Кіріспе
Юань әулетінің астанасы Ханбалик немесе Юаньның Дадуы – Қытайдың Юань әулетінің қысқы астанасы, қазіргі Қытайдың астанасы Пекин қаласы. Ол қазіргі Пекиннің орталық бөлігінде орналасқан. Хатшылық Юань әулетінің Орталық аймағын (қазіргі Бейжің, Хэбэй, Шандун, Шанси және Хэнань мен Ішкі Монғолияның бір бөліктерін қамтиды) тікелей басқарды және басқа провинциялар үшін саясат жүргізді. Юань әулетінің императорлары Кублай хан мен оның ізбасарлары 1259 жылы Мөңке (Кублайдың ағасы және оның ізашары) қайтыс болғаннан кейін бүкіл Моңғол империясының билігін өздеріне талап етті. Уақыт өте келе біртұтас империя біртіндеп бірнеше хандықтарға ыдырады. Ханбалик – қазіргі Пекиннің тікелей алдыңғысы. 10 және 13 желілерінің бірнеше станциялары Даду қақпаларының аттарымен аталады.
Khanbaliq or Dadu of Yuan was the winter capital of the Yuan dynasty of China in what is now Beijing, the capital of China today. It was located at the center of modern Beijing. The Secretariat directly administered the Central Region of the Yuan dynasty (comprising present day Beijing, Hebei, Shandong, Shanxi, and parts of Henan and Inner Mongolia) and dictated policies for the other provinces. As emperors of the Yuan dynasty, Kublai Khan and his successors also claimed supremacy over the entire Mongol Empire following the death of Möngke (Kublai's brother and predecessor) in 1259. Over time the unified empire gradually fragmented into a number of khanates. Khanbaliq is the direct predecessor to modern Beijing. Several stations of Line 10 and Line 13 are named after the gates of Dadu.
Атауы
Ханбалық атауы моңғол және көне ұйғыр тілдеріндегі «хан» және «балик» («қала», «тұрақты мекен») сөздерінен шыққан: «Ханның қаласы». Бұл атау Чжунду құлағанға дейін түріктер мен моңғолдардың арасында қолданысқа түскен, ол Маньчжурияның Цзинь императорларына сілтеме жасаған. Ағылшын тілінде дәстүрлі түрде Рустичеллоның Марко Поло саяхатын баяндауынан кейін «Камбалук» деп жазылады. Саяхатта «Камбулук» және «Канбалу» деп те жазылған. «Даду» атауы – қытай тіліндегі 大都 сөзінің пиньин транскрипциясы, яғни «Ұлы астана» деген мағынаны білдіреді. Моңғолдар да қаланы «Дайду» деп атаған, бұл қытай тілінен тікелей алынған. Қазіргі қытай тілінде басқа қалалардан ажырату үшін оны «Юань Даду» деп атайды.
Тарих
Чжунду, Джурчен Джин әулетінің "Орталық астанасы", қазіргі Шичэн ауданының бір бөлігі болып табылатын жақын жерде орналасқан. Оны 1215 жылы Шыңғыс хан қиратты, себебі Цзинь сарайы Кайфэн сияқты қорғанысқа қабілетті астанаға оңтүстікке көшуді қарастырып жатқан болатын. 1260 жылы құрылған Императорлық монетахана (诸路交钞提举司), юаньның қағаз ақшасы – jiaochao басып шығаруға жауапты болды және жаңа астана құрылғанға дейін, жақын маңдағы Янцин қаласында орналасқан болуы мүмкін. 1264 жылы Кублай хан Тайе көліндегі Жейд аралындағы Данинг сарайына сапар шекті және осы жерге қатты әсер етіп, сарайды бақтың төңірегінде салуды бұйырды. Елорданың бас сәулетшісі және жоспарлаушысы Лю Бинчжун болды, ол сонымен қатар құрылысты қадағалаушы да болды. Оның шәкірті Гуо Шужин және мұсылман ғалымы Ихтияр әл-Дин де қатысты. Қала қабырғаларын салу сол жылы басталды, ал негізгі император сарайы 1274 жылдан бастап салынды. Ханбалықтың жоспары Конфуцийдің классикалық "Жоу ритуалдары" кітабында белгіленген бірнеше ережелерге сәйкес келді, олардың ішінде "9 тік және көлденең ось", "алдыңғы сарайлар, артқы базарлар", "сол жақта ата-бабаларға табыну, оң жақта құдайға табыну" болды. Бұл жоба ауқымды, жоспарлау мен орындалуы қатаң және жабдықтары толық болды. Юань әулетінің 1271 жылы құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Кублай хан қаланы өзінің астанасы деп жариялады, оның атауы – Dadu, яғни қытай тілінде "астана қаласы" деген мағынаны білдіреді, ал мемлекеттік дипломатиялық хаттардағы моңғол тілінде Khanbaliq деп аталды. Құрылыс 1293 жылға дейін толыққанды аяқталған жоқ. Бұрынғы резиденциясы Шанду (Ксанаду) жазғы астанаға айналды. Ұлы хандардың діни төзімділік саясатының бір бөлігі ретінде Ханбалықта әртүрлі діни орындар болды. Қытай мен бүкіл әлемнің ірі діни дәстүрлері мен секталарының көптеген өкілдері қалада болды. Раввиндер, даосистік секталар, моңғол шамандары және түрлі индуистік діни топтар қаладағы ең танымал діни азшылықтардың бірі болды. Буддистер, мұсылмандар, Шығыс христиандары, католиктер және конфуциандар көптеп таралған. Конфуцийшілдер мен даостар моңғол ақсүйектері тарапынан жоғары бағаланды, және "моңғолдардың ең құрметті кеңесшілерінің кейбірі даостар мен конфуцийшілдер болды". Бұрынғы астана Бейпин (北平 "Тынық Солтүстік") деп аталды және қала маңында Шуньтиан префектурасы құрылды. Хунгу императорынан кейін оның жас немересі Цзяньвэн императоры билікке келді. Оның күшті ағаларының феодалдық биліктерін шектеуге жасаған әрекеттері Цзиньнань көтерілісіне әкеп соқты, нәтижесінде оның ағасы Ян ханзадасы оны тақтан тайдырды. Янның күші Шуньтианда болды және ол астанасын Ингтианнан (Наньцинден) Бейпин қираған жерлеріне көшіруге шешім қабылдады. Ол қаланың солтүстік шекарасын қысқартып, жаңа, бөлек қоршалған оңтүстік ауданды қосты. Тайе көлінің оңтүстікке қарай кеңейтілуі (қазіргі Нанхай), Юань қираған жерлерінің үстіне Вансуй төбесінің көтерілуі және оның оңтүстігінде Тыйым салынған қаланы аяқтағаннан кейін, ол қаланы өзінің солтүстік астанасы Пекин деп жариялады. Бір қысқа үзілістен басқа, қала осы атауды осы күнге дейін сақтап келеді.
Мұра
Ханбалықтың Юань дәуіріндегі қабырғаларының қираған қалдықтары әлі де сақталып, Тученг деп аталады, яғни "жер қабырғасы". Тученг саябағы ескі солтүстік қабырғалардың бір бөлігін және бірнеше заманауи мүсіндерді қорғап қалды. Мин әулеті қаланың атын өзгертіп, жаулап алғанына қарамастан, Дайду атауы сақталды. Юань императоры Тогон Темірдің Ханбалық пен Шандуды жоғалтуына байланысты айқай-шуы Алтан Тобчи және Асарайчи Нерэту ин Тэуке сияқты көптеген моңғол тарихнамаларында тіркелген. Ханбалық парсы және Орталық Азия мен Таяу Шығыстағы түркі тілдерінде Пекиннің стандартты атауы болып ұзақ уақыт бойы сақталды. Мысалы, бұл атау 1419-22 жылдар аралығында Шахрухтың елшілерінің Мин астанасына жасаған сапары туралы Гхият әл-дин Наққаштың парсы және түркі тілдеріндегі еңбектерінде қолданылған. Бұл еңбек ғасырлар бойы осы тілдерде Қытай туралы ең толық және көп оқылған жазбалардың бірі болып келді. 16 ғасырда Еуропалық саяхатшылар Малакка және Филиппин арқылы теңіз жолымен Қытайға келгенде, бастапқыда Қытайдың Марко Полодан оқыған "Катай" елімен бір екенін және оның "Камбалуки" оңтүстік қытайлықтардың Пекин деп білетін қала екенін білмеді. 1598 жылы иезуит Маттео Риччидің Пекинге алғашқы сапары кезінде ол Орталық Азиядан келген қонақтармен ("Араб түркілері немесе Мұсылмандар" деп сипаттады) кездесті, олар өздерінің қалаларының "Камбалук" екенін растады. Оның күнделіктерінің жариялануы арқылы оның көмекшісі Еуропаға "Катайдың" Қытай екенін, ал "Камбалуктің" Пекин екенін хабарлады. Күнделікте бұл атаудың "бір бөлігі қытай, бір бөлігі татар тегінен шыққан" деп түсіндірілді, "татар" сөзінен "кама" ("үлкен"), қытай сөзінен "ба" ("солтүстік") және қытай сөзінен "лу" (қытай әдебиетінде көшпелілерді білдіреді) деген мағынада қолданылған. Көптеген еуропалық карталарда "Катай" және оның астанасы "Камбалук" 17 ғасырдың көп бөлігінде Қытайдың солтүстік-шығысында көрсетілген.