Кіріспе

Платиналық баспалар, сондай-ақ платинотиптер деп аталады, платина қолданылатын монохромды басып шығару процесі арқылы жасалған фотографиялық баспалар. Платина түстері жылы қарадан қызғылт қоңырға дейін, күміс баспаларда қол жеткізілмейтін кеңейтілген аралық сұр түстерге дейін өзгереді. Күміс баспадан өзгеше, платина қағаз бетінде орналасады, ал күміс қағазды жабатын желатин немесе альбумен эмульсиясында болады. Осының салдарынан, желатин эмульсиясы қолданылмағандықтан, түпкі платиналық кескін қағазға сәл сіңген платинадан (және/немесе палладийден, оның туыс элементі, ол көптеген платиналық фотосуреттерде де қолданылады) тұрақты, толығымен матовый болып шығады. Платиналық баспалар – барлық фотографиялық процестердің ең берік түрлерінің бірі. Платина тобындағы металдар баспаның бұзылуына әкелуі мүмкін химиялық реакцияларға өте төзімді – тіпті алтыннан да төзімді. Дұрыс жасалған платиналық кескін мыңдаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. 1832 жылы ағылшын ғалымдары сэр Джон Гершель мен Роберт Хант өз тәжірибелерін жүргізіп, процестің химиясын одан әрі жетілдірді. 1844 жылы Хант өзінің "Жарық туралы зерттеулер" атты кітабында фотосурет жасау үшін платинаны қолданған адам туралы алғашқы мәліметтерді жариялады. Алайда, ол платинамен бірнеше химиялық қоспаларды сынап көргенімен, ешқайсысы кескінде тұрақтылықты қамтамасыз етпеді. Оның барлық баспалары бірнеше айдан кейін солды. Келесі он жылдық ішінде Хант платиналық баспалардың қараңғыда ұзақ уақыт бойы өте баяу солғанын, бірақ бірте-бірте бастапқы тығыздығын қалпына келтіргенін, сондай-ақ теріс кескіндерден оң кескіндерге ауысқанын және ақырында тұрақты болғанын байқады. Уиллис "жылы ванна" әдісін енгізді, онда темір оксалаты мен калий хлороплатинаты қоспасы қағазға жабылады, содан кейін негатив арқылы әсер етеді және калий оксалатының жылы ерітіндісінде дамытылады.

Коммерциялық мақсатта пайдалану

Уиллис платина процесінің химиясын едәуір дамытқанмен, 1880 жылға дейін платина қағазын жеке дайындаудың сенімді әдісі әлі де болған жоқ. Екі жыл өткен соң, екі австрия армия офицері, Джузеппе Пиццигелли мен Артур Барон В. Хубл, қағаз дайындаудың қарапайым процесін сипаттаған диссертация жариялады. Олар бірнеше жыл бойы зерттеулерін жалғастырды, ал 1887 жылы Пиццигелли жаңа процесті патенттеді, бұл платина қағазын алғаш рет коммерциялық өндіріске енгізуге мүмкіндік берді. Жаңа процесс қысқа мерзімге "Pizzitype" деп аталды және "Др. Жакобидің басып шығару қағазы" деген атпен сатылды. Уиллис бұл жетістікке қарсы тұрып, 1888 жылы суық ванна процесі үшін тағы екі патент алды. Ол дамыту процесіне көбірек платина қосып, бұрынғы процестерде қол жеткізілген ашық қоңыр түстердің орнына, тығыз қоңыр-қара көлеңкелі баспаларды жасады. Бұл әдіспен жасалған баспалар эстетикалық жағынан әдемі болғанымен, оларды сенімді түрде шығару қиын болды. Төрт жылдан кейін Уиллис суық ванна процесі үшін арналған платина қағазын өндіруді бастады, ол онжылдықтың қалған бөлігі үшін стандартқа айналды. Ол 1880 жылы құрған "Платинотип компаниясы" деген бизнесі тез өсіп, көп ұзамай ол қағаздарын Еуропаның және АҚШ-тың барлық аймақтарында сата бастады. 1906 жылы оның компаниясының жалпы сатылымы 273 715 АҚШ долларын құрады (2009 жылғы доллармен есептегенде), бұл сол кездегі маңызды сома.

Химия

Платиналық басу темір оксалатының жарыққа сезімталдығына негізделген. Темір оксалаты ультракүлгін сәулелердің әсерінен темір(II) оксалатына дейін тотығуға ұшырайды. Содан кейін темір(II) оксалаты платина(II) немесе палладий(II)пен реакцияласып, оларды элементтік платинаға (немесе палладийге) айналдырады, осы арқылы кескін қалыптасады. Платина мен палладийдің мөлшерін өзгерту арқылы, сондай-ақ сутек пероксиді, калий дихроматы немесе калий хлораты сияқты тотықтырғыш химиялық заттарды қосу арқылы соңғы кескіннің контрасты мен "түсін" өзгертуге болады. Процестің жабын және араластыру кезеңдерінің біркелкі болмауынан әр баспа бірегей болады. 2002 жылы Говард Эфнер мен Ричард Салливанның зерттеулеріне сүйене отырып, Дик Аренц контрасты реттеу үшін натрий хлороплатинатын қолдану әдістемесін жасады. Ричард Салливан Na2 терминін енгізіп, 20% ерітіндісін Bostick and Sullivan арқылы сатуға бастады. Аренц натрий хлороплатинаты (платина қосылысы) платиналық баспалармен (калий хлороплатинаты) жұмыс істемейтінін анықтады. Дегенмен, ол таза палладий баспасының тон диапазонын қысқартады. Палладий тұзы/темір оксалаты эмульсиясына натрий хлороплатинатының шағын мөлшерін қосу нәтижесінде жұқа негативтерге қажетті жоғары контрасты баспалар алынады, бірақ дәстүрлі хлораттарды қолданғанда байқалатын дөңгелектеу байқалмайды. Калий хлоратымен жасалған палладий баспасы жылы, сепия түсіне ие болады. Ал натрий хлороплатинатын қолданып жасалған сол баспаның тондығы платина/палладий баспасына ұқсас салқын түстерге ие болады. Процестің өте төмен сезімталдығы темір оксалатының тек ультракүлгін сәулелерге сезімтал болуынан туындайды, сондықтан арнайы жарық көздерін қолдану қажет, ал экспозиция уақыты күміс негізіндегі фотографиялық процестерге қарағанда бірнеше есе ұзақ болады. Алдын ала жабынталған сезімтал қағаздың қолжетімсіздігіне байланысты барлық платина/палладий баспасы баспагер жабынталған қағаздан жасалады. Жарыққа сезімтал химиялық заттар ұнтақталған негізгі химиялық заттардан немесе коммерциялық түрде қолжетімді ерітінділерден араластырылып, содан кейін щеткамен немесе цилиндрлі "итеруішпен" қолмен жағылады. Көптеген суретшілер әртүрлі беттік сипаттамалары бар қағаздарды таңдау арқылы, мысалы, пергамент, 100% мақта, жібек және күріш сияқты әртүрлі әсерлерге қол жеткізеді. Коллекционерлер нарығында платиналық баспалар ұқсас күміс желатинді баспадан әлдеқайда қымбатқа сатылады.