Лилия Брик: Муза авангарды және Маяковскийдың сүйіктісі

Кіріспе

Лиля Юрьевна Брик (туған есімі Каган; 11 қараша 1891 [ескі стиль бойынша 30 қазан 1891] – 4 тамыз 1978) – орыс жазушысы және әлеуметтік өмірге белсенді қатысушы, 1914 және 1930 жылдар аралығында орыс авангардының көптеген көрнекті өкілдерімен байланыста болды. Ол Владимир Маяковскийдің сүйікті әйелі және музасы болды, тіпті ол ақын, редактор және әдеби сыншы Осип Брикке (1888–1945) үйленген кезде де. Пабло Неруда Лилияны "орыс авангардының музасы" деп атады. Оның есімін замандастары жиі "Л.Ю." немесе "Л.Ю.Б." деп қысқартқан, бұл орыс тіліндегі "любовь" – "махаббат" сөзінің бас әріптері.

Ерте өмір

Лиля Юрьевна Каган заңгер Юрий Александрович Каган мен музыка мұғалімі Елена Юлевна Берманның бай еврей отбасында дүниеге келді. Ол да, оның әпкесі Элла "Эльса" да тамаша білім алды, неміс және француз тілдерінде еркін сөйлей білді, сонымен қатар фортепианода ойнауды меңгерді. Лилия Мәскеу сәулет институтын бітірді. Жасөспірім шағында олардың әсемдігімен танымал болды. Олардың портреттерін Александр Родченко, Александр Тишлер, Давид Штеренберг, Давид Бурлюк, Фернан Лежер, кейін Анри Матисс және Марк Шагал салған. Лилия жиырма жасында 14 жасында танысқан, 17 жасында болған ақын, футурист және поэзия сыншысы Осип Брикке тұрмысқа шықты. Олар 1912 жылдың 26 наурызында неке қиды. (Оның әпкесі Эльза француз жазушысы Луи Арагонға үйленді). Өркендеген еврей заңгерінің қызы, сұлу, эротикалық сезімдерге толы, жоғары білімді Лили орыс интеллигенциясының әйелдері арасында кең таралған зор амбициямен өсті: белгілі ақынның музасы болу арқылы адам жадында мәңгілікке сақталу. Екеуі "Чернышевский үлгісімен" махаббатқа келісті – бұл XIX ғасыр Ресейінің ең танымал радикал ойшылының бірі, "ашық неке" идеясының алғашқы жақтаушысы туралы сілтеме. Өнер богемасының ортасында өмір сүріп, зиялы қауымды өзінің тартымды әйелінің салонында қабылдап отырған Осип Брик, сөзіне адал болды және әйелінің адалсыздығын бастапқыда сабырмен қабылдады. Шындығында, әйелінің әйгілі жас ақын Владимир Маяковскийпен жақындасқанын естіген Брик: "Сен қалайша осы кісіге ештеңеден бас тарта аласың?" – деп таңырқады. 1918 жылы Маяковский мен Бриктер ажырамас болғанда, ол жай ғана олармен бірге тұрды. Өмірінің соңына дейін ол Бриктер тұрып жатқан пәтерлерде мекен етті. Маяковскийдің Лилиямен сексуалдық қатынасы 1917 жылдан 1923 жылға дейін созылды, содан кейін ол олармен тығыз достық қарым-қатынасын жалғастырды: "Өмірінің соңына дейін Лилияның күйеуі Осип Брик ақынның ең сенімді кеңесшісі, оның ең ынталы жақтаушысы болды, сондай-ақ ол ерте Кеңес дәуірінің ең динамикалық авангард журналының, "Өнердің сол жақ фронтының" негізін қалаушылардың бірі болды".

She was born Lilya Yuryevna Kagan (Лиля Юрьевна Каган) into a wealthy Jewish family of Yuri Alexandrovich Kagan, a lawyer and Yelena Youlevna Berman, a music teacher in Moscow. Both she and her sister Ella "Elsa" received excellent education and were able to speak fluent German and French, and to play the piano. Lilya graduated from Moscow Institute of Architecture. As teenagers, the sisters were famous for their beauty. Their portraits were done by Alexander Rodchenko, Alexander Tyshler, David Shterenberg, David Burlyuk, Fernand Léger and later by Henri Matisse and Marc Chagall. When she was twenty years old, Lilya married poet futurist and poetry critic Osip Brik whom she had met when she was 14 and he was 17; they were married March 26, 1912. (Her sister Elsa married Louis Aragon, a French writer). The daughter of a prosperous Jewish jurist, the handsome, erotically obsessed, highly cultivated Lili grew up with an overwhelming ambition prevalent among women of the Russian intelligentsia: to be perpetuated in human memory by being the muse of a famous poet. The two made a pact to love each other "in the Chernyshevsky manner" – a reference to one of nineteenth century Russia's most famous radical thinkers, who was an early advocate of "open marriages." Living at the heart of an artistic bohemia and receiving the intelligentsia in the salon of his delectable wife, Osip Brik, true to his promise, calmly accepted his wife's infidelities from the start. In fact, upon hearing his wife confess that she had gone to bed with the famous young poet Vladimir Mayakovsky, Brik exclaimed "How could you refuse anything to that man?" In 1918, when Mayakovsky and the Briks became inseparable, he simply moved in with them. Throughout the rest of his life, he made his home at a succession of flats that the Briks occupied. Mayakovsky's sexual relationship with Lili lasted from 1917 to 1923, and afterwards he continued to have a close friendship with the couple: "For the rest of his life, Osip Brik, Lilya's husband, remained the poet's most trusted adviser, his most fervent proselytizer, and also a co founder with him of the most dynamic avant garde journal of the early Soviet era, Left Front of Art."

Маяковскиймен бірге

1915 жылы Лилияның әпкесі Эльза болашақ футурист ақын және график Владимир Маяковскиймен танысып, оны үйге шақырды, бірақ ол Лилияға ғашық болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ресей азамат соғысы және 1920 жылдардағы қиындықтарға қарамастан, олардың махаббат оқиғасы көпшіліктің назарында болды, мүмкін, ол күйеуінен ажыраспағандықтан. 1915 жылдың маусымынан бастап Маяковскийдің лирикалық өлеңдері көбінесе Лилияға арналды (1920 жылдардың соңында Татьяна Яковлеваға арналған өлеңдерден басқа). Ол жиі өлеңдерін Лилияға арнап немесе оның есімін атап жазды, мысалы, "Облако в штанах" ("Шалбардағы бұлт", 1915), "Флейта позвоночник" ("Омыртқа флейтасы", 1916), "Про это" ("Бұл туралы", 1922), "Лилечка! Вместо письма" ("Лилечка! Хат орнына"). 1918 жылы Маяковский "Закованная фильмой" ("Фильммен байланған") фильмінің сценарийін жазды, онда ол және Лилия түсті. "Нептун" фильмі жеке кинокомпанияның өндірісінде түсірілген, бірақ көптеген сынақ кадрларынан басқа, жоғалып кетті. Джанни Тоти оларды 1980 жылдардағы фильмінде пайдаланды. 1926 жылы Қырымдағы еврей шаруашылықтарын аралағаннан кейін, ол КСРО-дағы еврейлердің ұжымдық шаруашылықтары туралы "Еврей и земля" ("Еврей және жер") атты деректі фильмін түсірді, сценарийін Маяковский мен Виктор Шкловский бірлесіп жазды. 1928-1929 жылдары Лилия жартылай көркем, жартылай деректі "Стеклянный глаз" ("Шыны көз") фильмін түсіруге кірісті, ол "буржуазиялық кинематографияға" пародия болды. Кейбір авторлар Лилияға деген құштарлығы Маяковскийді 1930 жылы Вероника Полонскаямен ажырасқаннан кейін өзіне қол жұмсауға итерген себептердің бірі деп санайды. Лилия бұл пікірмен келіспеді және бұрын оны екі рет өлімнен құтқарғанын айтты.

Маяковскийдің өлімінен кейін

1930 жылы Осиптен ажырасқаннан кейін, сол жылдың соңында совет генералы Виталий Примаковқа тұрмысқа шықты. Примаков 1936 жылы тұтқындалып, 1937 жылы Мәскеу сот процесінің бір бөлігі болған Троцкишіл Кеңеске қарсы әскери ұйым ісі бойынша жазаланды. 1957 жылы ол өлімнен кейін ақталып, айыптаудан босатылды. 1935 жылы Иосиф Сталинге жазған хатында Лилия Брик Маяковскийдің поэзиялық мұрасының ескерілмей жатқанына шағымданды. Сталин Николай Ежовқа былай деді: "Ежов同志, Бриктің хатын өзіңізге алыңыз. Маяковский әлі де біздің кеңестік дәуіріміздегі ең жақсы және ең талантты ақын. Оның мәдени мұрасына немқұрайлылық таныту – қылмыс. Менің ойымша, Бриктың шағымдары негізді."

1938 жылы ол жазушы Василий Абгарович Катянға үйленді және олар қырық жыл бірге өмір сүрді. Лилия Брик 86 жасында, аурудың соңғы сатысында өз-өзіне қол жұмсады. Ол мүсіндер мен жазбаларды қалдырды. Жақында жарияланған, бес он жылдан астам уақыт бойы (Екінші дүниежүзілік соғыстың алты жылын қоспағанда) апа-сіңлілердің арасындағы хаттар темір перденің ар жағындағы өмір мен мәдени алмасу туралы жаңа түсініктер береді.

НКВД агенті

Лилия мен Осиптің НКВД және Мемлекеттік саяси басқармаға қатысы туралы болжамдар олардың тірі кезінде басталды. Швед сыншысы және Маяковскийдің өмірбаянын жазған Бенгт Жангфельдттің айтуынша, Борис Пастернак бірде Роман Якобсонға Лилия Брик оның қонақтары "Ося Чекадан келгеннен кейін" кешкі ас ішуді бастайды деп айтып, оны "қорқытқанын" айтқан. Кейін ол олардың пәтерін "Мәскеу полиция бөлімі" деп атаған. Сонымен қатар, Сергей Есенин болған деп есептелетін біреу Бриктің есіктеріне балғамен әзіл өлең жазған: "Брик тіл маманы болып осында тұрады деп ойлайсыңдар ма? Мұнда сыбайласшы мен чекист тұрады". Лидия Чуковскаяның сөзіне сүйенсек, Анна Ахматова Бриктің үйін "жазушылардың чекистермен кездесетін салоны" деп атаған. Бриктің және Маяковскийдің досы, суретші Елизавета Лавинская естеліктерінде бір кезде ЛЕФ жиналыстарына Яков Агранов, Захар Волович және кейін жоғары дәрежелі НКВД офицерлері ретінде танылған басқа да адамдар келіп бастағанын айтады. Лилия мен Аграновтың жеке қарым-қатынасы туралы көптеген адамдар болжам жасаған, соның ішінде танымал совет балет артисі Майя Плисецкая өз кітабында жазған. Алайда, Лилияның үшінші күйеуі Василий Катанянның ұлы, режиссер Василий Катанянның айтуынша, Брик "Аграновтың атылуынан кейін тараған" сол "фантазияларды" жоққа шығарған. 1990 жылы жабық мұрағаттар ашылғанда, тергеуші журналист Валентин Скорятин "Журналист" (Советтік журнал) №5-те "Мен өзімді-ақ аттым ба? Сен айтпа!" деген мақала жариялады. Онда ол Маяковскийдің құпия өлімі және оның қайтыс болғаннан кейін Лилия алған мұрасы туралы айтты. Сонымен қатар, Осип пен Лилия Бриктің НКВД жеке куәлік нөмірлерін жариялады (тиісінше №24541 және №15073). Осип 1920 жылы 7-ші құпия бөлімнің жеке куәлігін алды, ал оның әйелі 1922 жылы оны алған. Бұл мақала кейін "Владимир Маяковскийдің өлімінің құпиясы. Архивтік мәліметтерге негізделген трагикалық оқиғалардың жаңа нұсқасы" кітабына енді.

Speculations about Lilya's and Osip's involvement with the NKVD and State Political Directorate started during their lifetime. According to the Swedish critic and Mayakovsky's biographer Bengt Jangfeldt, Boris Pasternak once told Roman Jakobson that Lilya Brik "frightened" him by saying that her guests would start supper "right after Osya returns from Cheka", and that he later called their apartment "Moscow police department". There's also a well known story how someone – supposedly Sergei Yesenin – wrote a joke poem on Briks' doors with chalk that read "You think that Brik lives here, a language specialist? A fink lives here and a сhekist". Anna Akhmatova also called the house of Briks "a saloon where writers met with chekists" according to Lydia Chukovskaya. In her memoirs the artist Elizaveta Lavinskaya, a friend of Briks and Mayakovsky, mentions that at some point new persons started visiting the LEF meetings, including Yakov Agranov, Zakhar Volovich and some other people later identified as high ranking NKVD officers. A number of people also speculated about the sexual relationships between Lylia and Agranov, including the acclaimed Soviet ballet dancer Maya Plisetskaya in her book. However, film director Vasili Katanyan, the son of Lylia's third husband Vasily Katanyan, said Brik personally denied those "fantasies" that "started circulating after Agranov's execution". In 1990, when closed archives became available, an investigative journalist Valentin Skoryatin published an article in The Journalist (Soviet magazine) No. 5 titled Who, me, shot myself? You don't say! where he talked about the mysterious death of Mayakovsky and the inheritance Lilya received after he died. He also made public the NKVD serial numbers of both Osip and Lilya Brik (No. 24541 and No. 15073 respectively). Osip received his ID of the 7th secret department in 1920, while his wife was granted it in 1922. The article was later published as part of the book The Mystery of Vladimir Mayakovsky's Death. New Version of the Tragic Events Based on the Late Archive Findings.

Ықпал

Оны ашкөз, манипуляцияға бейім фаталь әйел ретінде көрсетуге талпыныстар болды, бірақ оны білгендер оның қайырымдылығы мен зиялылығын атап өтті. Ол көптеген жаңа таланттарға көмектесті және Сергей Эйзенштейн, Лев Кулешов, Борис Пастернак, Всеволод Мейерхольд, Казимир Малевич, Сергей Параджанов, Мая Плисецкая, Родион Щедрин, Андрей Вознесенский, Ив Сен-Лоран және Пабло Пикассо сияқты ресейлік және халықаралық мәдениеттің көптеген көрнекті өкілдерімен таныс болды. Лилия Брик туралы ерекше пішімделген портрет 1920 жылдары Дада және Конструктивизм өнеріне арналған LEF журналының (Leftist Front of Arts) мұқабасында жарияланды. Александр Родченко салған портрет басқа да дизайн үлгілерінде, соның ішінде Франц Фердинандтың (You Could Have It So Much Better, 2004), Бейонсе және Робиннің альбомдарының мұқабаларында қолданылды.