Қақырық даусы: Жұтқыншақ тілінің жасалуы және ерекшеліктері
Esophageal speech
Жұқшық тілімен сөйлеу – бұл тілше қорынан ауа шығарып сөйлеу тәсілі. Дауыс шығару үшін 6 айдан 1 жылға дейін жаттығу қажет. Реабилитация, дауыс жаттығулары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тамақ ішек сөйлеуі, сондай-ақ тамақ ішек дауысы деп те аталады, – бұл тамақ ішегінің тербелісі арқылы дыбыс шығару механизмі. Бұл дәстүрлі көмекейлік сөйлеуден өзгеше, ол дауыс байланыстарының тербелісін қамтиды. Тамақ ішек сөйлеуінде, қысыммен ауа тамақ ішегінің жоғарғы бөлігіне жіберіліп, содан кейін сөйлеу үшін қажетті ауа ағынын жасау үшін бақыланатын түрде босатылады. Тамақ ішек сөйлеуі – үйренуді қажет ететін дағды, ол сөйлеу жаттығулары мен көптеген жаттығуларды талап етеді. Орташа есеппен, осы сөйлеу түрін үйренуге 6 айдан 1 жылға дейін уақыт кетеді. Тамақ ішек сөйлеуін үйренудің қиындығы жоғары болғандықтан, кейбір науқастар бұл дағдыны меңгере алмайды. Тамақ ішек сөйлеуінің дауыс сапасының символы – Œ.
Esophageal speech, also known as esophageal voice, is an airstream mechanism for speech that involves oscillation of the esophagus. This contrasts with traditional laryngeal speech, which involves oscillation of the vocal folds. In esophageal speech, pressurized air is injected into the upper esophagus and then released in a controlled manner to create the airstream necessary for speech. Esophageal speech is a learned skill that requires speech training and much practice. On average it takes 6 months to a year to learn this form of speech. Because of the high level of difficulty in learning esophageal speech, some patients are unable to master the skill. The Voice Quality Symbol for esophageal speech is Œ.
Клиникалық
Қазандық сөйлеу – ларингэктомиядан кейін науқастарға қарым-қатынас жасауға көмектесетін дағды, бұл дауыс қорының қатерлі ісігін емдеу үшін қолданылатын ең көп таралған операция. Операция барысында дауыс қоры және дауыс шығару тіндері толығымен алынып тасталады. Осыдан кейін трахеяның ұшы мойынның төменгі бөлігінде жасалған тесіктің жиегіне тігіледі, нәтижесінде тесік (стома) пайда болады, науқас осы тесіктен тыныс алады және қақырықты шығарады. Бұл тесік трахеостома деп аталады; науқас операциядан кейін осы тесік арқылы тыныс алып, жөтелдейді.
Esophageal speech is a skill that can help patients to communicate after a laryngectomy, the most common surgery used for the treatment of laryngeal cancer. In the operation, the larynx and the vocal cords are removed completely. After this, the end of the trachea is sewn onto the edge of an opening cut out at the lower part of the neck, creating an opening (stoma) the patient will breathe from and cough out mucus from. This hole is called a tracheostoma; the patient uses it to breathe through and cough through after the operation.
Кейіпкер
Ауа денеден сырттан трахеостома арқылы тікелей өкпеге өтеді, мұрын, ауыз және жұтқыншақтың жоғарғы тыныс алу органдары арқылы өтпейді. Дауыс жолдарынан өткелгендіктен, сөйлеу қабілеті күрт нашарлауы мүмкін, сондықтан қызбалдақ дауысы қажет болады. Қызбалдақ дауысы жасанды кеуде қуысысыз жасалады және ауыздан жоғарғы қызбалдаққа ауа сору арқылы қол жеткізіледі. Қызбалдақ сәл кеңейеді. Содан кейін ауа реттелген түрде ауыз арқылы шығарылады, бір мезгілде сөздер артикуляцияланады. Жұтқыншақ-қызбалдақ сфинктерінің дірілі қабырға дауысын шығару үшін дауыс жолдарының дірілісін алмастырады. Көптеген адамдар қызбалдақ дауысының қарапайым түрін бала кезінде үйренеді, мысалы, достарымен жарысқанда, кім қызбалдағанда әліпбидің көбірек әрпін айта алатынын көру үшін сөздерді айту кезінде. Қызбалдақ дауысы кеуде дауысынан гөрі тыныш және күштірек, сонымен қатар бір-бірінен кейін аз ғана сөздерді айтуға болады. Жақсы қызбалдақ дауысымен сөйлейтін адамдар бір демде орташа есеппен 5 сөз, ал минутына 120 сөз айта алады. Өте жақсы қызбалдақ дауысымен сөйлейтін адамдар ТЭП дауысымен сөйлейтін адамдарға ұқсас сөйлейді. Үлкен, дірілдегіш жұтқыншақ-қызбалдақ сегментінің арқасында қызбалдақ дауысының тоны өте төмен – 50 және 100 Гц аралығында. Қызбалдақ дауысында тон мен қарқын өзара байланысты: төмен тонды дауыс төмен қарқынмен, ал жоғары тонды дауыс жоғары қарқынмен шығарылады. Соңғысын шығару көбірек күш қажет етеді. Дауыс жолдары жоқ адамның дауысы кейде мұрындық тонға ие болып көрінеді, тіпті мұрындық жол операциядан кейін ларингэктомиядан өткен науқаста қосылмаған болса да. Басқа қызбалдақ дауысымен сөйлейтін адамдарда тон терең қызбалдаққа ұқсас болады.
The air moves from outside the body through the tracheostoma directly to the lungs, without passing through the upper respiratory organs of the nose, mouth, and throat. Because it bypasses the vocal folds, speech can be severely impaired, and the development of an esophageal voice becomes necessary. Esophageal speech is produced without an artificial larynx, and is achieved by pumping air from the mouth into the upper esophagus. The esophagus is slightly expanded. The air is then released in a regulated manner through the mouth, with simultaneous articulation of words. Vibration of the pharyngoesophageal sphincter replaces vibration of the glottis to produce the esophageal voice. Many people learn a basic form of esophageal speech as children, when they speak words while burping, e. g. in competitions with friends to see who can say more of the alphabet during a burp. Esophageal speech is quieter and more strenuous than laryngeal speech, and fewer words can be produced successively. Good esophageal speakers can produce an average of 5 words per breath and 120 words per minute. Very good esophageal speakers speak very similarly to TEP speakers. Because of the large, vibrating pharyngo esophageal segment, the pitch of esophageal speech is very low—between 50 and 100 Hz. In esophageal speech, pitch and intensity correlate: a low pitched voice is produced with low intensity and a high pitched voice is produced with high intensity. The production of the latter is more exhausting. The voice of a speaker without a larynx sometimes has what appears to be a nasal tone to it, even though the nasal passage is no longer connected in a post surgery laryngectomy patient. In other esophageal speakers, the tone is more similar to a deep belch.
Трахеоэзофагеялық пункция
Ларингектомиядан кейін сөйлеуді қалпына келтірудің тағы бір әдісі – трахеоэзофагеальдық пункция немесе ТЭП. Бұл қарапайым хирургиялық процедурада трахея мен қызыл ішек арасында кішкентай тесік жасалады, сонда бір бағытты ауа клапаны орнатылады. Бұл ауамен қамтамасыз ету, қызыл ішек сөйлеуіне ұқсас түрде, фарингоэзофагеальды сфинктердің дірілдеуін тудырады. Бұл хирургиялық процедура ларингектомия кезінде (біріншілік ТЭП) немесе кейіннен (екіншілік ТЭП) жасалуы мүмкін. Протезді операциядан кейін 10–14 күн өткен соң, ЛОР жұмысына маманданған, сертификатталған сөйлеу тілі патологы (SLP) орнатады. Протезді орнату кезінде SLP тесіктің тереңдігін өлшейді, дұрыс протезді таңдайды және оны жүктеу құрылғысымен енгізеді (процестің толық аяқталуы 30–45 минутты құрайды, егер қиындықтар тумаса). Пациенттер операциядан кейін әрбір бірнеше ай сайын тесіктің мөлшерін реттеу үшін келеді. Тесік өлшемін өзгерту тоқтаған кезде, шамамен 6–12 айға дейін қолданылатын тұрақты протез (ішкі протез) орнатуға болады. Пациенттер осы әдісті таңдаса, олар әр 6–12 ай сайын SLP-ге протезді орнату үшін қайта келеді немесе төмен қысымды немесе қазқайың тәрізді протезді таңдап, оны үйде өздігінен әрбір бірнеше айда ауыстыра алады. Бұл әдіс соңғы 10 жылда үлкен танымаллыққа ие болды, себебі көптеген жағдайларда протез орнатылғаннан кейін бірнеше минут ішінде түсінікті дауыс беруге қол жеткізуге болады. Трахеоэзофагеальдық пункцияның артықшылықтары – дауыстық оңалтудың 95% көлеміндегі жоғары сәттілік деңгейі және қызыл ішек сөйлеуімен салыстырғанда әлдеқайда жылдам нәтиже.
Another option for restoring speech after a laryngectomy is the tracheoesophageal puncture or TEP. In this simple surgical procedure, a small puncture is made between the trachea and the esophagus, and a one way air valve is inserted. This air supply can be used to cause vibrations of the pharyngoesophageal sphincter in a similar manner to esophageal speech. This surgical procedure may occur during the laryngectomy (primary TEP) or after a period of time (secondary TEP). The prosthesis is placed approximately 10–14 days post operation by a certified speech language pathologist (SLP) who specializes in ENT work. During the placement of a prosthesis, the SLP measures the depth of the puncture, chooses the correct prosthesis, and inserts it with a loading device (the entire process can occur in 30–45 minutes pending complications). Patients return for the puncture to be resized every few months after surgery. When the puncture site stops changing sizes, then a more permanent prosthesis can be placed that will last approximately 6–12 months (indwelling prosthesis). Patients may choose this route, in which case they will return to the SLP for placement every 6–12 months, or may choose a low pressure, or duckbill prosthesis that they can change independently at home every few months. This option has become increasingly popular in the past 10 years, as in many cases intelligible voicing may be achieved within minutes of placement of the prosthesis. Some of the advantages to tracheoesophageal puncture are a higher success rate at about 95% of vocal rehabilitation and a much faster time frame compared to esophageal speech.
Электроларинкс
Электроларинкс – жұмсақ тіндікке қойылып, дауыс беруге қажетті дірілді тудыратын қолға ұсталатын құрылғы. Операциядан кейін ауыздық адаптермен (операциядан кейін мойын өте сезімтал болғандықтан) электроларинксті дереу қолдануға болады. Өңештік және электроларингеялық сөйлеу (электроларинкс арқылы сөйлеу) пациенттерге қалыпты дауыс беруге қол жеткізу үшін апталар немесе айлар бойы жаттығу қажет болуы мүмкін.
An electrolarynx is a handheld device which is held against the throat and provides vibrations to allow speech. Electrolarynges may be used immediately post surgery with an oral adapter (the neck being too tender right after surgery). Esophageal and electrolaryngeal speech (speech with an electrolarynx) may take weeks or months of training for patients to achieve functional voicing.