Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың Ганьсу провинциясының тарихи аймағы
Historical region in Gansu Province, China
Хэси дәлізі (Хэси дәлізі, Xiao'erjing: حْسِ ظِوْلاْ), сонымен қатар Ганьсу дәлізі деп те аталады, қазіргі Қытайдың батыс Ганьсу провинциясында орналасқан маңызды тарихи аймақ. Бұл Сары өзеннің Ордос бұрылысының батысындағы (осыдан "өзеннің батысы" деген Хэси атауы шыққан) салыстырмалы түрде өңделетін тар жазықтықты білдіреді, ол Моңғол және Тибет таулы үстірттерінің әлдеқайда биік және құнарсыз жерлері арасында жатыр. Солтүстік Жібек жолының бір бөлігі ретінде, Инчуан мен Ланчжоу арасындағы Ордос бұрылысының батыс бөлігінен солтүстік-батысқа қарай созылатын Хэси дәлізі Солтүстік-Батыс Қытайдағы ең маңызды сауда жолы болды. Ол Қытайды тарихи Батыс аймақтарымен байланыстырып, саудагерлер мен Орталық Азияға жасалған әскери жорықтарға мүмкіндік берді. Бұл Килиан таулары мен Алтын Тагдың солтүстік жиегінде орналасқан оазистер тізбегі, ал оңтүстікке қарай Тибет таулы үстіртінің биік және шөлді жерлері жатыр. Солтүстікке қарай Лонгшоу, Хели және Мазонг таулары орналасқан, олар құрғақ Бадаин-Жарран шөлінен, Гоби шөлінен және Моңғол үстірттерінің суық далаларынан бөліп тұрады. Батыс жағында жол үш бағытқа бөлінеді: Тяньшань тауларының солтүстігіне немесе Тарим бассейнінің екі жағынан оңтүстікке қарай. Шығыс жағында Ланчжоу маңындағы таулар Лонгси бассейніне қол жеткізуге мүмкіндік береді, ол Лонг тауы арқылы Вэй өзенінің аңғарымен Гуанчжун жазығына (халық тығыз қоныстанған аймақ) және содан кейін Орталық жазыққа дейін барады.
The Hexi Corridor (, Xiao'erjing: حْسِ ظِوْلاْ, ), also known as the Gansu Corridor, is an important historical region located in the modern western Gansu province of China. It refers to a narrow stretch of traversable and relatively arable plain west of the Yellow River's Ordos Loop (hence the name Hexi, meaning "west of the river"), flanked between the much more elevated and inhospitable terrains of the Mongolian and Tibetan Plateaus. As part of the Northern Silk Road, running northwest from the western section of the Ordos Loop between Yinchuan and Lanzhou, the Hexi Corridor was the most important trade route in Northwest China. It linked China proper to the historic Western Regions for traders and military incursions into Central Asia. It is a string of oases along the northern edges of the Qilian Mountains and Altyn Tagh, with the high and desolate Tibetan Plateau further to the south. To the north are the Longshou, Heli and Mazong Mountains separating it from the arid Badain Jaran Desert, Gobi Desert and the cold steppes of the Mongolian Plateau. At the western end, the route splits into three, going either north of the Tianshan Mountains or south on either side of the Tarim Basin. At the eastern end, the mountains around Lanzhou grants access to the Longxi Basin, which leads east through Mount Long along the Wei River valley into the populous Guanzhong Plain, and then into the Central Plain.
Өсімдіктердің ерте таралуы
Қытайдың қырыққабат (Panicum miliaceum және Setaria italica), күріш және басқа да дақылдар дәліз арқылы батысқа қарай жылжу арқылы Батыс Азия мен Еуропаға біздің заманымыздан бұрынғы V мыңжылдықтан II мыңжылдыққа дейін жетті. Өсірілген бидай, алғашқыда құнарлы Жарты Ай аймағында пайда болған, шамамен б.з.д. 2800 жылы Хекси дәлізіндегі Донгхуйшан жерінде Қытайда пайда болды. Осы кезеңде басқа да бірнеше дақылдар кездеседі. Шишанпинг – Гансудағы осыған ұқсас тағы бір орын. Додсон және авторлар (2013) мәліметінше, бидай Хекси дәлізі арқылы шамамен б.з.д. 3000 жылы Ганьсудың оңтүстігіне енген, бірақ басқа ғалымдар бұл мерзімді сәл кейінірек көрсетеді.
Chinese millets (Panicum miliaceum, and Setaria italica), rice, and other crops travelled westwards through the Corridor, and reached Western Asia and Europe from the fifth millennium to the second millennium BC. Cultivated wheat, originating at the Fertile Crescent, appeared in China around 2800 BC at Donghuishan at the Hexi corridor. Several other crops are also attested at this time period. Xishanping is another similar site in Gansu. According to Dodson and coauthors (2013), wheat entered via the Hexi Corridor into southern Gansu around 3000 BC, although other scholars date this somewhat later.
Цинь әулеті
Цинь әулетінің соңында (б.з.д. 221-206 жж.) Юэчжи бұрынғы қоныстанған Вусун мен Цян тайпаларын жеңіп, Батыс Хекси дәлізін иеленді. Кейіннен Моду Чанью бастаған, жаңадан күшейген Сюньну әскерлері Юэчжиді жеңіп, оларды қуып шығып, Чу-Хань таласы мен ерте Хань әулеті кезеңінде үстемдік құрған конфедерациялық империяны орнатып алды.
At the end of the Qin dynasty (221–206 BCE), the Yuezhi overcame previous settlers, the Wusun and Qiang, occupying the western Hexi Corridor. Later, the newly risen Xiongnu armies under Modu Chanyu vanquished and expelled the Yuezhi, and established a dominant confederacy empire during the Chu Han contention and the early Han dynasty.
Хан әулеті
Хан императоры Вэнь билігі тұсында Модудың ұлы Лаошаң Чанью б.з.д. 162 жылы Юэчжиді тағы да жеңіп, аман қалған Юэчжилердің көпшілігін (кейін Үлкен Юэчжи деп аталды) Батысқа, Орталық Азияға көшіп кетуге мәжбүр етті. Көшпеген Юэчжи халқының аз бөлігі (Кіші Юэчжи деп аталды) Циан тайпаларының арасында сіңіп, Сюньнудың оң жақтанғы көрнекті билігіне бағынды. Осы кезде Хэси дәлізі Сюньнудың толық бақылауында болды, оны негізінен Хунье мен Сюту тайпалары мекендеді. 138 жылы император У Чжан Цзяньды Батыс аймақтарға елші ретінде жіберіп, Үлкен Юэчжимен байланыс орнатуға тырысты. Чжан Цзяньның елшілігі Хэси дәлізінен өте жатқанда Сюньну тосқауылға алды, ол он жыл тұтқындыққа алынды. Содан кейін ол қашып, миссиясын батысқа қарай жалғастырды. Ақырында Юэчжи жеріне жеткенімен, Юэчжи басшыларын Сюньнуға қарсы одақтасуға көндіре алмады. Қайтып келген жолында Хэси дәлізін кесіп өтетін кезде тағы да Сюньнуға түсті, бірақ екі жылдан кейін қайта қашып құтылды. 125 жылы Чанъанға оралған ол Даюань, Даксия және Канджу сияқты Орталық Азия патшалықтары, сондай-ақ Анси, Тиаоцзи, Шенду және Вусун сияқты алыс елдер туралы құнды мәліметтер әкелді. Хан-Сюньну соғысы кезінде хан генералы Хуо Кубинг Сюньнуді Хэси дәлізінен ығыстырып, Хунье патшасы Хуо Кубингке 121 жылы бағыныш білдірген соң, тіпті оларды Лоп-Нурдан да қуып шығарды. Хан империясы Батыс аймақтарына сауда жолы бар жаңа территорияны алды және Сюньнуді Циан одақтастарынан бөліп тастады. 111 жылы хан әскерлері біріккен Сюньну-Циан шабуылын тойтарды. Аймақты бақылауды нығайту үшін Хэси дәлізінде төрт жаңа әкімшілік аймақ құрылды: шығыстан батысқа қарай Вувей, Чжанье, Цзиукуан және Дунхуан, олар Хэсидің төрт әкімшілік аймағы (河西四郡) деп аталды. Шамамен 115-60 жылдары хан әскерлері Тарим алқабындағы оазис қала-мемлекеттері үшін Сюньнумен күресті. Хан жеңіске жетіп, 60 жылы Батыс аймақтарын қорғауды ұйымдастырды. Ван Манның тұсында хан Тарим алқабын жоғалтты, оны 63 жылы Сюньну қайта басып алып, Хэси дәлізін шабуылдау үшін база ретінде пайдаланды. Доу Гу 73 жылы Йивулу шайқасында Сюньнуді тағы да жеңіп, оларды Турпаннан ығыстырып, Баркол көліне дейін қуды, содан кейін Хамиде гарнизон құрды. 75 жылы Батыс аймақтардың жаңа Бас қорғаушысы Чэн Му Сюньну одақтастары Қарасахар мен Кучада өлтірілгеннен кейін Хамидегі гарнизон алынып тасталды. 89 жылы Алтай таулары шайқасында Доу Сянь Солтүстік Чаньюды жеңіп, ол Алтай тауларына шегінді. Хан әскерлері, бағындырылған Оңтүстік Сюньнумен бірігіп, 90 және 91 жылдары Солтүстік Чаньюды екі рет жеңіп, оны Вусун және Канджу аумақтарына қашуға мәжбүр етті.
During the reign of Emperor Wen of Han, Modu's son Laoshang Chanyu defeated Yuezhi again in 162 BCE, forcing the westward exodus of majority of the Yuezhi survivors (later known as the Greater Yuezhi) into Central Asia, while the small portion of Yuezhi population that didn't migrate (known as the Lesser Yuezhi) was forced to mixed among the Qiang people and become the subjects of Xiongnu's Worthy Prince of the Right. At this point, the Hexi Corridor was under complete Xiongnu control, mainly occupied by the two tribes of Hunye and Xiutu. In 138 BCE, Emperor Wu sent Zhang Qian as the ambassador to the Western Regions in an attempt to make contact with Greater Yuezhi. Zhang Qian's envoy was intercepted by Xiongnu while travelling through the Hexi Corridor, and he was held a captive for ten years, until he finally escaped and continued his mission further west. He eventually arrived at Yuezhi territory, but was unable to convince the Yuezhi leaders to ally against Xiongnu. On his return journey he was once again captured by Xiongnu while traversing the Hexi Corridor, but again managed to escape two years later. He finally returned to Chang'an in 125 BCE, bringing back invaluable detailed information about the various Central Asian kingdoms such as Dayuan, Daxia and Kangju, as well as other farther countries such as Anxi, Tiaozhi, Shendu and Wusun. During the Han–Xiongnu War, Han general Huo Qubing expelled the Xiongnu from the Hexi Corridor and even drove them from Lop Nur when King Hunye surrendered to Huo Qubing in 121 BCE. The Han Empire acquired a new territory with trade access to the Western Regions, and also cutting the Xiongnu off from their Qiang allies. Again in 111 BCE, Han forces repelled a joint Xiongnu Qiang invasion, and to consolidate the control of the region, four new commanderies were established in the Hexi Corridor, namely (from east to west) Wuwei, Zhangye, Jiuquan and Dunhuang, collectively known as the Four Commanderies of Hexi (河西四郡). From roughly 115–60 BCE, Han forces fought the Xiongnu over control of the oasis city states in the Tarim Basin. Han was eventually victorious and established the Protectorate of the Western Regions in 60 BCE, which dealt with the region's defense and foreign affairs. During the turbulent reign of Wang Mang, Han lost control over the Tarim Basin, which was reconquered by the Xiongnu in 63 CE and used as a base to invade the Hexi Corridor. Dou Gu defeated the Xiongnu again at the Battle of Yiwulu in 73 CE, evicting them from Turpan and chasing them as far as Lake Barkol before establishing a garrison at Hami. After the new Protector General of the Western Regions Chen Mu was killed in 75 CE by allies of the Xiongnu in Karasahr and Kucha, the garrison at Hami was withdrawn. At the Battle of the Altai Mountains in 89 CE, Dou Xian defeated the Northern Chanyu, who retreated into the Altai Mountains. The Han forces, allied with the subjugated Southern Xiongnu, again defeated the Northern Chanyu twice in 90 CE and 91 CE, forcing him to flee west into Wusun and Kangju territories.
Тан әулеті
Тан әулеті Ішкі және Орталық Азия аймақтарын бақылау үшін Тибет империясымен күресті. 670 және 692 жылдар аралығында Тарим алқабындағы аумақтар үшін Тибетпен ұзақ соғыстар болды. 763 жылы тибеттіктер Ан Лушан көтерілісі кезінде Тан астанасы Чанъанды он бес күнге жаулап алды. Осы көтеріліс кезінде Тан хандығы қазіргі Ганьсу және Цинхай облыстарында орналасқан батыс гарнизондарын шығарды, содан кейін тибеттіктер қазіргі Шыңжаң аймағымен бірге оларды иеленді. Тан мен Тибет арасындағы қарым-қатынас 821 жылы ресми бейбіт келісімге қол қойылғанға дейін жалғасты. Бұл келісімнің шарттары, екі ел арасындағы белгіленген шекараларды қамтиды және Лхасадағы Жохаң ғимаратының сыртындағы тас тіреуге екі тілде жазылған.
The Tang dynasty fought the Tibetan Empire for control of areas in Inner and Central Asia. There was a long string of conflicts with Tibet over territories in the Tarim Basin between 670 and 692. In 763 the Tibetans even captured the Tang capital of Chang'an for fifteen days during the An Lushan Rebellion. It was during this rebellion that the Tang withdrew its western garrisons stationed in what is now Gansu and Qinghai, which the Tibetans then occupied along with the area that is modern Xinjiang. Hostilities between the Tang and Tibet continued until they signed a formal peace treaty in 821. The terms of this treaty, including fixed borders between the two countries, are recorded in a bilingual inscription on a stone pillar outside the Jokhang in Lhasa.
Батыс Ся әулеті
Батыс Ся әулеті XI ғасырда тангуттар құрған. Батыс Ся 1038 жылдан 1227 жылға дейін қазіргі Қытайдың солтүстік-батыс провинциялары Ганьсу, Шаньси және Нинсяны бақылап тұрды.
The Western Xia dynasty was established in the 11th century by the Tangut people. Western Xia controlled from 1038 CE up to 1227 CE the areas in what are now the northwestern Chinese provinces of Gansu, Shaanxi, and Ningxia.
Юань әулеті
Шыңғыс хан 1207 жылдары Цзинь әулетін жаулауды бастады, ал Өгедей хан оны 1227 жылы қайтыс болғаннан кейін жалғастырды. Юрчендер басқарған Цзинь әулеті 1234 жылы хандар басқарған Оңтүстік Сун әулетінің көмегімен құлады. Өгедей 1227 жылы Батыс Ся әулетін де жаулап алып, кейін Юань әулетіне қосылған Хекси дәлізін бейбіттендірді.
Genghis Khan began the conquest of the Jin dynasty around 1207 and Ögedei Khan continued it after his death in 1227. The Jurchen led Jin dynasty fell in 1234 CE with help from the Han ruled Southern Song dynasty. Ögedei also conquered the Western Xia dynasty in 1227, pacifying the Hexi Corridor region, which was later absorbed into the Yuan dynasty.
География және климат
Хэси дәлізі – қазіргі Ланчжоу қаласының жанындағы тік Вушаолин төбесінен Ганьсу мен Синьцзян шекарасындағы Жейд қақпасына дейін созылған ұзақ, тар өткел. Жол бойында Шиян, Цзиньчуань, Эджин (Хейхэ) және Шуль өзендері сияқты Цзилиан тауларынан бастау алатын өзендермен суарылатын көптеген құнарлы оазистер орналасқан. Бұл оазистерді таңғажайып қолайсыз орта қоршап тұр: оңтүстікте қар басқан Цзилиан таулары («оңтүстік таулар» немесе «Наншан»), Бейшан («солтүстік таулар») таулы аймағы, Алашан үстірті және солтүстіктегі Гоби шөлінің кең даласы. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Хэси дәлізі Тибет үстіртінің солтүстік-шығыс жиегіндегі Кенозой алқап жүйесіне жатады. Ежелгі керуен жолы бұрын Хайдун, Синьин және Джуян көлі маңынан өтіп, шамамен 600 км² аумақты қамтыған. Бұл аймақта таулар мен шөл керуендердің қозғалысын тар жолға шектеген, ал салыстырмалы түрде кішкентай бекіністер өтетін көліктерді бақылай алған. Хэси дәлізі бойында бірнеше ірі қалалар орналасқан. Батыс Ганьсу провинциясында Дунхуан (Шажоу), одан кейін Юмен, одан кейін Цзяюгуан, одан кейін Цзюкуан (Сучжоу), орталықта Цзянье (Ганчжоу), одан кейін Цзиньчан, одан кейін Вувей (Лянчжоу) және, соңында, оңтүстік-шығыста Ланчжоу жатыр. Бұрын Дунхуан Батыс аймақтары деп белгілі болған аймақтың бір бөлігі болған. Ганьсу провинциясының оңтүстігінде, провинциялық шекарадан сәл жоғарыда, Цинхай провинциясының астанасы Синьин қаласы орналасқан. Синьин бұрын Хэси дәлізінің маңызды сауда орталығы болған. Цзяюгуан бекінісі Қытайдың батыс кіреберісін қорғайды. Ол Хэси дәлізінің ең тар жері – Цзяюгуан өткелінде, Цзяюгуан қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. Цзяюгуан қамалы – Қытайдың Ұлы Қабырғасының батысындағы алғашқы бекінісі.
The Hexi Corridor is a long, narrow passage stretching for some from the steep Wushaolin hillside near the modern city of Lanzhou to the Jade Gate at the border of Gansu and Xinjiang. There are many fertile oases along the path, watered by rivers flowing from the Qilian Mountains, such as the Shiyang, Jinchuan, Ejin (Heihe), and Shule Rivers. A strikingly inhospitable environment surrounds this chain of oases: the snow capped Qilian Mountains (the so called "southern mountains" or "Nanshan") to the south; the Beishan ("northern mountains") mountainous area, the Alashan Plateau, and the vast expanse of the Gobi desert to the north. Geologically, the Hexi Corridor belongs to a Cenozoic foreland basin system on the northeast margin of the Tibetan Plateau. The ancient trackway formerly passed through Haidong, Xining and the environs of Juyan Lake, serving an effective area of about It was an area where mountain and desert limited caravan traffic to a narrow trackway, where relatively small fortifications could control passing traffic. There are several major cities along the Hexi Corridor. In western Gansu Province is Dunhuang (Shazhou), then Yumen, then Jiayuguan, then Jiuquan (Suzhou), then Zhangye (Ganzhou) in the center, then Jinchang, then Wuwei (Liangzhou) and finally Lanzhou in the southeast. In the past, Dunhuang was part of the area known as the Western Regions. South of Gansu Province, in the middle just over the provincial boundary, lies the city of Xining, the capital of Qinghai Province. Xining used to be the chief commercial hub of the Hexi Corridor. The Jiayuguan fort guards the western entrance to China. It is located in Jiayuguan pass at the narrowest point of the Hexi Corridor, some southwest of the city of Jiayuguan. The Jiayuguan fort is the first fortification of Great Wall of China in the west.