Кіріспе
Ислам тарихының ғасырлар бойы мұсылман билеушілері, ислам ғалымдары және қарапайым мұсылмандар басқа діндерге қатысты түрлі көзқарастарға ие болды. Көзқарастар уақыт, орын және жағдайға қарай өзгеріп отырды.
Over the centuries of Islamic history, Muslim rulers, Islamic scholars, and ordinary Muslims have held many different attitudes towards other religions. Attitudes have varied according to time, place and circumstance.
Мұсылман еместер мен ислам
Құран бір жағынан, Аллаға сенетін «Киелі кітап иелері» (әһл әл-китап) – яғни яһудилер, христиандар, сабилер және басқалар, екінші жағынан, көпқұдайшылар немесе беделдерге табынушыларды ажыратады. Ислам заңнамасында көпқұдайшыларға қатысты шектеулер бар, бірақ бұл шектеулер «Киелі кітап иелеріне» қолданылмайды. Мұсылман еркегіне христиан немесе яһуди әйелге үйленуге рұқсат етілген, бірақ көпқұдайшы әйелге емес. Ал мұсылман әйелдері мұсылман емес еркектерге үйленуге құқықсыз. Құран мұсылмандарға мұсылман және мұсылман емес адамдардың ортақ мәселелерін талқылауға кеңес береді. Сондай-ақ, «Киелі кітап иелерімен» соғыспауға бұйырады. Исламның қатесіздігі туралы идея «Ислам – жоғары тұрған дін, одан жоғары ештеңе жоқ» деген тұжырымдамада көрініс табады. Исламдағы діннен тайғаны (мұрттық) кейбір түсіндірмелер бойынша өлім жазасымен немесе түрмемен жазалануы мүмкін, бірақ мұндай жазалар тек хадистерде кездеседі. Құранда діннен тайғанға өлім жазасын тағайындау туралы ешқандай бұйрық жоқ, сондықтан діннен тайғаны мәселесі күрделі және даулы. В. Хеффенинг Шафии мазхабының ғұламалары аятты діннен тайғаны үшін өлім жазасын бекітетін негізгі дәлел ретінде қарастырады десе, Ваэль Халлақ өлім жазасы кейіннен қосылған жаңа элемент екенін, ол «кейінгі заманның шындығын көрсететінін және Пайғамбардың (с.ғ.с.) амалдарымен үйлеспейтінін» айтады. Ол сондай-ақ, «діннен тайғаны және мұрттыққа қатысты заңның ешқайсысы да қасиетті мәтіннің тікелей мағынасына негізделмегенін» мәлімдейді. Сондай-ақ, діннен тайғандар жазаланбайтындығы және дін бостандығының бар екендігі туралы да түсіндірмелер бар. 7 ғасырдағы «Ерестік туралы» трактатында христиан ғалымы Иоанн Дамаскин исламды христологиялық ересь деп атап, оны «Исмаил ұрпақтарының ересі» деп сипаттаған. Бұл көзқарас 20 ғасырға дейін христиандық орталарда кең таралды. Конгрегационалист пастор Фрэнк Хью Фостер және римдік-католик тарихшысы Илаир Беллок сияқты теологтар да осы пікірді қолдады. Соңғысы исламды «Мұхаммедтің ұлы және мәңгілік ересі» деп сипаттады.
Ертедегі мұсылмандық тәжірибе
Мұхаммед пайғамбар өзінің ізбасарларын Меккеге қарсы, содан кейін басқа араб тайпаларына қарсы жүргізген он үш жыл ішінде мұсылман билігіне мойынсұнған христиан және яһуди қауымдарына өз діндерін сақтауға және өз отбасылық заңдарын қолдануға рұхсат берілді, сондай-ақ оларға белгілі бір деңгейде өзін-өзі басқару құқығы берілді. Дегенмен, мұсылман емес диммилерге мұсылман зекетінен өзгеше мөлшерде салық (джизья) салынатын. Диммилер экономикалық қиындықтарға, саяси қатысу мен әлеуметтік өрлеуге қатысты шектеулерге де тап болды. Кейбір яһудилер Мұхаммедтің пайғамбар ретіндегі мәртебесін мойындамады. Уатттың айтуынша, "Яһудилер әдетте яһуди емес адамның пайғамбар болатынын қабылдағысы келмейді". Мәдина Конституциясында Мұхаммед яһудилердің діни және мәдени тәуелсіздігіне қарылықа саяси адалдық талап етті. Мединалықтармен болған ірі шайқастардың әрқайсысында жергілікті яһуди тайпаларының екісі сенімсіздік танытты (қараңыз). Бадр және Ухуд шайқастарынан кейін Бану Қайнуқа және Бану Надир (соңғысы мұсылман тарихшысы әл-Яқубидің мәліметінше, яһудизмге өткен араб тайпасы) үмметке қарсы қару көтеріп, одан кейін "отбасылары мен мүліктерімен" бірге Мединадан қуылды. Алайда, бұл жағдай яһудилердің Мұхаммедтің конституциясын жалпы мойындамағанын көрсете бермейді. Қайыр Генизасында табылған Йемендік яһуди құжатында көптеген яһудилер Мұхаммедті пайғамбар ретінде ғана қабылдап қоймаған, сонымен қатар оның күресіне қосылу үшін сенбі күнін бұзғандары айтылады; тарихшылар бұл құжатты – «Диммат ан-Наби Мұхаммед» (Мұхаммедтің қорғау шарты) деп атап, Йемендік яһудилердің өзін-өзі қорғау мақсатымен жасаған болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, кейбір йемендік яһудилер Мұхаммедті шынайы пайғамбар деп есептеді, соның ішінде 12 ғасырдың көрнекті раввині Натан'ел әл-Файюми, ол яһудизмге шиит ағымдарының түрлі элементтерін енгізді. Сириялық патриарх Ишояб III Симеон Ревадаширге жолдаған хатында: «Құдай осы уақытта әлемді билеу құқығын (шультан) берген арабтардың бізге қалай қатысатынын жақсы білесіз. Олар христиан дінін ғана емес, біздің иманды мақтайды, Раббымыздың дін қызметкерлерін және қасиеттілерін құрметтейді және шіркеулер мен монастырларға көмек көрсетеді» деп жазды. 632 жылы Мұхаммедтің қайтысынан кейін ислам билігі жылдам өсіп, қазіргі Таяу Шығыс, Египет, Солтүстік Африка және Иранды қамтыды. Жаңа бағынышты халықтың көп бөлігі христиан, яһуди және зороастрийлерден тұрды, ал алғашқы екеуі «Кітап халқы» деп есептелді. (Зороастрийлер де біраз пікірталас салдарынан «Кітап халқы» деп танылды.) Христиандар, яһудилер және зороастрийлер димми, яғни қорғалған тұлғалар деп аталды. Жоғарыда айтылғандай, олар ғибадат етуге, өз отбасылық заңдарын сақтауға және мүлікке ие болуға құқылы болды. «Кітап халқы» алкоголь мен шошқа етіне тыйым салатын ислам ережелерінен босатылды, бірақ басқа шектеулерге бағынды. Ислам мемлекетінің аясында олар әскери қызметтен босатылды, бірақ джизья деп аталатын жеке салық төлеуге міндетті болды. (Олар мұсылмандарға талап етілетін зекеттен босатылды.) Олар бюрократтар мен кеңесшілер бола алатын, бірақ билеушілер бола алмайтын.
Кейінгі исламдық тәжірибелер
Оммаидтар мен Аббасидтер дәуірінде ислам үмбеті түрлі секталар мен мемлекеттерге ұсақтап, олардың әрқайсысының диммилерге және бағындырылған көпқұдайлыларға қатысты өздерінің қалыптасып келе жатқан саясаты болды.
Кейінгі мұсылмандық жаулап алулар
Тарихи деректерге сүйенсек, Тохаристан – Иранның арабтар тарапынан кеңінен отарланған жалғыз аймағы болған. Олар келген кезде аймақта буддизм гүлдеп тұрған, және араб империясына қосылған жалғыз аймақ осы болды, онда санскритті зерттеулер жаулауға дейін жүргізілген. Бармақтың немересі империяның уәзірі болды және санскрит еңбектерімен, сондай-ақ үнді діндерімен жеке қызығушылық танытты. Бармакидтер биліктен қуылғаннан және олардың ықпалы азайғаннан кейін, әл-Бируниге дейін санскриттен араб тіліне аударылған еңбектер туралы мәліметтер жоқ. Газнавидтер мен кейін Моғолдардың кезінде ислам Солтүстік Үндістанға одан әрі тарады. Уилл Дюрант «Цивилизация тарихы» еңбегінде осы оқиғаны «тарихтағы ең қанды оқиға» деп сипаттады. Бұл тәсіл біркелкі болған жоқ, әртүрлі билеушілер әртүрлі стратегияларды қолданды. Мысалы, Гуридтер династиясы 1011 жылы Газнавид әмірі Махмуд Газнидің Ғорды басып алғаннан кейін буддизмнен сунниттік исламға көшті. Моғол императоры Акбар индуистерге салыстырмалы түрде төзімді болды, ал оның шөбересі Аурангзеб өте төзімсіздік танытты. Индуистер ақырында діни азшылық ретінде төзімділік көрсетіліп, дхимми статусын алды. Үндістан буддистерінің тағдыры одан да қиын болды; мұсылман шапқыншылығына дейін буддизм құлдырап кеткенімен, Наланда мен Викрамашила сияқты монастырь университеттерінің шапқыншылықтар кезінде қиратылуы – ешқашан толыққан толыққанға дейін қалпына келмеген апатқа айналды. Бір будди ғалымының сөзіне сүйенсек, монастырлар мұсылман түрктері үшін қауіп деп саналған үлкен, бекінілген құрылыстар болғандықтан қиратылды. Мұсылмандық Испанияның Алмохад билеушілері бастапқыда төзімсіздік танытып, мәжбүрлі түрде дін өзгерткен; мысалы, Маймонид мұсылман болып көрінуге мәжбүр болды және Алмохадтардың алғашқы жаулап алуынан кейін Испаниядан қашып кетті.
Салыстырмалы дін және діннің антропологиясы
Арабтар буддалық орталық Балхты жаулап алғаннан кейін, Құранды түсіндіруші адам антропоморфизм үшін айыпталып, жазаланды, бұл буддизмге көңіл білдіретіндерге қарсы стандартты шабуыл еді. Хиви әл Балхи Құранның қадір-қасиетіне шабуыл жасап, Зороастризм, христиандық және иудаизмнің талаптарын айтып, діндерді сынады. 11-шы ғасырдың басында ислам ғалымы Әбу Райхан Бируни Таяу Шығыс, Жерорта теңізі және әсіресе Үндістан субконтинентіндегі діндердің антропологиясы туралы толық салыстырмалы зерттеулер жазды. Бирунидің дін антропологиясы тек басқа халықтардың тарихына терең бой салған ғалым үшін ғана мүмкін болды. Ол Үндістан субконтинентіндегі халықтардың, әдет-ғұрыптарының және діндерінің жан-жақты жеке зерттеулерін жүргізіп, салыстырмалы дінтану және дін антропологиясының негізін қалады. Артур Джеффридің айтуынша, "Қазіргі заманға дейін басқа діндердің көзқарастарын осылай әділ және бейтарап түрде, оларды ең сенімді көздерден зерттеуге тырысу және осы салада қатаң әрі әділ әдіс табуға осындай ұмтылыс сирек кездеседі". Бируни исламды исламға дейінгі діндермен салыстырды және исламдық рухқа сай келетін исламға дейінгі білімнің кейбір элементтерін қабылдауға дайын болды. "Индика" кітабының кіріспесінде Бируни өзінің бұл еңбегінің мақсаты ислам мен үнді діндері, әсіресе индуизм және буддизм арасында диалог құру екенін жазды.
Қазіргі заманғы ислам
XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында ислам мемлекеттерінің көп бөлігі еуропалық отаршылдардың ықпалына түсті. Отаршылдар, әсіресе еуропалық христиан миссионерлеріне төзімділік көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін отаршылдықтан жалпы шегініс болды, және көптеген мұсылман елдері мұсылман емес азаматтарға қатысты өз саясатын өздері анықтай бастады. Осы кезеңде Еуропаның, Ұлыбританияның, Канаданың, АҚШ-тың және басқа да дамыған елдеріне мұсылман елдерінен көшу көбейді. Бұл ислам мен басқа діндер арақатынасын түбірімен өзгертіп жіберді.
Аумақтық даулар
Ислам мемлекеттері мен ислам емес мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастағы ашық мәселелердің бірі – радикалды мұсылмандардың, егер белгілі бір жер, мемлекет немесе аумақ "мұсылман" билігінде болған болса, оны ешқашан қайтаруға болмайды деген талабы. Олар тарихтағы осындай билік мұсылмандарға осы аумаққа мәңгілік құқық береді деп санайды. Бұл талап ең бастысы Израильге, содан кейін Испанияға және Балқан аймақтарының бір бөлігіне қатысты дау тудырады, сондай-ақ Кашмирдің де кейбір бөліктеріне қатысты.
Мәжбүрлеп қайта құру
Құранда: «Дінде зорлық жоқ! Шындық пен жалған арасы анық көрінеді» делінген. Құран аудармашысы М. А. С. Абдель Халим «Тауба» сүресінің 9:5 аятындағы «Қылыш» аяты туралы былай жазды: «Бұл контексте бұл, Мұхаммед (ﷺ) заманында мұсылмандар мен бір топ мүшріктер арасындағы шартты бұзғандарға анық сілтеме жасайды». Сахих әл-Бухари бойынша, шартты бұзғандардың барлығын өлтіру туралы нақты әмір берілгенімен, Мұхаммед (ﷺ) Меккеге кірмес бұрын екінші шарт жасады және тіпті оның қызы Рукайяның өліміне кінәлі болған Амрды және оның інісі Хамзаны өлтірген адамды кешірді. Тарихшы Бернард Льюиске сәйкес, мәжбүрлеп дін өзгерткен жағдайлар, әсіресе 12 ғасырда Солтүстік Африка мен Андалусиядағы Альмохад әулеті тұсында кең таралған. Ол сондай-ақ, ислам тарихында мәжбүрлеп дін өзгерткен басқа да оқиғалар сирек болғанын айтады. Ол былай деп қосты: «Исламның алғашқы ғасырларында мәжбүрлеп дінге кіргізуге тырысқандар болған жоқ, діннің таралуы көбінесе инаят пен ықпал арқылы жүзеге асты». Мәжбүрлеп дін өзгерткендердің бірнеше мәшһүр мысалдары:
Фрэнсис Бок – Судан-Америкалық белсенді, христиан дінінен; кейіннен христиан дініне қайта оралды. Стив Сентани мен Олаф Вигг – «Киелі Жыхад» бригадасының террористерімен қару қолданып, дінге өтуге мәжбүр болды. Саббатай Зеви – 17 ғасырдың мистигі, яхуди дінінен шығып, жалған Мессия және өзін «Яһудилердің патшасы» деп жариялаған адам. Түрмеде тұрғанда өз еркімен дінге келді. Дегенмен, кейбіреулер ол дінге қайтпаса, мемлекетке опасыздық жасағаны үшін жазаланған болар деген болжам бар. Мұсылман билігі оның өліміне қарсы болды.
Francis Bok—Sudanese American activist, from Christianity; later returned to his Christian faith. Steve Centanni and Olaf Wiig—forced to convert at gunpoint by terrorists of the Holy Jihad Brigades. Sabbatai Zevi—convert from Judaism, 17th century mystic, pseudo Messiah and the self proclaimed "King of Jews." Converted ostensibly of his own free will, while in prison. Although, some speculate that he may have been executed for treason had he not converted. Muslim authorities were opposed to his death.