Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Альтмарк» оқиғасы

Кіріспе

Ұлыбритания мен Германия кемелерінің арасындағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі оқиға. Альтмарк оқиғасы (норвег. Altmark affæren; нем. Altmark Zwischenfall) – 1940 жылғы 16-17 ақпанда Ұлыбритания эсминдері мен неміс танкері «Альтмарк» арасында болған теңіз шайқасы. Оқиға бейтарап Норвегия суларында орын алды. «Альтмарк» бортында Оңтүстік Атлант мұхитында «Граф Шпее» қалталық соғыс кемесі батқан кемелердің шамамен 300 одақтас әскерінен (ресми түрде ұстаушылар) тұтқындар болды. Британдық теңіз күштері танкерді қоршап алды, содан кейін HMS Cossack эсмингісі Jøssingfjord маңында «Альтмаркқа» шабуыл жасап, барлық тұтқындарды босатті. Қол ұрысында сегіз неміс теңізшісі қаза тауып, он адам жарақат алды. Сонымен қатар, британдық теңізші де жарақаттанды. Германия үкіметі бұл шабуылды халықаралық құқық пен Норвегияның бейтараптығын бұзу деп мәлімдеді және кейіннен осы оқиғаны «Лорд Хо-Хо» атты үгіт-насихат хабарларында пайдаланды.

Өмірбаян

1940 жылдың ақпан айында неміс танкері "Альтмарк" 299 британдық теңізшіні тұтқын ретінде алып, Германияға қайтып бара жатқан еді. Бұл теңізшілер "Адмирал Граф Шпее" неміс крейсері батып кеткен кемелерден құтқарылған соғыс тұтқындары болатын. "Альтмарк" Атлант мұхитының оңтүстігінен Германияға қарай Норвегия сулары арқылы өтті. Халықаралық құқық соғыс тұтқындарын бейтарап сулар арқылы тасымалдауға тыйым салмайтын еді. Кемені қуып жеткен британдық байланыс офицерлерінің талабымен, 15 ақпанда Норвегия Корольдік теңіз күштері оны үш рет тексерді. Біріншіден, танкерге Лайнесёя жанында HNoMS Trygg торпедалық қайығының офицерлері, содан кейін Согнефьордта HNoMS Snøgg торпедалық қайығының офицерлері, ал соңында Адмирал Карстен Танк Нильсен және HNoMS Garm эсминецінің теңізшілері жеке түрде Хьельтефьордта мінді. Әр тексеруде кемеге кіргендер кемедегілердің тек қана коммерциялық жұмыспен айналысып жатқанын айтқан сөздеріне сене отырып, сырттай тексеру жүргізді. Кемедегі британдық тұтқындар өздерінің бар екенін белгілі етуге күшті күш сарп еткені хабарланды, бірақ норвегиялық іздеу тобы кеменің жүк бөлімін тексермеді және кемеге жолын жалғастыруға рұқсат берді. Үшінші тексеруден кейін "Альтмарк" HNoMS Skarv және HNoMS Kjell торпедалық қайықтарымен және HNoMS Firern күзетші қайығымен оңтүстікке қарай сүйретілді.

Оқиға

Олтмарк сол күні британдық ұшақтармен Егерсунд маңында байқалды, бұл Корольдік теңіз флотында дабыл қақты. Ұшақтар Англияның солтүстік-шығысындағы RAF Thornaby базасында орналасқан. Филип Виан басқаратын эсминецпен тоқтатылғаннан кейін, Олтмарк Йёссингфьордқа паналады, бірақ келесі күні «Коссак» оны қуалады. «Альтмарк» Норвегия теңіз күштерінің сүйемелдеуі кемеге шығуға жасалған алғашқы әрекеттерді тоқтатты және торпедалық түтікшелерін «Коссакқа» бағыттады. Капитан Виан британдық Әскери-теңіз министрлігінен нұсқау сұрады және тікелей Әскери-теңіз министрлігінің бірінші лорды Уинстон Черчилльден келесі бұйрықтарды алды:

Британ үкіметі тұтқын кемесінің бейтарап сулар арқылы өтуіне ешқандай қарсылық білдірмеді. Шын мәнінде, оқиғаға қатысты ресми құжаттарда Корольдік теңіз флотының да осындай әрекет жасағаны туралы айтылған, мысалы, 1939 жылдың желтоқсан айында «крейсер» Панама каналы арқылы өтті, ол бейтарап сулар болып табылды және «Дюссельдорф» жүк кемесінен неміс тұтқындарымен бірге болды. Бірақ «Альтмарк» Германияға жету үшін Норвегия сулары арқылы жүздеген шақырым жол жүрді. Сонымен қатар, Норвегия үкіметі немістерге тұтқындарды Норвегия сулары арқылы тасымалдауға рұқсат бермеген («Альтмарк» тұтқын тасымайтынын жалған мәлімдеген), ал экипаж жүк пен саяхаттың сипаты туралы шыншылдық танытқан. Норвегия теңіз күштері бірлескен сүйемелдеуге қатысудан бас тартты және «Альтмарк» бойынша бұрынғы тексерулерде ештеңе табылмайтынын қайталады. Виан «Альтмарк» кемесіне шығуға ниеттенгенін мәлімдеді және норвегиялықтарды қатысуға шақырды, бірақ олар да бас тартты. Содан кейін «Альтмарк» жағаға отырды. Британдықтар 16 ақпан күні сағат 22:20-де кемеге шықты, біраз қолға түспей шайқасқаннан кейін кеме экипажын жеңіп, кеме ішіне түсті. Бұл оқиға Корольдік теңіз флотының соңғы шынайы қылышпен шайқасы ретінде жиі айтылады. Алайда, HMS Cossack Association мұның рас емеуіне сенімді. «Британдық теңіз қылыштары және қылышпен шеберлік» авторы Бартон мен Макграт бұл күмәнді деп санайды және Фришауэр мен Джексон, «Альтмарк ісі» авторлары, экипаждың көптеген мүшелерімен сұхбаттасқан, олардың ешқайсысы қылыштар қолданылғанын растамаған. Бартон мен Макграт бұл идея немістердің британдықтарды «теңіз қарақшылары» деп айыптауынан туындаған болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, «Коссак» кемесінің бұрынғы экипаж мүшесі Джим Родс 2002 жылғы сәуір айындағы Ассоциацияның жаңалықтарында бір адамның жағаға шығу кезінде қылыш ұстағанын көргенін жазды. Родс шайқасқа қатыспаған, ол B Gun палубасынан бақылаған және қылыш ұстаған адамды анықтауға тым алыс болған. Родс төрт қылыштың салтанатты мақсаттар үшін кемеде сақталғанын айтты. Шайқас кезінде жеті неміс теңізшісі қаза тауып, он бір адам жарақат алды, ал алтауы ауыр жарақат алды. Неміс қаза тапқандары Йёссингфьордтың үстіндегі Согндал зиратына жерленді. HMS Cossack 17 ақпан күні түн ортасынан кейін Йёссингфьордтан кетті. Норвегиялық сүйемелдеушілер наразылық білдірді, бірақ араласпады. Норвегия үкіметі кейін ресми түрде берген түсіндірмесі бойынша, халықаралық келісімге сәйкес, бейтарап ел өзінен әлдеқайда күшті күшке қарсы тұруға міндетті емес.

The British government made no particular objection to the fact of a prison ship traversing neutral waters. In fact, in official papers regarding the incident, they noted the fact that the Royal Navy had done the same, for example in December 1939, when the cruiser passed through the Panama Canal, which was neutral waters, with German prisoners aboard from the freighter Düsseldorf. But the crew of the Altmark had gone hundreds of miles out of their way to make the long run through Norwegian waters to Germany. Besides, the Norwegian government had not permitted the Germans to transport prisoners through Norwegian waters (the Altmark having falsely claimed to be carrying none), and the crew had been truthful regarding the nature of their cargo and voyage. The Norwegian naval forces refused to take part in a joint escort and reiterated that their earlier searches of Altmark had found nothing. Vian then stated that he intended to board Altmark and invited the Norwegians to take part, but that was also refused. In the ensuing action, Altmark ran aground. The British then boarded her at 22:20 on 16 February and, after some hand to hand fighting with bayonet, overwhelmed the ship's crew and went down to the hold. This incident is frequently cited as the last Royal Navy action with cutlasses. However, the HMS Cossack Association do not believe this to be true. Barton and McGrath, the authors of British Naval Swords and Swordsmanship, also think that is dubious and point out that Frischauer and Jackson, the authors of The Altmark Affair, interviewed a large number of the crew, none of whom verified the use of cutlasses. Barton and McGrath suggest that idea may have originated from German accusations that the British were "sea pirates". However, Jim Rhodes, a former crew member of Cossack, wrote in the April 2002 newsletter of the Association that he had witnessed a cutlass being carried by one of the boarding party. Rhodes had not taken part in the action, had watched from B Gun deck and had been too far to identify the cutlass holder. Rhodes stated that four cutlasses had been kept on board for ceremonial purposes. Seven German sailors were killed, and eleven wounded during the fighting, six seriously. The German dead were buried in Sogndal Cemetery above Jøssingfjord. HMS Cossack left the Jøssingfjord just after midnight on 17 February. The Norwegian escorts protested but did not intervene. The official explanation later given by the Norwegian government was that according to international treaty, a neutral country was not obliged to resist a vastly superior force.

Салдары

Норвегиялықтар соғысқа тартылғылары келмегендіктен, олардың бейтараптығына қол сұғылғандарына ашуланды. Бірақ, «Альтмарк» оқиғасы одақтастар мен Германияда Норвегияның бейтараптығына күмән тудырды. Адольф Гитлер 1939 жылғы 14 желтоқсанда адмирал Эрих Раэдер мен Видкун Квислингпен кеңескеннен кейін Норвегияға шабуыл жасау туралы шешім қабылдады. 1940 жылғы 19 ақпанда Норвегия мен Данияға шабуылды күшейтуге бұйрық берді, ол 1940 жылғы 9 сәуірде «Везерюбунг» кодолық атымен жүзеге асты. «Альтмарк» оқиғасы британдықтарға қысқа ғана, бірақ өте қажетті моральдық көтеріңкілік сыйлады. Оқиға соғыс кезінде Германия басып алған Норвегияда да ұзаққа созылған үгіт-насихат әсерін тигізді, онда Норвегияның құлшындық үкіметі «квислингтер» деген лақап атын жоюға тырысып, қақтығыс болған жердің атын – Йёссингфьордты пайдаланып, «йёссинг» деген қарапайым сөзді ойлап тапты, ол одақтастарды қолдайтын және нацистерге қарсы шығатын адамдарды білдірді. Бірақ бұл әрекет керісінше нәтиже берді, өйткені «йёссинг» сөзі жұртшылық тарапынан оң пікірде қабылданып, 1943 жылы ресми қолданудан тыйым салынды. «Теңіз күштері келді» деген фраза Ұлыбританияда кеңінен танылды және оқиға туралы жазылған кітаптың атауы ретінде пайдаланылды; Росс Паркер мен Хьюи Чарльз жазған танымал ән Дрейк, Нельсон, Битти және Фишердің ерліктерімен салыстыра отырып, оқиғаны мақтап әндетті.