы, 1908–1918
Сэтон Уотсон, Хью. Ресей империясының құлдырауы, 1855–1914 (1958)