Кіріспе
Толық ойды білдіретін сөздер. Лингвистика және грамматикада сөйлем – тілдік өрнек, мысалы, ағылшын тіліндегі "The quick brown fox jumps over the lazy dog" мысалы. Дәстүрлі грамматикада сөйлем әдетте толық ойды білдіретін сөздер тізбегі ретінде немесе бағынышты және баяндауыштан тұратын бірлік ретінде анықталады. Функционалды емес лингвистикада сөйлем әдетте құрамдық бөлік сияқты синтаксистік құрылымның ең ірі бірлігі ретінде қарастырылады. Функционалды лингвистикада сөйлем – үлкен әріптер, нүктелер, сұрақ белгілері және леп белгілері сияқты графологиялық белгілермен шектелген жазба мәтіннің бірлігі ретінде анықталады. Бұл ұғым, дыбыс биіктігі мен күші сияқты фонетикалық белгілермен және үзілістер сияқты маркерлермен шектелген тіл бунағынан (curve) және уақыт өте келе жүзеге асатын процесті көрсететін сөздер тізбегі – бағынышты сөйлемнен (clause) өзгеше. Сөйлемде сөздер мағыналы түрде топтасып, хабар, сұрақ, леп, өтініш, бұйрық немесе ұсыныс білдіру үшін қолданылуы мүмкін.
In linguistics and grammar, a sentence is a linguistic expression, such as the English example "The quick brown fox jumps over the lazy dog." In traditional grammar, it is typically defined as a string of words that expresses a complete thought, or as a unit consisting of a subject and predicate. In non functional linguistics it is typically defined as a maximal unit of syntactic structure such as a constituent. In functional linguistics, it is defined as a unit of written texts delimited by graphological features such as upper case letters and markers such as periods, question marks, and exclamation marks. This notion contrasts with a curve, which is delimited by phonologic features such as pitch and loudness and markers such as pauses; and with a clause, which is a sequence of words that represents some process going on throughout time. A sentence can include words grouped meaningfully to express a statement, question, exclamation, request, command, or suggestion.
Шарттар
Сөйлем әдетте клаузамен байланысты. Клауза қарапайым немесе күрделі болуы мүмкін. Клауза симплексі уақыт өте жүріп жатқан бір процесті көрсетеді. Клаузалық кешен екі немесе одан көп процестер арасындағы логикалық қатынасты көрсетеді, сондықтан екі немесе одан көп клауза симплексінен тұрады. Клауза (симплекс) әдетте тақырып есім сөз тіркесі және шекті етістікпен предикативтік құрылымды қамтиды. Тақырып көбінесе есім сөз тіркесі болғанымен, басқа да тіркестер (мысалы, герундті тіркестер) де жарайды, ал кейбір тілдерде тақырыпты жіберуге болады. Төмендегі мысалдарда ең сыртқы клауза симплексінің тақырыбы курсивпен, ал қайнаудың тақырыбы тіктөртбұрыш жақшалармен берілген. Екінші және үшінші мысалдарда клаузалық енгізу бар. Су 100 градуста қайнайды. Судың 100 градуста қайнауы қызықты. Судың 100 градуста қайнайтыны қызықты. Клаузалардың екі түрі бар: тәуелсіз және тәуелсіз емес/өзара тәуелді. Тәуелсіз клауза мәлімдеме, сұрақ, бұйрық немесе ұсыныс сияқты тілдік әрекетті жүзеге асырады. Тәуелсіз емес клауза ешқандай әрекетті жүзеге асырмайды. Тәуелсіз емес клауза (қарапайым немесе күрделі) әдетте басқа тәуелсіз емес клаузалармен логикалық байланыста болады. Бірге олар көбінесе бір тәуелсіз клаузаны (кешенді) құрайды. Сондықтан тәуелсіз емес клаузалар өзара тәуелді деп те аталады. Мысалы, тәуелсіз емес клауза, себебі менің достарым жоқ, мен сыртқа шықпаймын деген тәуелсіз емес клаузамен байланысты. Барлық клаузалық кешен тәуелсіз, өйткені ол мәлімдемені жүзеге асырады. Мұнда айтылған себеп – досы жоқ болу мен сыртқа шықпау арасындағы себептік байланыс. Мұндай мәлімдеме орындалғанда, спикердің сыртқа шықпауы фактісі белгілі болады, сондықтан оны айту қажет емес. Әлі де ашық және талқылауда тұрған нәрсе – осы фактінің себебі. Себептік байланыс тәуелсіз клаузалық кешенмен, екі өзара тәуелді клауза симплексімен емес, бейнеленеді. Сөйлем құрылымы теориясындағы етістіктің «to be» әсері үшін копулаға да қараңыз.
Құрылымы бойынша
Ағылшын сөйлемдерін жіктеудің дәстүрлі схемаларының бірі – сөйлем құрылымы, яғни сөйлемдегі жабық етістігі бар сөйлемдердің саны мен түрлері. Қарапайым сөйлем бір тәуелсіз сөйлемнен тұрады, онда тәуелді сөйлемдер жоқ. Құрама сөйлем бірнеше тәуелсіз сөйлемнен тұрады, онда тәуелді сөйлемдер болмайды. Бұл сөйлемдер жалғаушылар, тыныс белгілері немесе олардың екеуі арқылы біріктіріледі. Күрделі сөйлем бір тәуелсіз сөйлемнен және кем дегенде бір тәуелді сөйлемнен тұрады. Ал құрама-күрделі сөйлем (немесе күрделі-құрама сөйлем) бірнеше тәуелсіз сөйлемнен тұрады, олардың кем дегенде біреуінде кем дегенде бір тәуелді сөйлем болады.
Үлкен және кіші сөйлемдер
Негізгі сөйлем – қалыпты сөйлем; оның жоқтауы мен баяны болады, мысалы: "Менде доп бар". Осы сөйлемде тұлғаны өзгертуге болады, мысалы: "Бізде доп бар". Дегенмен, кіші сөйлем – ережеден тыс сөйлем түрі, оның негізгі толымды сөйлем бөлігі болмайды, мысалы: "Мэри!", "Дәл солай.", "Келесі сейсенбі күні кешке қараңғы түскеннен кейін". Кіші сөйлемдердің басқа мысалдары – тақырыптар, қалыптасқан тіркестер ("Сәлем!"), эмоциялық тіл білдірулер ("Уау!"), мақалдар және т.б. Бұған "Көп келгені – қуаныш" сияқты есімдік сөйлемдер де жатады. Бұлар көбінесе айқындылық үшін негізгі етістікті жіберуі мүмкін, бірақ есімдер мағынасын күшейту үшін де солай жасалуы мүмкін. Бір сөзден тұратын сөйлемдер сөздік сөйлемдер деп аталады, ал сөздердің өзі – сөйлемдік сөздер.
Ұзындығы
1980 жылдары сөйлем ұзындығына қызығушылық қайтадан арта түсті, негізінен "басқа синтаксистік құбылыстармен" байланысты. Прозалық мәтіннің орташа сөйлем ұзындығының бір анықтамасы – сөздер санының сөйлемдер санына қатынасы. Андраш Корнайдың «Математикалық лингвистика» оқулығында «журналистік прозада медианалық сөйлем ұзындығы 15 сөзден аспайды» делінген. Сөйлемнің орташа ұзындығы көбінесе сөйлемнің қиындығын немесе күрделілігін өлшеуге қолданылады. Әдетте, сөйлемнің орташа ұзындығы ұлғайған сайын, сөйлемнің күрделілігі де артады. "Сөйлем ұзындығы" дегеннің тағы бір анықтамасы – сөйлемдегі бағынышты сөйлемдердің саны, ал "бағынышты сөйлем ұзындығы" – бағынышты сөйлемдегі дыбыстардың саны. Эрик Шилс пен Питер де Хаанның бес мәтінді талдауы көрсеткендей, көркем әдебиетте екі жақын сөйлемнің ұзындығы екі алыс сөйлемге қарағанда көбірек ұқсас болуы мүмкін. Бұл «авторлар ұзақ және қысқа сөйлемдерді кезектестіруге тырысуы мүмкін» деген теорияға қайшы келді. Сөйлемнің ұзындығы, сондай-ақ сөздің қиындығы, сөйлемнің оқылуын анықтайтын факторлардың қатарында; алайда, жалғаулар сияқты басқа факторлар да «түсінуді едәуір жеңілдетеді» делінеді.
The textbook Mathematical Linguistics, by András Kornai, suggests that in "journalistic prose the median sentence length is above 15 words". The average length of a sentence generally serves as a measure of sentence difficulty or complexity. In general, as the average sentence length increases, the complexity of the sentences also increases. Another definition of "sentence length" is the number of clauses in the sentence, whereas the "clause length" is the number of phones in the clause. Research by Erik Schils and Pieter de Haan by sampling five texts showed that two adjacent sentences are more likely to have similar lengths than two non adjacent sentences, and almost certainly have a similar length when in a work of fiction. This countered the theory that "authors may aim at an alternation of long and short sentences". Sentence length, as well as word difficulty, are both factors in the readability of a sentence; however, other factors, such as the presence of conjunctions, have been said to "facilitate comprehension considerably".