Доме Штойай: Венгрия премьер-министрі және соғыс қылмыскері

Кіріспе

Венгриялық саясаткер Доме Стойжай (5 қаңтар 1883 – 22 тамыз 1946) – серб тегінен шыққан венгр әскери қызметкері және дипломаты, ол 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венгрияның премьер-министрі қызметін атқарды.

Өмірбаян

Серб отбасында Versec (қазіргі Vršac) қаласында Димитрие Стоякович ретінде дүниеге келген Стойжай, жас кезінде Австро-Венгрия армиясына қосылып, Бірінші дүниежүзілік соғыста полковник болып қызмет етті. Соғыстан кейін Стойжай адмирал Миклош Хортидің қарсы революциялық Корольдік Венгрия армиясында қызмет етті, контр-эспанажға маманданған. Хорти Венгрияның регенті болғаннан кейін, Стойжай генерал шеніне көтеріліп, 1927 жылдан 1933 жылға дейін Берлинде әскери атташе болып жұмыс істеді. 1927 жылы өзінің атын венгршелендіріп, Стойжай деп өзгертті. 1933-1935 жылдары Стойжай Қорғаныс министрлігінде қызмет етті. 1935 жылы премьер-министр Гюла Гомбос Стойжайды Германиядағы Венгрия елшісі етіп тағайындады, ол 1944 жылға дейін осы лауазымда болды. Премьер-министр ретінде Стойжай Ференц Селасидің "Жайлы оқ" партиясын заңдастырды, Шығыс майданында венгр әскерлерінің санын арттырды, елдегі еңбек одақтарын таратып, саяси қарсыластарын түрмеге қамады және солшыл саясатшылар мен белсенділерге қатаң шара қолданды. Ол сондай-ақ венгр еврейлерін күштеп депортациялауды күрт арттырды, бірақ сонымен бірге оның салдарына балта шалмаққа тырысты. Хорти Стойжайдың әрекеттерінен тез наразы болып, оның премьер-министр лауазымынан кетуін талап етті, бірақ Адольф Гитлердің қолдауымен Визенмайер бұл талапты қабылдаудан бас тартты. Дегенмен, Хорти толыққанды мойынсұнудан бас тартты және өзінің ықпалын Венгрия еврейлерін депортациялауды тоқтату және Имредиді Стойжай кабинетінен қуу үшін пайдаланды. Неміс әскері 1944 жылдың тамызында Хортидің қысымына көніп, Стойжай премьер-министр лауазымынан Геза Лакатос пайдасына бас тартты. 1944 жылдың қазан айында немістер Хортиді биліктен ығыстырғанда, Стойжайның денсаулығының нашарлауына байланысты премьер-министр болып қайта тағайындалмады. 1945 жылдың сәуір айында Қызыл Армия немістерді елден қуған кезде Стойжай Венгриядан қашып кетті. Кейіннен американдық әскерлер Стойжайды тұтқындап, 1945 жылдың қазан айында Венгрияға экстрадициялады, содан кейін ол Будапешттегі Халық трибуналында сотталды. Ол соғыс қылмыстары және венгр халқына қарсы қылмыстар жасады деп танылды, өлім жазасына кесілді және 1946 жылы Будапештте атылды.

Born in Versec (modern day Vršac) into a Serb family as Dimitrije Stojaković , Sztójay joined the Austro Hungarian Army as a young man and served as a colonel during World War I. After the war, Sztójay served in Admiral Miklós Horthy’s counter revolutionary Royal Hungarian Army, specializing in counter espionage. After Horthy became Regent of Hungary, Sztójay was promoted to general and served as a military attaché in Berlin from 1927 to 1933. He Magyarized his name to Sztójay in 1927. From 1933 to 1935, Sztójay served in the Ministry of Defence. In 1935, Prime Minister Gyula Gömbös named Sztójay as Hungarian ambassador to Germany, a position he would hold until 1944. As prime minister, Sztójay legalized Ferenc Szálasi’s Arrow Cross Party, increased Hungarian troop levels on the Eastern Front, dissolved the nation's labor unions, jailed political opponents, and cracked down on left wing politicians and activists. He also significantly ramped up the pace of forced deportations of Hungarian Jews, but at the same time tried to reduce the consequences. Horthy quickly became appalled by Sztójay's actions and demanded his removal as prime minister, but Veesenmayer, backed by Adolf Hitler, sternly refused to do so. Horthy refused to give in entirely, however, and used his influence to stop the deportations of Hungary's Jews and to force Imrédy out of Sztójay's cabinet. The Germans finally submitted to Horthy's pressure in August 1944 and Sztójay resigned as prime minister in favour of Géza Lakatos. When Horthy was removed from power by the Germans in October 1944, Sztójay was not reappointed prime minister due to poor health. Sztójay subsequently fled Hungary when the Germans were driven out of the country by the Red Army in April 1945. Sztójay was later captured by American troops and extradited to Hungary in October 1945, after which time he was tried by a People's Tribunal in Budapest. He was found guilty of war crimes and crimes against the Hungarian people, sentenced to death, and executed by a firing squad in Budapest in 1946.