Кіріспе

Мезоамерика тілдері – Мезоамерика мәдени аймағының түпкі тілдері, ол Мексиканың оңтүстігін, Гватемаланың барлық аумағын, Белиз, Сальвадорды және Гондурас, Никарагуа мен Коста-Риканың бір бөлігін қамтиды. Бұл аймақ бірнеше жүз түрлі тіл мен жеті негізгі тілдік отбасыны қамтитын кең ауқымды тілдік әртүрлілікпен сипатталады. Мезоамерика сонымен қатар, мыңжылдықтар бойы әртүрлі тілдерді қолданушылардың арасындағы ұзақ мерзімді байланыс нәтижесінде, әртүрлі тілдік отбасылардағы белгілі бір тілдік ерекшеліктердің бірігуіне әкелген жоғары тілдік таралу аймағы болып табылады. Мезоамерика тілдерінің жиынтығы әдетте Мезоамерика тілдік аймағы деп аталады. Мезоамерика тілдері жазудың тәуелсіз дәстүрлерін дамытқан алғашқы тілдердің бірі болды. Ең көне мәтіндер шамамен б.з.д. 1000 жылға (мысалы, ольмектер мен сапотектер) жатады, бірақ жергілікті жазулардағы мәтіндердің көпшілігі (мысалы, майялар) шамамен 600–900 жылдарына дейін сақталып қалған. 16 ғасырда испандықтар келгеннен бастап, 19 ғасырға дейін мезоамерикалық тілдердің көпшілігі латын әрпімен жазылды. Мезоамерика тілдері 6 негізгі отбасыға жатады: майя, ото-мангу, миксе-соке, тотонакан, уто-ацтек және чибчан тілдері (тек аймақтың оңтүстік шекарасында) және сонымен қатар бірнеше кішкентай отбасылар мен оқшауланған тілдер: пурепеча, хуаве, теквистлатек, синка және ленка. Осылардың ішінде ото-мангу және майя отбасылары ең көп сөйлейтін адамдарды қамтиды – әрқайсысы миллионнан астам адамды қамтиды. Көптеген мезоамерикалық тілдер қазіргі таңда жойылу қаупі төніп тұр немесе жойылған, бірақ майя тілдері, науатль, микстек және сапотек сияқты басқалары жүз мыңдаған сөйлейтін адамдарға ие және тірі де қалған.

Тіл мен диалект

Мезоамерикада тіл мен диалекттің аражігін ажырату өте қиын. Мыңжылдықтар бойы Мезоамериканың басты әлеуметтік-мәдени үлгісі халық, мемлекет немесе ұлт емес, қала немесе қалалық қауымдастыққа негізделген. Яғни, Мезоамерикада әр қала-мемлекет немесе қалалық қауымдастық, науатль тілінде альтепетль деп аталатын, өзінің тілдік нормасымен болған, ол әдетте жақын туысқан, бірақ географиялық тұрғыдан алыс тілдерден бөлек дамыған. Тіпті географиялық жағынан жақын қауымдастықтар, өзара түсіністікке ие тілдермен байланысты болса да, өздерін этникалық жағынан байланысты деп санамайды немесе тілдерін оларды біріктіретін фактор деп қарастырмайды. Қалалық қауымдастықтың салыстырмалы эндогамиясы географиялық және тілдік жақындыққа қарамастан, қауымдастықтар арасында тілдік әртараптандыруға алып келді, нәтижесінде көршілес қауымдастықтарда сөйлейтін тілдің түрлері арасында түсініктілік төмендеді. Бұл ереженің ерекшелігі – әртүрлі тілдік топтар арасындағы байланысты жеңілдету үшін ортақ "лингва франка" пайда болған жағдайлар. Бұл классикалық науатль және классикалық майя тілдеріне қатысты, олар тарихтың әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі этникалық топтар арасында ортақ тіл ретінде қолданылған. Жағдайды одан да күрделілендіретін нәрсе – көптеген мезоамерикалық халықтардың жартылай көшпелі өмір салты және саяси жүйелер, олар жиі бүкіл қауымдастықтарды саяси құрал ретінде көшіруді қолданған. Диалектілік немесе варианттық тізбектелу жиі кездеседі, онда тізбектегі кез келген екі-үш көршілес қалалардың тілі бір-бірін жақсы түсінуге жеткілікті түрде ұқсас, бірақ бір-бірінен қашықтау жердегілер бір-бірін түсінуде қиындыққа ұшырайды және континуумды үйлесімді аймақтарға бөлетін нақты шекаралар жоқ. Осы факторлардың барлығы Мезоамерикада тіл немесе диалекттің қандай екенін анықтауды өте қиын етті. Лингвистикалық изоглостар шешім қабылдауда жиі немесе жеткілікті түрде сәйкес келмейді, ал әлеуметтік факторлар суретті одан әрі бұрмалайды. Түсіну қабілетін өлшеудің маңыздылығы (оның өзі өлшеу қиын) талдаушылардың мақсаттарына және теориялық ұстанымдарына байланысты. Испан тілінде "диалекто" деген сөз көбінесе жергілікті тілдерге қатысты жалпылама қолданылып, оларды еуропалық тілдерге қарағанда төмен деп сипаттау үшін пайдаланылады. Соңғы жылдары бұл испан тілінде сөйлейтін лингвистер мен басқалар арасында "диалект" терминіне қарсылық тудырды, ал оның орнына "вариант" термині жиі қолданылады. Көптеген мезоамерикандық тілдік топтар әртүрлі тілдері үшін әртүрлі атауларға ие болған жоқ, ал бір атаумен белгілі тілдік топтар өзара түсініктілігі төмен бірқатар тілдерге бөлуді қажет ететін маңызды айырмашылықтарды көрсетеді. Мысалы, микстек, сапотек және науан тілдік топтары бір атаумен аталатын бөлек тілдерді қамтиды. Кейде бір атау мүлдем байланысты емес тілдік топтарды сипаттау үшін де қолданылады, мысалы "Popoluca" немесе "Chichimeca" терминдері. Тіл атауларының бұл жетіспеушілігі мезоамерикан тіл білімінде белгілі бір тілдік түрлер туралы жазғанда әрқашан кең тілдік топтың атын, сондай-ақ қоғамның атын немесе оны сөйлейтін географиялық орынды атап өтуді талап етеді, мысалы, Истмус Мекаяпан науатлі, Зоогочо сапотек немесе Усила чинантек. Дегенмен, кейбір тілдік топтар дұрыс аталған. Бұл майя тілдерінің жағдайы, олардың ішкі әртүрлілігі науатль диалектілері арасында кездесетінге ұқсас, бірақ олардың көптеген тілдік түрлері бөлек атауларға ие, мысалы, Kʼicheʼ, Tzotzil немесе Huastec.

Географиялық шолу

Мезоамериканы тілдік диффузия ерекше қарқынды болған немесе белгілі бір тілдік отбасылардың басымдыққа ие болған кіші тілдік аймақтарға бөлуге болады. Мұндай аймақтардың бірі – Майя аймағы, ол Юкатан түбегін, Гватемала, Белиз, Чиапас және Табасконы қамтиды, онда Майя тілдері кеңінен таралған. Аймақтың шетінде Синкан (оңтүстік-шығыста) және Миксе-Зоке (Тынық мұхитының жағалауы бойында) тілдерінде сөйлейтіндер, сондай-ақ Нават (Тынық мұхитының жағалауы бойында) және Ото-Мангуеан Чиапанек тілі (оңтүстік-батыста) постклассикалық кезеңдегі көші-қондардан кейін қоныстанды. Тағы бір тілдік аймақ – Оахака, онда Ото-Мангуеан тілдерінде сөйлейтіндер басым, негізінен Микстек және Запотек тілдері, екеуі де ішкі құрамында әртүрлі. Ото-Мангуеан тілдеріне жатпайтын тілдерге Миксе, Текистлатекан, Хуаве және Нахуан Почутек тілдері жатады. Хуаве тілі Техуантепек тамағының түпкі тілі болған, бірақ аймақтың бір бөлігін Запотек тіліне жоғалтқан. Оахака – Мезоамериканың ең тілдік түрленген аймағы, оның 36820 шаршы милі (95,363 км²) кемінде 100 бір-бірін түсінбес тілдік нұсқаны қамтиды. Мексиканың орталық аймағы, Мексика алқабының айналасындағы аңғарлар мен таулы жерлерді қамтиды, бастапқыда негізінен Ото-Памеан тілдеріне арналған; алайда, соңғы классикалық кезеңнен бастап бұл тілдер көбінесе Науатль тілімен ығыстырылды, ол аймақтың басым жергілікті тіліне айналды. Отоми, Матлатзинка және Мазауа тілдерінде сөйлейтіндер де сақталды. Батыс аймақта Мичоаканда Пурепеча, Наяритте Уичол және Кора, Халиско мен Колимада Батыс Перифериялық Науатль тілдерінде сөйлейтіндер көптеп қоныстанды. Колима мен Оңтүстік Халискода Халиско-Отоми және Халиско-Запотек сияқты көптеген құжатталмаған тілдерде сөйленген. Солтүстік жиек аймағында жартылай көшпелі Чичимектер, Уто-Ацтек тілдерінде (вероятно, Тепиман және Корахол топтарымен байланысты) сондай-ақ Паме (Ото-Мангуе) және қазір жойылған басқа құжатталмаған тілдерде сөйлейтіндер тұрды, мысалы Халиско-Отоми. Персид шығанағы аймағы дәстүрлі түрде солтүстік және орталық аймақта Тотонакан тілдерінде, ал оңтүстік аймақта Миксе-Зоке тілдерінде сөйлейтіндердің мекені болды. Алайда, Солтүстік шығанақ аймағы классикалық кезеңге дейін Хуастек тілінде сөйлейтіндерге мекен болды, ал оңтүстік аймақта постклассикалық кезеңде Истмус Науатль тілінде сөйлей бастады. Орта Американың (Майя аймақтарын қоспағанда) классикалық кезеңде Мезоамериканың бір бөлігін құраған аймақтарында Ленка тілінде сөйлейтіндер басым болды. Топонимикаға сүйенсек, Синкан тілдері бастапқыда Батыс Сальвадорда қолданылған, бірақ постклассикалық кезеңдегі көші-қондардан кейін Науатль тілімен алмастырылған. Субтиаба және Мангуе тілдерінде сөйлейтіндердің көші-қоны, мүмкін, постклассикалық кезеңде де Мезоамерика мәдени ықпалының аясын кеңейтіп, Никарагуаның Тынық мұхиты жағалауы мен Никоя түбегін қамтыды, олар бұрын Колумбия Истмосының бөлігі болған және Мисумалпан мен Чибчан тілдерінде сөйлейтіндер мекендеген. Геррероның қосалқы аймағында Ото-Мангуеан Тлапанек және жіктелмеген Куитлатек, кейіннен Науатль, сондай-ақ Коста-Гранде бойындағы бірнеше құжатталмаған тілдер болды.

Тілдік алғыс тарихы

Мезоамерика тілдерінің тілдік тарихын шамамен Колумбтан бұрынғы, отарлық және қазіргі заманға бөлуге болады.

Колумбқа дейінгі кезең

Месоамерикада алғашқы адамдардың пайда болуы шамамен б.з.д. 8000 жылға дейін, палеоиндиялық деп аталатын кезеңде куәландырылған. Дегенмен, салыстырмалы әдіс арқылы алынған тілдік реконструкцияны қоса алғанда, тіл білімі деректері шамамен 5000 жылға дейін (архаикалық кезеңнің соңына қарай) жете алмайды. Мезоамерика тарихы бойында белгісіз көптеген тілдер мен тілдік топтар жойылып, олардың болғандығына ешқандай дәлел қалмады. Мезоамерика тілдерінің Колумбтан бұрынғы тарихы туралы белгілі нәрсе – тіл білімі, археология және этнотарихи мәліметтерден шығарылған қорытындыларға негізделген. Көбінесе Мезоамериканың тілдік тарихына қатысты болжамдар өте аз деректерге сүйенеді.

Архаикалық кезең (2000 BCE)

Үш ірі тілдік отбасының ең соңғы ортақ отаны Мезоамерикада болған деп саналады. Бұл отбасылардың ортақ ата-бабалары, лингвистердің айтуынша, прототілдер деп аталады және тарихи лингвистика әдістерімен қалпына келтірілген. Мезоамериканың ең ерте танылған үш отбасысы – миксе-зоке тілдері, ото-мангуэ тілдері және майя тілдері. Прото-ото-мангуэ тілі б.з.д. 5000 және 3000 жылдар аралығында Техуакан аңғарында қолданылған деп есептеледі, алайда бұл ото-мангуэ мәдениетінің бір ғана орталығы болуы мүмкін, ал Оахака – ото-мангуэнің тағы бір мүмкін отаны. Прото-майя тілі шамамен б.з.д. 3000 жылы Гватемаланың Кучуматан таулы аймағында сөйленген. Прото-миксе-зоке тілі б.з.д. 2000 жыл шамасында Мексика шығанағының жағалауында, Техуантепек мойынында және Гватемаланың Тынық мұхиты жағалауында, қазіргі таралуынан әлдеқайда кеңірек аумақта қолданылған. Тотонака тілдері, пурепеча, хуаве және текистлатека тілдері де осы кезде Мезоамерикада болған болуы мүмкін, бірақ бұл әзірге белгісіз.

Классикалық кезең (2000 BCE 200 CE)

Мезоамерикадағы алғашқы күрделі қоғам – шамамен б.з.д. 2000 жылы ерте Преклассика кезеңінде пайда болған ольмектер өркениеті. Осы шақтарда көптеген мезоамерикан тілдері миксе-зоке тілдерінен сөздер қабылдағаны, әсіресе ауыл шаруашылығы және дін сияқты маңызды мәдени ұғымдарға қатысты сөздердің қарыздануы туралы мәліметтер бар. Бұл факті кейбір тіл білімі мамандарын ольмек мәдениетін таратушылар миксе-зоке тілінде сөйлегеніне және олардың тілінен сөздер Преклассика кезеңіндегі мәдени үстемдік нәтижесінде басқа тілдерге тарағанына сендіреді. Алайда, ольмектер мен басқа Преклассикалық топтар арасындағы байланыс әлі де талқыланып жүр (Ольмектердің мезоамерикандық мәдениеттерге тигізген әсеріне қараңыз). Осы кезеңде ото-мангуэ тілдері әр түрлене бастап, Оахака және Мексиканың орталық аймақтарына тарады. Оахака алқабында шамамен б.з.д. 1000 жылы ото-мангуэ тілдеріне жататын запотек мәдениеті қалыптасты. Прото-майя тілінен қазіргі майя тілдерінің пайда болуы шамамен б.з.д. 2000 жылы басталды, осы кезде уастек тілінде сөйлейтін халық Мексика шығанағының жағалауына солтүстікке қарай қоныс аударды. Уто-ацтек тілдері Преклассика кезеңінде Мезоамерикадан тыс жерде болды, олардың өкілдері аймақтың солтүстік шетінде жартылай көшпелі аңшы-жинақшылар ретінде өмір сүрді және корахолан және ото-памеан тілдерінде сөйлейтін халықтармен қатар өмір өтті.

Классикалық кезең (б.з. 200-1000)

Классикалық кезеңде тілдік жағдай бір мезгілде айқын да, күңгірт те болады. Майялар өз жазу үлгілерін қалдырғанмен, зерттеушілер бірнеше маңызды классикалық өркениеттердің тілдік байланыстарын анықтай алмады, оның ішінде Теотиуакан, Ксочикалко, Какастла және Эль Тажин қалаларының тілдері. Осы кезеңде Тилантонда микстек тілдері, ал Монте-Альбанда (Оахака аңғарында) сапотек тілдері қолданылғаны белгілі. Майя аймағының тілдік жағдайы салыстырмалы түрде анық – Прото-Юкатек және Прото-Холан тілдері Юкатан және Табаско аймақтарындағы өздерінің орналасқан жерлерінде қалыптасқан. Шамамен 200 жылы Прото-Холан тілінің Тзельталан тармағында сөйлейтін адамдар Чиапасқа оңтүстікке қарай көшіп, Зоке тілдерінде сөйлейтін халықты ығыстырды. Майя аймағының оңтүстік бөлігінде және таулы жерлердегі классикалық майя орталықтарының элитасы Холан тіліне негізделген, беделді тілде сөйледі, бұл нұсқаны көбінесе Классикалық Хольтиан деп атайды. Теотиуакан империясының халқы мен билеушілері қандай тілдерде сөйлеген деген маңызды сұрақ әлі де жауапсыз қалды. Классикалық кезеңнің басында Теотиуакан Мексиканың орталық бөлігінде және майялар аймағына дейін үстемдікке ие болды. Теотиуакан тіліне үміткерлер ретінде науатль, тотонак немесе миксе-зок тілдері қарастырылды. Терренс Кауфман науатль тілінің ықтимал еместігін айтты, себебі Прото-Нахуан тілі Мезоамерикаға Теотиуакан құлаған шақта ғана (шамамен 600 ж.б.) енген, ал тотонак немесе миксе-зок тілдері ықтимал кандидаттар болып табылады, өйткені көптеген мезоамерикан тілдері осы екі тілден классикалық кезеңде сөздер қарыз алған. Дегенмен, кейбіреулер миксе-зок тілін ықтимал емес деп санайды, себебі қазіргі миксе-зок елді мекендері Мексиканың орталық бөлігінде табылған жоқ. Шамамен 500–600 жылдары Мезоамерикаға жаңа тілдер отбасы келді, оңтүстік Уто-Ацтек тілінің Прото-Нахуан тілінде сөйлейтін адамдар Мексиканың орталық бөлігіне оңтүстікке қарай көшіп келді. Олардың Теотиуаканның құлдырауымен және Мезоамерикадағы жалпы алауыздық пен жаппай көші-қон кезеңімен бірге келгені ғалымдарды олардың Теотиуакан империясының құлдырауына қатысы болуы мүмкін деген болжамға итермеледі. Сонымен қатар, нахуан тілінде сөйлейтін адамдардың бір бөлігі оңтүстікке көшіп, Оахака жағалауына қоныстанды, онда олардың тілі почутек тіліне айналды, ал басқалары Эл-Сальвадорға дейін жетіп, қазіргі пипиль тілінде сөйлейтін халықтың ата-бабалары болды.

Колониялық кезең (1521-1821)

Жаңа әлемге испандықтардың келуі Мезоамериканың тілдік жағдайын түбінен өзгертті. Осыдан кейін жергілікті тілдер отарлық билік жүргізген саясаттың әртүрлі ықпалына іректеліп, өзгерді. Алғашқы әсері – еуропалықтар әкелген аурулардың салдарынан жергілікті халықтың азаюы болды. Испан үкімдігінің алғашқы екі ғасырында Мезоамерика халқының саны күрт төмендеді және 16 ғасырда бірнеше шағын тілдік топтар толығымен жойылғаны жақсы құжатталған. Мезоамериканың тілдік жағдайын өзгертуге ең көп үлес қосқан саясат – үндістерді христиан дініне өткізу саясаты болды. Осы процестің алғашқы құрбаны – жергілікті жазу жүйесі болды, ол тыйым салынды және қолданыстағы мәтіндер жойылды. Суреттермен жазылған жазулар католик шіркеуімен құмарлыққа табыну деп есептелді. Бастапқыда миссионерлер болашақ дінге өткізілетіндерге испан тілін үйретуді жақтады, бірақ 1555 жылдан бастап алғашқы Мексика кеңесі үндістерді өз тілдерінде дінге өткізу және приходтағы діни қызметкерлер өз қауымдарының жергілікті тілін білуі керек деген саясатты қабылдады. Бұл дін қызметкерлерін жергілікті тілдерде кеңінен оқытуды қажет етті, ал шіркеу бұл міндетті зор ынтамен орындады. 1536 жылы ашылған және үндістер мен классикалық еуропа тілдерін үндістер мен діни қызметкерлерге үйреткен Santa Cruz de Tlatelolco колледжі сияқты білім беру орындары ашылды. Миссионерлер діни қызметкерлерге оқыту үшін жергілікті тілдердің грамматикасын жазуға кірісті. Мысалы, Андрес де Олмос жазған науатль тілінің алғашқы грамматикасы 1547 жылы – француз тілінің алғашқы грамматикасынан үш жыл бұрын жарық көрді. Осы кезеңде латын әліпбиімен жазылған жергілікті тілдерде сауаттылық пайда бола бастады. 1570 жылы Испания патшасы Филипп II науатль тілін Жаңа Испанияның ресми тілі деп жариялады, бұл испандықтар мен колонияның жергілікті халқы арасындағы байланысты жеңілдету үшін жасалды. Отарлық кезеңде жергілікті тілдердің грамматикасы жасалды, бірақ қызығы, олардың сапасы алғашқы кезеңде ең жоғары болды және 18 ғасырдың соңына қарай төмендеді. Шіркеу қызметкерлері барлық жергілікті тілдерді үйренудің мүмкін емес екенін түсінді. Осы кезеңде Мезоамериканың тілдік жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Алайда, 1696 жылы Карл II Испания империясында испан тілінен басқа тілдерді қолдануға тыйым салатын жарлық шығарды. 1770 жылы Корольдік Седула жергілікті тілдерді жою мақсатымен жарлық шығарды. Бұл жергілікті тілдерде оқыту мен жазуды тоқтатты және үндістерді испанияландырудың қатаң саясатын бастады. Алайда, бүгінде Мезоамерикада шамамен бес миллион адам әлі де жергілікті тілдерде сөйлейтін фактісі бұл саясаттың толығымен тиімді болмағанын көрсетеді. Осы кезеңде жергілікті тілдердің төмендеуіне ең көп әсер еткен фактор – жергілікті халықтар мен олардың тілдерінің әлеуметтік шеттелуі болды, бұл процесс қазіргі заманда ерекше тиімді болды.

Қазіргі кезең (1821)

Қазіргі замандағы жергілікті тілдерге ең көп әсер еткен нәрсе – өсіп келе жатқан метис тобының жергілікті халыққа жасаған әлеуметтік шеттету қысымы, испан қоғамының институционалдануы, ал кейбір жағдайларда, 1932 жылы Сальвадорда тіркелгендей, жергілікті топтарға қарсы зорлық-зомбылық көрсету және жаппай қырғын жасау әрекеттері болды. Биліктегі топтар жергілікті тілдерді біртекті ұлттық мемлекеттер құруға кедергі келтіретін және әлеуметтік прогреске бөгет жасайтын нәрсе деп қарады. Осы көзқарастар жергілікті қауымдастықтарды испанияландыруға деген жаңа қызығушылықты тудырды, ал испан тілінде міндетті білім беруді енгізу 20 ғасыр бойы жергілікті тілдердің күрт төмендеуіне алып келді. Көптеген жергілікті қауымдастықтарда испан тілін бірінші, ал жергілікті тілді екінші болып үйрену қалыпты жағдайға айналды. Әке-шешелер балаларына өз тілдерін үйретуден жаңылды, себебі олардың үнді тілінде сөйлеуі әлеуметтік қорлауға алып келуі мүмкін деп санады. Жастар өз тілдерін тек ересек болғанда және ересектер қоғамына қатыса бастағанда ғана үйренді. Соңғы 20 жылда Мезоамерика елдері үкіметтерінің жергілікті тілдерге қатысты саясатында айқын өзгеріс болды. Олардың өмір сүруге құқығы ресми түрде мойындалды және мемлекеттік қолдау көрсетілді, тіпті оларды ұлттық тілдер деп тануға дейін. Екі тілді (монолингвті испан тілі емес) білім беру қажет деп танылды, бірақ оның іс жүзінде әрқашан орындалғаны жоқ. Гватемалада жергілікті тілдерді ресми тілдер ретінде тану және оларды елдің бірегейлігінің құнды бөлігі деп санау 1996 жылы аяқталған Азаматтық соғыстан кейін болды. Мексикада үкімет алмасу кезінде елдің жергілікті мұрасының құндылығы туралы әңгімелер болды, бірақ 2003 жылға дейін Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas жергілікті тілдерді сақтау, күту және дамыту үшін құқықтық негізді құрды. Осы ресми өзгерістерге қарамастан, көптеген салаларда ескі көзқарастар сақталып келеді және жергілікті тілдер іс жүзінде испан тілімен тең емес. Қазіргі уақытта Мезоамерика тілдерінің тілдік жағдайы Гондурас, Сальвадор және Никарагуа сияқты Орталық Америка елдерінде ең қиын, онда жергілікті тілдер әлі де басқа жерлерде берілген құқықтар мен жеңілдіктерден айырылып, әлеуметтік стигматизацияға ұшырауда.

Жазу

Мезоамерика – дүние жүзіндегі жазу өздігінен дамыған салыстырмалы түрде аз қоныстардың бірі. Бүгінгі күнге дейін оқылған мезоамерикалық жазулар логосиллабикалық болып табылады, яғни логограммалар мен буын жазуын (слоговое письмо) біріктіреді және олар көбінесе иероглифтік жазулар деп аталады. Мезоамерикада бес немесе алты түрлі жазу тіркелген, бірақ археологиялық талдау әдістері олардың қайсысы ең ерте болғанын және осылайша қалғандарының дамуына бастау болғанын анықтауды қиындатады. Американың алғашқы жазу жүйесі деп саналатындар: сапотек жазуы, исхмиялық немесе эпи-олмек жазуы, сондай-ақ Исапан мәдениетінің жазулары. Мезоамерикалық жазу жүйелерінің ең толық зерттелгені және оқылғаны – классикалық майя жазуы, сондықтан ол ең танымал. Ацтектер мен микстектер сияқты классикалық кезеңнен кейінгі мәдениеттер нағыз жазу жүйесін жасаған жоқ, олардың орнына семазиографиялық жазуды қолданды, бірақ ребус қағидасы арқылы жазуларында дыбыстамалық принциптерді де пайдаланды. Мысалы, ацтектердің есімдерінің глифтері логографиялық элементтерді дыбыстамалық оқулармен үйлестіреді. Колониялық дәуірден бастап латын әрпімен жазылған кең көлемді мезоамерикалық әдебиеттер бар.

Әдеби дәстүрлер

Мезоамериканың жергілікті тұрғындары жасаған әдебиеттер мен мәтіндер Америкадағы ең ерте және белгілі болып табылады, себебі олардың екі маңызды себебі бар. Біріншіден, Мезоамерикадағы жергілікті халықтардың еуропалықтармен ең алғаш рет байланысқа түсуі, әдебиет үлгілерінің түсінікті нысанда құжатталып, сақталуын қамтамасыз етті. Екіншіден, Мезоамериканың жазу өнерінің ұзақ дәстүрі, испандықтардың қолданған латын әрпін оңай қабылдауына мүмкіндік берді, нәтижесінде Мексиканы испан жаулап алғаннан кейінгі алғашқы ғасырларда көптеген әдеби шығармалар осы әрпімен жазылды. Мезоамерика тілдеріндегі маңызды әдеби еңбектердің мысалдары: классикалық киче' майя тілінде жазылған Попол Вухтың мифологиялық әңгімесі және Рабиналь Ачи театрлық би-драмасы. Флоренция кодексіндегі этнографиялық еңбектер және классикалық науатль тілінде жазылған Cantares Mexicanos әндері. Сондай-ақ, юкатек майя тілінде жазылған Килам Балам кітаптарының болжамдық және тарихи жазбалары, және отарлау дәуірінде басқа да жергілікті тілдерде жазылған көптеген шағын құжаттар. Қазіргі заманғы мезоамерика тілдері үшін нақты әдеби дәстүр әлі қалыптаспаған.

Мезоамерикалық тілдік аймақ

Мыңжылдықтар бойы әртүрлі мезоамерикалық тілдерде сөйлейтін адамдардың байланыста болуы тілдердің өзгеруіне және бір-бірімен ұқсастықтар пайда болуына әкелді. Бұл Мезоамериканың лингвистикалық таралу аймағына, "Sprachbund" құралуына себеп болды, онда тілдердің шығу тегі әртүрлі болғанымен, көпшілігі маңызды лингвистикалық ерекшеліктерді ортақ пайдаланады. Мезоамерикалық тілдік бірлестікті анықтайтын белгілер аз, бірақ жақсы орныққан: тілдер кеңістіктік және басқа да қатынастарды білдіру үшін реляциялық есімдерді қолданады, олардың негізі 20-лық (Vigesimal) сандар жүйесі, олардың синтаксисінде етістік соңында келмейді және осының салдарынан ауыстырушы сілтемелер қолданылмайды, номиналды иеленуді білдіру үшін ерекше үлгі қолданылады, сондай-ақ бірқатар семантикалық заимствоулар бар. Бұл мәдениеттердің бірінің немесе екеуінің де ерте мезоамерикалық тарихында басым күш ретінде маңызды рөл атқарғаны туралы теорияны қолдайды.