Кіріспе

Француз социологы, технологияны сынаушы және христиан анархисі Жак Элюль (/ɛ/'/l//uː//l/; ɛlyl; 6 қаңтар 1912 – 19 мамыр 1994) – француз философы, социологы, дінтанушы және профессор. Христиан анархисі ретінде танылған Элюль Бордо университетінің құқық және экономикалық ғылымдар факультетінде тарих және институциялар социологиясы кафедрасында ұзақ жылдар бойы профессор болып жұмыс істеді. Өмірі бойы 60-тан астам кітап және 600-дан астам мақала жазды, олардың көпшілігі үгіт-насихат, технологияның қоғамға тигізетін әсері және дін мен саясат арасындағы байланыс туралы болды. Элюльдің еңбегінің басты тақырыбы – қазіргі заманғы технологияның адам бостандығы мен дініне қауіп төндіретінін көрсету болды. Ол заманауи технологияны немесе техниканы жоюға тырысқан жоқ, бірақ оларды мәртебесін сақтайтын құрал ретінде қарастыруға ұмтылды, яғни жағдайды өзгертуге емес, қолдауға бағытталған құрал. Оның ең әсерлі кітаптарының қатарында «Технологиялық қоғам» және «Пропаганда: Адамдар пікірінің қалыптасуы» кітаптары бар. Көптеген философтар Элюльді әлеуметтанушы ретінде білді, ол технология мен адамның іс-әрекеті мәселесіне диалектикалық тұрғыдан қарады. Оның жазбалары көбінесе адамзат үстінен технологиялық тиранияның пайда болуымен байланысты. Философ және дінтанушы ретінде ол технологиялық қоғамның діни ерекшеліктерін одан әрі зерттеді. 2000 жылы Элюльдің бұрынғы студенттері Халықаралық Жак Элюль қоғамын құрды. Әртүрлі салалардағы ғалымдарды біріктірген бұл қоғам Элюльдің мұрасын жалғастыруға және оның еңбегінің қазіргі замандағы маңыздылығы мен салдарыларын талқылауға арналған.

Өмір жолы және ықпал етуі

Жак Элюл 1912 жылғы 6 қаңтарда Францияның Бордо қаласында Марте Мендес (протестант; француз португалиялық) және Жозеф Элюлдің (бастапқыда Шығыс православиелік христиан, бірақ кейін Вольтерлік деист; итальяндық-мальтийлік әкесі мен серб анасы Мальтада туған) отбасында дүниеге келді. Жасөспірім шағында теңіз офицері болуды қалаған, бірақ әкесі оны құқық біліміне баулыды. 1937 жылы Иветта Ленсвельтқа үйленді. Элюл Бордо және Париж университеттерінде білім алды. Екінші дүниежүзілік соғыста француз қарсыласының жетекшісі болды. Еврейлерді құтқаруға жасаған еңбегі үшін 2001 жылы Яд Вашем оны «Ұлттардың Адалдары» деп таныды. Ол Францияның реформаланған шіркеуінің миряны болды және Ұлттық кеңес құрамында жоғары лауазымға ие болды. Элюл Бернар Шарбономен жақын дос болды, ол да Аквитания аймағынан шыққан жазушы және француз жекелігі қозғалысының негізгі тұлғасы болды. Олар 1929–1930 оқу жылында протестант студенттер федерациясы арқылы танысты. Екеуі де бір-біріне зор ықпал еткенін мойындады. 1930 жылдардың басында Элюлдің үш негізгі шабыт көзі – Карл Маркс, Серен Кьеркегор және Карл Барт болды. Элюл 1929–30 жылдары Жозеф Бензакардың экономика лекцияларында алғаш рет Карл Маркс идеяларымен танысты. Ол Марксті зерттеді және оның теорияларының шебер түсіндірушісіне айналды. Осы кезеңде ол Кьеркегордың христиандық экзистенциализмімен де танысты. Элюлдің айтуынша, Маркс пен Кьеркегор оның ең үлкен ықпалы болған екі автор және олардың еңбектерін толығымен оқыған жалғыз адамдар. Сонымен қатар, ол екінші дүниежүзілік соғыста неміс мемлекеттік шіркеуіне қарсы тұрған Карл Бартты 20 ғасырдың ең ұлы теологы деп санайтын. Осы зияткерлік ықпалдардан басқа, Элюл өмірінде әкесінің үлкен рөл атқарғанын және оны өзінің үлгісі деп есептейтінін айтты. Көп жағдайда, әсіресе теологиялық мәселелерге қатысты кітаптарында, Элюл Барттың көзқарастарын қайталайды, оның Құдай Сөзіне қатысты полюстік диалектикасы, онда Евангелие әлемді соттайды және жаңартады, Элюлдің теологиялық көзқарасын қалыптастырды. «Жак Элюл: Жүйелік түсіндіру» еңбегінде Даррелл Дж. Фасчинг Элюлдің «Нақты шындықты құдайдан айыратын нәрсе, өзі жаңа қасиетті шындыққа айналады» деп сенгенін мәлімдеді. 1932 жылы ол «өте қатал және өте кенеттен дінге қайта оралғанын» сипаттағаннан кейін, Элюл өзін христиан деп жариялады. Элюл шамамен 17 жаста (1929–30 жж.) Францияның Бланкфорт қаласында достарымен бірге жазды өткізгенін айтады. Фаусты үйде жалғыз аударған кезде, ол (ештеңе көрмей, естімей) өзінің болмысының ортасына енген таңғажайып, қамқорсыз күшке тап болғанын сезді. Ол велосипедіне мініп, қашып кетті, соңынан ол Құдайдың алдында болғанын түсінді. Осы оқиға Элюлдің айтуынша, бірнеше жылға созылған дінге қайта оралу процесін бастады. Элюл өзін протестант деп санаса да, ол шіркеу билігін жалпы түрде сынға алды, өйткені шіркеу догмалары Исаның үйретулеріне немесе христиан жазбаларына жеткілікті мән бермейді деп сенді. Элюл дүниежүзілік экуменикалық қозғалыста да белсенді болды, бірақ кейіннен ол саяси құрылымдарды кемсітусіз қолдайтындықтан қозғалысты қатаң сынады. Элюл Пьер Жозеф Прудонды ұнатты, ол оны анархистік қоғамды құрудың ең жақсы жолы – төменгі деңгейде жаңа институттар құру екендігіне көндірді. Ол өзінің көзқарасы анархо-синдикализмге жақын екенін айтты, бірақ Элюл қалаған өзгеріс – «прессаны, БАҚ-ты және экономикалық құрылымдарды федеративтік кооперативтік тәсілмен өзгертіп, прудондық социализм» арқылы эволюциялық тәсіл. Бұл федерация мен Прудонның өзара көмекке негізделген экономикасының құрылысындағы анархистік қоғамға әкеледі. Иса мен анархизм туралы ол Исаның тек социалист емес, анархист болғанына және «анархизм – социализмнің ең толық және ең маңызды түрі» деп сенді. «Жергілікті деңгейде ойла, әрекет ет» деген сөз тіркесін Элюл ойлап тапқан делінеді. Ол өзінің Бордода кездейсоқ туғанын, бірақ барлық академиялық мансабын сол жерде өткізуді қалағанын жиі айтқан. 1991 жылғы 16 сәуірде әйелі Иветтаның қайтысынан кейін Элюл терең қайғыға батты. Ол үш жылдан кейін, 1994 жылғы 19 мамырда Пессак қаласында қайтыс болды.

Теология

Элл негізінен технологияны талқылауға бағытталған әлеуметтанушы болса, теологиялық жұмысын өзінің мансабының маңызды аспектісі ретінде қарастырды. Ол теологиялық талқылауларды «Көкше патшалығының болуы» (1948) сияқты кітаптар арқылы жариялай бастады. Француз реформаторларының азшылық дәстүрінің ұлы және осылайша Джон Кальвин мен Ульрих Цвингли сияқты ойшылдардың рухани мұрагері болғанмен, Эллл реформаторлық ілімдер дәстүрінен едәуір алыстады, бірақ басқа еуропалық протестант ойшылдарынан айырмашылығы, философиялық идеализмнің немесе романтизмнің Құдай мен адам сеніміне тигізген әсерін мүлдем қабылдамады. Өзінің теологиялық идеяларын өрнектегенде ол негізінен швейцариялық неміс теологы Карл Барттың еңбектері мен даниялық Сорен Кьеркегордың еуропалық мемлекеттік христиандыққа жасаған сын-пікірлеріне сүйенді. Сондықтан, кейбіреулер оны диалектикалық теологияның ең ынталы түсіндірмешілерінің бірі деп санайды, ол Элллдің гүлденген кезінде Батыс теологиялық сахнасында басқа жерлерде құлдырап кетті. Барт сияқты, Элллге либералды теология (оған адамзат игілігі туралы ағартушылық ұғымдар үстемдік еткен және осылайша оның наивтілігімен балалық) немесе ортодоксалды протестантизм (мысалы, фундаментализм немесе схоластикалық кальвинизм) пайдасы жоқ еді. Оның ашуын туғызған бір теологиялық ағым – Құдайды өлтіру теологиясы еді. Бұл қозғалыстың кейбір мүшелері Құдай мен адамзаттың дәстүрлі христиандық түсініктері ертедегі санадан туындайды деген сенімде болды, бұл сананы өркениетті адамдардың көпшілігі мүлдем жеңді. Бұл ой-пікірлер Исаның этикалық ілімдерін растады, бірақ ол жоғары жетістіктерге жеткен адамнан басқа ештеңе білдірмеді деген ойды қабылдамады. Эллл бұл мектепті және оның Харви Кокс сияқты ұстаздарын христиандық ілімдер дәстүрлеріне емес, шындықтың өзіне, атап айтқанда, адамзаттың қайталанбайтын діндарлығы деп санайтын нәрсеге, билеушілер, ұлттар сияқты жалған тәңірлерге табынатын құлшылыққа және соңғы уақытта материализмге, ғалымдыққа, технологияға және экономикаға қарсы деп шабуылдады. Эллл үшін адамдар осындай құлаған мүсіндерді немесе күштерді Құдай орнына қолданады және өз кезегінде олар оларды қолданады, кінәсіздігіне немесе бейтараптығына шағымдану мүмкін емес, бұл теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, шын мәнінде жоқ. Осылайша, Эллл түпкі күнә туралы дәстүрлі христиандық түсінікті заңгерлік емес түрде жаңартады және адам мүмкіндіктері туралы түбегейлі пессимизмді қолдайды, бұл көзқарас оның «Қаланың мәні» кітабында айқын көрінеді. Эллл бұл «жаңа теологиялардың» бір қиындықтары: Эллл құтқарылу, Құдайдың егемендігі және этикалық іс-әрекет туралы көзқарастарды қолдады, олар қалыптасқан, «басты ағым» пікірлеріне қасақана қарама-қайшы ұстанымға ие болып көрінеді. Мысалы, «Мен неге сенемін» атты кітабында ол өзін христиан универсалисті деп атап, «Әрбір адам Иса Мәсіх арқылы құтқарылады, әрі қандай істер жасағанына қарамастан, Құдайдың рақымына ие болады» деп жазған. Эллл бұл ұстанымды либералды немесе гуманистік симпатиядан емес, ең бастысы Құдайдың трансценденттілігіне деген өте жоғары көзқарасынан, яғни Құдайға ұнайтын нәрсені жасауға Алланың толық еркіндігі бар деген пікірден тұжырымдады. Адамзатқа берілген осы еркіндікті өзгертуге тырысу күнәға тең, Адам мен Хауаның Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы аңыздарда жасаған әрекеті. Бұл өте ерекше жақындастыру түпкі күнә мен жалпы құтқарылу либералды және консервативті сыншылар мен түсіндірмешілерді бірдей теріске шығарады, олар мұндай көзқарастарды антиномиандыққа теңестіреді, Құдайдың заңдары адамдарға міндетті екенін жоққа шығарады. Теологиялық бағыттағы жазбаларының көпшілігінде Эллл бұл айыптауларды діндердің адам құбылысы ретінде және христиан дінінің бірегей талаптары арасындағы түбегейлі шатасудан туындайтын деп түбегейлі түрде жоққа шығарады, олар адам жетістіктері мен моральдық мінсіздігіне негізделмеген.

Гуманизм туралы

Еркіндіктің маңызын және аккультурация (немесе әлеуметтік тәуелділік) арқылы адамдардың құлдыққа түсуіне қарсы тұрудың себебін түсіндіре отырып, Эллл адамзаттың жоғары маңыздылығына байланысты болжамды ұғымды жоққа шығарады. Ол, қазіргі заманғы құлдық билік, мағына және құндылықтың адамзатқа және оның құрған сенімдері мен институттарына қалай байланысты екенін көрсетеді. Бұл ұлт-мелекетті, ақшаны, технологияны, өнерді, моральды, партияны және т.б. қастерлеуге алып келеді. Адамзаттың еңбегі мақталып, құдайландырылады, бірақ сонымен бірге адамзатты құлдыққа тоғытады.