Кіріспе

Құс түрі, көбелек Korscheltellus lupulina.

Қалыпты шаян (Apus apus) – орташа мөлшерлі құс, сырт пішінімен қора шаянына немесе үй мартиніне ұқсас, бірақ олардан сәл ірілеу. Алайда, бұл құстар торғайлар отрядынан емес, Аподиформдар отрядына жатады. Топтар арасындағы ұқсастықтар конвергентті эволюцияның нәтижесінде туындаған, бұл олардың ұқсас жағдайларда дамуын көрсетеді. Шаяндардың ең жақын туыстары – Жаңа дүние құсқұстары және Оңтүстік-Шығыс Азия ағаш шаяндары. Оның ғылыми атауы Apus латын тілінен алынған, «шаян» деген мағынаны білдіреді. Ежелгі адамдар оны аяқтары жоқ шаянның бір түрі деп санаған (Ежелгі грек тіліндегі α, a – «жоқ», πούς, pous – «аяқ»). Қазіргі Apus туысын итальяндық натуралист Джованни Антонио Скополи 1777 жылы таутонимия негізінде құрды. Апус сөзі латын тілінде шаянды білдіреді және ол Ежелгі грек тіліндегі α, a – «жоқ», πούς, pous – «аяқ» сөздерінен шыққан, себебі бұл құстардың аяқтары жоқ деп есептелген.

Мінез-құлық

Жылдамдар ежелгі ормандарда, мысалы, Польшаның Солтүстік-Шығысындағы Бяловежа орманында (шамамен 600 ұясы тіркелген) немесе Шотландияның Абернетидегі Каледония орманындағы RSPB қорығындағы ағаш ойықтары мен жасалма ұялардың арасында кездесетін шағын колонияларда бұрынғы шағалалардың шұңқырларында ұялайды. Ағаш ойықтары мен жартастар олардың тарихи ұялау орындары болғанымен, ұялайтын ормандардың жойылуына байланысты, олар адам жасаған жерлерге бейімделді. Жылдамдар ұшқында ұшқан материалдарды, сілекейлерімен байланыстырып, үйлердегі қоңырлардың астында, терезе алдындағы кеңістіктерде және көбінесе еңкейген шатырлар мен қабырғалардың ішінде ұя салады. Жылдамдар көп жылдарға созылатын жұптарды құрайды, көбінесе жыл сайын сол ұялау орнына және серігіне оралып, 40 апталық көші-қон кезінде келген зиянды қалпына келтіреді. Киім көбелектері, кілемше және азық қоңыздары сияқты жәндіктер ұяның барлық элементтерін, әдетте қауырсын сабаларын жеп қояды. Жаңа туған жылдамдар дене температурасын және метаболизмін төмендетіп, ұйқыға ұйып, бірнеше күн бойы тамақсыз тіршілік ете алады. Ұялаудан басқа уақытта жылдамдар өмірін ауада өткізеді, ұшқында ұшқан жәндіктермен қоректенеді, су ішеді, көбейеді және көбінесе ұшып жүріп ұйықтайды. Өмірінің көп бөлігін ұшып өткізетін басқа құс жоқ. Көптеген адамдардың қате пікіріне қарамастан, жылдамдар тегіс жерден де ұша алады. Олардың ең жоғары жылдамдығы өмір бойы миллиондаған шақырымды құрайды. Жәндіктерге бай аймақтарда, мысалы, батпақты жерлерде үлкен топтар жиналады. Су басқан қиыршық тас карьерлерінде, көлдерде және батпақты өзен дельталарында 2000-ға дейін жылдамдардың тамақтанатыны туралы хабарлар жиі кездеседі және бұл жылдамдардың шамамен радиустың ішінде орналасқан ұяларынан келгенін көрсетеді. Шотландияның батысында ұялайтын жылдамдар Солтүстік Ирландиядағы Лауг Нег көліндегі мол және қоректік "Лауг Негг шыбығымен" қоректену үшін барады деп есептеледі.

Өсіру

Апустың басқа түрлерінен гөрі, қарапайым шашақтар ұя салу үшін әртүрлі орындарды таңдайды. Шашақтар көбінесе ғимараттарда ұялайды, бірақ оларды ағаштардың, жартастардың, жарықтардың және тіпті ұя салмақтардың ішінде де ұялаған кезде кездестіруге болады. Шашақтар әдетте ұяларына тікелей ұшып кіреді, ал ұшып кету кезінде бастапқыда еркін құлау байқалады. Ұясы бар қуыстар, бос қуыстардан тереңірек, ал кіреберіс мөлшері соңғыларына қарағанда кішірек болады. Аяқтары бейнеленбеген "марлет" деп аталатын геральдикалық құс шашақтарға негізделген болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол үй мартинін көрсетеді деп есептеледі; ол кіші ұлдардың елтаңбасында қолданылған, мүмкін олардың жерсіз саяхаттарын бейнелегендіктен.