Қарағайлар туысы

Кіріспе

Өсімдіктер туысы

Автоматты taxobox
| image = Illustration Helleborus niger0. jpg
| image caption = Helleborus niger-дің 19 ғасыр суреті
| display parents = 2
| parent authority = DC. | taxon = Helleborus
| authority = L. Helleborus туысы Ranunculaceae тұқымдасына жататын, оның ішінде Helleboreae тайпасына атын берген, шамамен 20 түрі бар көпжылдық, шөптесін немесе мәңгі жасыл гүлді өсімдіктерден тұрады. Көптеген гельлебор түрлері улы. «Қысқы гүл», «Рождество гүлі» және «Құрбандық гүлі» сияқты жиі қолданылатын атауларына қарамастан, гельлеборостар рауза тұқымдасына (Rosaceae) тығыз байланысты емес.

Сипаттама

Гүлдердің бес жапырақшаға ұқсас сепалдары бар, олар кішкентай, тостаған тәрізді нектар бездерінің шеңберін қоршап тұрады, бұл нектарды жинау үшін өзгерген жапырақшалар. Сепалдар жапырақшалар сияқты түсіп қалмайды, бірақ өсімдікте, кейде бірнеше ай бойы сақталады. Сепалдардың сақталуы тұқымдардың жетілуіне көмектесуі мүмкін.

Таксономия

Бұл туыс Карл Линнейдің «Өсімдіктер түрі» (Species Plantarum) еңбегінің бірінші томында 1753 жылы құрылған. «Helleborus» ғылыми атауы ежелгі грек сөзі ἑλλέβορος-тан шыққан болуы мүмкін, бұл H. orientalis үшін қолданылатын жалпы атау. Бұл сөз ἑλεῖν («зақымдау») және βορά («тағам») сөздерінен құралған. Сонымен қатар, ол грекше ἄλκη («жануар баласы») және βιβρώσκω (bibrṓskō, «жеу») сөздерімен де байланысты болуы мүмкін. Сенімсіз дереккөз: 2024 жылғы сәуір айы.

Тарату

Бұл туыстың әртүрлі түрлері Еуропа мен Азияда пайда болған. Түрлердің ең көп шоғырлануы Балқан аймағында байқалады. Бір ерекше түр (H. thibetanus) Батыс Қытайдан таралған; тағы бір ерекше түр (H. vesicarius) Түркия мен Сирия шекарасындағы кішкентай аумақта мекендейді.

Phytomyza hellebori (ағаш бұтақтары)

Hellebore туысына жататын H. foetidus өсімдіктерін ғана зиянды ететін кішкентай шырыңай, Phytomyza hellebori, көбінесе жапырақ қазушы шырыңай деп белгілі. Бұл шырыңай H. foetidus жапырақтарына тоннельдер қазады. Тоннельдер өсімдікте қоңыр-қара дақтарды пайда етеді. Кейін бұл жерлер шырыңайлар жұмыртқа салып көбейетін орынға айналады. Уақыт өте келе, тоннельдер қазылған жерлерде жапырақтар қоңыр-ақ түске өтеді. Личинкалар тамыз айында жапырақтардың ішін жей бастайды, ал зиян жаздың соңынан көктемнің басына дейін дамиды. Ауыр залал келген жағдайда, көктемге қарай жапырақтардың пішіні бұзылады. Ауыр жұқпаны бақылау үшін, ересек шырыңайлар пайда болмас бұрын қыс айларында жапырақтарды алып тастап жоюға болады. Инсектицидтер личинкалар мен шырыңай популяциясын бақылауда шектеулі тиімділік көрсетеді. Геллебор гүлдеу кезеңінде инсектицидтер қолданса, жапыраққа ұшпайтын басқа шырыңайларға зиян келтіруі мүмкін. Аппараттар гүлдердің сыртынан тамақтана бастайды, алдымен жапырақтарда, содан кейін гүл жапырақтарына қарай жылжиды. Геллебор гүлдері ашыла бастағанда, аппараттар гүлдің ішіне енуге тырысады. Содан кейін олар өсімдіктің ішкі бөліктерін, жас сабақтары мен бүршіктерін жейді. Аппараттардың саны арта келе, олар өсімдіктің қалған бөліктерін, мысалы, ескі жапырақтарды да жеп қояды. Жұққан өсімдікті емдеу үшін, алдымен жұққан және өліп бара жатқан жапырақтарды, гүлдерді және өсімдік қалдықтарын дереу алып тастау керек. Келесі қадам – өсімдік маңындағы ылғалдылықты азайту, желдетуді жақсарту және өсімдіктердің тым тығыз орналаспауын қамтамасыз ету. Жапырақ дақтарының өлі жасушаларында спораларды тасымалдайтын ұсақ қара жеміс денелері – пикнидиялар пайда болады. Споралар негізінен су, жел және жаңбыр арқылы таралады. Саңырауқұлақ геллебор өсімдіктерінің соңғы өсу орындарында таралып өсуге қолайлы жағдайға ие, егер оны емдемесе, споралар көп жылдар бойы сақталады. C. hellebori-ге қарсы ең тиімді шара – келесі көктемде қайта жұқпау үшін зақымданған жапырақтарды дереу алып тастап жою. Ұлыбританияда ең көп зардап шеккені – H. orientalis, бірақ барлық геллеборлар осы ауруға бейім. Қара өлімге қарсы ең тиімді емдеу – барлық жұққан өсімдіктерді дереу қазып алып жою. Көптеген вирустар тұқым арқылы жұқпайды, сондықтан осы арқылы ауруға төзімді жаңа өсімдіктер өсіруге болады. Қазірге дейін Жаңа Зеландияда P. viridiflava-ның геллеборларды жұқтырған жалғыз жағдайы тіркелген, бірақ басқа өсімдіктерде P. viridiflava жапырақ шіруі, жапырақ дақтары, сабақ некрозы және гүлдің күйзелуі сияқты белгілерді тудыратыны хабарланған. Олардың көлеңкеге төзімділігі де маңызды.

More commonly known as the Hellebore leaf miner, Phytomyza hellebori is a small fly that infests only the H. foetidus plants in the Hellebore genus. The leaf miner fly digs tunnels into the leaves of the H. foetidus. The tunnels create brownish black blotches on the plant. These later turn into a nesting ground where the flies lay their eggs. With time, the leaves turn a brownish white along where the tunnels were dug. The larvae start to eat the inside of the leaves in August, and damage develops from the late summer to the early spring, with heavy attacks leaving the foliage disfigured by spring. To control heavy infestations, the leaves can be removed and destroyed during the winter months before the adult flies emerge. Insecticides can be used with limited effectiveness in controlling larvae and fly populations in the plant. Insecticides may harm non leaf miner flies if applied during the hellebore's flowering period. Aphids start their feeding from the outside the flowers, beginning at the leaves and then moving towards the flower petals of the hellebore. As the hellebore beings to open, the aphids try to move into the flower. The aphids then feed on the inner parts of the plant as well as the young stems and shoots. As the population grows, the aphids eventually eat the remaining parts of the plant, such as older leaves, for food. To treat the infected plant, the first step is to remove infected and dying leaves, buds, and flowers immediately along with any other dead plant materials around the hellebore. The next step is to reduce the humidity around the plant by improving the ventilation and ensuring the plants are not overcrowded. The small black fruiting bodies which carry the spores, pycnidia, are formed in the dead cells of the leaf spots. The spores are mainly spread by water, wind, and wind blown rain. The fungus has an ideal habitat to spread and grow at the final growth site for hellebore plants, and if left untreated, the spores remain for many years. The most effective method against C. hellebori is to remove and destroy the infected leaves immediately to avoid reinfection the following spring. The most seriously affected in the UK is H. orientalis, but all hellebores are susceptible to the disease. The most effective method of treatment against black death is to dig up and destroy all infected plants immediately. Many viruses are not transmitted through seeds, so it is possible to raise new disease resistant plants this way. The case in New Zealand is the only reported case of P. viridiflava infecting hellebores so far, but in other plants P. viridiflava has been reported to also induce symptoms such as leaf rot, leaf blotch, stem necrosis and blossom blight. Also of value is their shade tolerance.

Уыттылық

Барлық гелебор өсімдіктері улы, және гелебор өсімдігінің барлық бөліктері улы. Гелебормен улану сирек кездеседі, бірақ орын алады. Б.з.б. VI ғасырдың басында Кирра қаласының су көзін улау үшін Бірінші қасиетті соғыста қолданылған. Улану жұту арқылы немесе қолмен ұстаудан болады. Гелебор өсімдіктерін жемеу керек, себебі улану жағдайлары өсімдік желінген кезде ең ауыр болады. Бұл әсіресе гелебор көп мөлшерде желінгенде дұрыс. Helleborus niger (қара гелебор) протоанемонин немесе ранукулин қамтиды, олардың дәмдері ащы келеді және көздердің, ауыздың және жұтқыншақтың күюіне, ауыз жараларына, гастроэнтеритке және гематемезиске себеп болуы мүмкін. 1970 жылдардағы зерттеулер H. niger тамырларында "қара гелебордың" өлімге әкелетін беделіне жауапты кардиотоксикалық қосылыстар – гельборин, гельбрин және гельбореин жоқ екенін көрсетті. Бұрынғы зерттеулерде Helleborus viridis (жасыл гелебор) сияқты басқа түрлердің қоспасы бар коммерциялық препараттар қолданылған болуы мүмкін. Соңғы өсімдік өте улы, құрамында вератрин және циклопамин (циклопия туа біткен кемістігін тудыруы мүмкін) және гервин бар, бірақ ол Гиппократтың тазартқыш ретінде қолданған "гелеборы" деп саналады. Уыттылығына қарамастан, гректер мен римдіктер "қара гелеборды" сал ауруларын, подаграны және басқа да ауруларды, әсіресе ақылсыздықты емдеу үшін қолданған.

Мәдениет

Г. нигерді әдетте Рождество гүлі деп атайды, себебі ежелгі аңыз бойынша, ол Бейтлехемдегі Мәсіх баласына сыйлық сыйлай алмаған жас қыздың көз жасынан қардың ішінде өсіп шыққан екен. Грек мифологиясында Пилос қаласының Мелампусы Аргос патшасының қыздарын Дионис тудырған ақылсыздықтан құтқару үшін гелеборды қолданған. Бұл ақылсыздық оларды қалада жалаңаш жүгіріп, жылап, еңіреп, айқайлап жүргізген. Б.з.д. 585 жылы Кирра қаласын қоршау кезінде грек қоршаушылары қаланың суын улау үшін гелеборды пайдаланған. Содан кейін қорғаушылар диареядан әлсіреп, қаланы шабуылдан қорғай алмады. Гераның ашуына еріккен Геракл Мегарадан болған балаларын өлтірген. Оның ақылсыздығы гелебормен емделген.