Кіріспе

Рудольф Картье (шын аты Рудольф Кацсер, Германияда Рудольф Катшер деп өзін атады; 17 сәуір 1904 – 7 маусым 1994) – австриялық теледидар режиссері, кинорежиссер, сценарист және продюсер, ол негізінен британдық теледидарда, эксклюзивті түрде BBC үшін жұмыс істеді. Ол 1950-ші жылдардағы сценарист Найджел Книлмен жасаған ынтымақтастығымен, ең әйгілісі – «Кватермас» сериалдары және Джордж Оруэллдің 1954 жылғы «1984» дистопиялық романының бейімделуімен танымал. Картье архитектураны, содан кейін драманы оқығаннан кейін Берлинде сценарист, кейін кинорежиссер ретінде мансабын бастады, UFA Studios үшін жұмыс істеді. АҚШ-та қысқа уақыт болғаннан кейін ол 1935 жылы Ұлыбританияға көшті. Британдық киноиндустриясында бекінуге жетпеген ол 1930 жылдардың соңында BBC теледидары үшін жұмыс істей бастады (басқа өндірістермен қатар, ол «Драмаға репетиция» (BBC, 1939) дайындалуына қатысты). Бірақ соғыс басталғанда оның шарты бұзылды; оның «Соқыр көз» атты телеспектаклі өндіріс кезеңінде тоқтатылды. Соғыстан кейін ол 1952 жылы қайтадан BBC-ге жұмысқа орналасқанға дейін британдық фильмдерде эпизодтық түрде жұмыс істеді. Көп ұзамай ол қоғамдық телеарнаның жетекші режиссерлерінің біріне айналды және келесі 24 жылда 120-дан астам қойылымды өндірді және режиссерлік жасады, 1976 жылы «Адалдықтар» пьесасымен теледидардағы мансабын аяқтады. Драмалық бағдарламалар мен операда белсенді болған Картье 1957 жылы BAFTA-ға тең бағаланған жүлде алды, ал оның опералық қойылымдарының бірі 1962 жылы Зальцбург фестивалінде марапатталды. Британдық кино институтының «Screenonline» веб-сайты оны «телевизияның нағыз пионері» деп сипаттайды, ал сыншы Питер Блэк бірде былай деп жазды: «Телевизия экранында суретті CinemaScope сияқты кең және терең көрсету өнерінде Рудольф Картьеге ешкім жақын да келген емес».

Ерте өмір және мансап

Вена қаласында, Аустрия-Мажарстан (қазіргі Аустрия) туған Картье бастапқыда сәулетші болу үшін оқыды, бірақ кейін мансап жолын өзгертіп, Вена музыка және драмалық өнер академиясына драма оқуға түсті. UFA кезінде ол Эвальд Андре Дюпон және Эрих Поммер сияқты белгілі жазушылармен, режиссерлермен және продюсерлермен жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Картье мансабы туралы көп мәлімет жоқ, содан кейін ол бірнеше шағын британдық фильмдер үшін сюжеттер жазуға кірісті. Картье біраз уақытқа АҚШ-қа оралды, онда ол теледидардың жаңа құралында өндіріс әдістерін зерттеді, сонымен қатар режиссерлік жұмыстарын да атқарды. Ол теледрамаға "жаңа сценарийлер мен жаңа көзқарас" қажет екенін түсінді. "Жүрекке тиген жебе" осы екеудің арасындағы көптеген ынтымақтастықтарының алғашқысы болды, олар келесі бірнеше жыл бойы өте жемісті жұмыс істеді, кейде терең шығармашылық дауларға қарамастан. Картье мен Кнейл сол дәуірдегі британдық теледрамадағы маңызды тұлғалар болды және теледидар тарихшысы Лез Кук айтқандай, "1950 жылдардың басында және ортасында теледрамаға толыққанды жаңа көзқарас енгізуге жауапты болды".

Найджел Книлмен бірлесіп жұмыс жасау

Картье мен Кнейлдің алғашқы маңызды туындысы 1953 жылдың жазында көрсетілген алты бөлімдік "Кватермасс эксперименті" сериалы болды. Ғылыми-фантастикалық әңгіме, ол профессор Бернард Кватермасстың алғашқы адамдарды ғарышқа жіберуі және оның ұшу кезінде экипажтың зымыранына жат шешімнің енуі және қалған экипаж мүшесінің денесінде Жерге оралуының салдары туралы баяндайды, ол екінші экипаж мүшелерінің санасын сіңіріп алып, денелерін жойды. Сыни және халық арасында сәттілікке ие болған "Кватермасс эксперименті" Британдық кино институтының Screenonline сайтында "1950-ші жылдардың ең ықпалды сериалдарының бірі" деп сипатталды. Картье сериалдың табысына қосқан үлесі 1994 жылы The Times газетінде жарияланған некрологта аталып өтті, онда сериал "Британдық теледрамадағы визуалды қиялымен де, оның қорқыту және алаңдату қабілетімен де маңызды оқиға" деп аталды. Картье осы туындыларды өндіруде үлкен амбициялық мақсаттар қоя бастады. "Quatermass II" үшін ол 35 мм пленканы пайдалана отырып, көптеген материалдарды жергілікті жерде түсірді, бұл драманы британдық теледидарда бұрын-соңды көрілмеген ең амбициялық түсірілімдермен шектеулі студиялық ортадан шығарды. Картье, бұрынғы кинорежиссер тәжірибесінің арқасында, кино стилінде түсірілген осы көріністерде жұмыс істеуді ұнататын. "Кватермасс" сериалдарының тартымдылығын Хабар тарату коммуникациясының мұражайы "Британияның соғыстан кейінгі және отарлықтан кейінгі қауіпсіздігі туралы гендерлік қорқыныштардың жаңа ауқымын" көрсетуіне байланыстырды. Нәтижесінде, немесе, мүмкін, Кнейл мен Картье ғылыми-фантастика мен әсерлі мелодраманы тиімді үйлестіргендіктен, көрермендер қызығушылық танытты. Screenonline сайты Картьедің Кнейлдің сценарийлерін түсіндіруінің визуалды әсері олардың табысының маңызды факторы болды деп санайды, оны олардың "түпнұсқалығы, жаппай қызығушылығы және динамикасы" деп сипаттайды. "Кватермасс эксперименті" ғылыми-фантастиканың символы және британдық теледидардағы жанрдың негізгі тасы болды. Олардың Джордж Оруэллдің "1984" романына жасаған бейімдемесіндегі ынтымақтастығы ерекше аталып өтті, ол бастапқыда 1954 жылдың 12 желтоқсанында көрсетілді және Картьедің ең танымал туындысы саналады. Бұл туынды да көптеген дауларды тудырды. Төменгі палатада спектакльдегі қорқынышты көріністерге қатысты сұрақтар қойылды, ал Би-би-си 16 желтоқсанға жоспарланған екінші тікелей эфирде көрсетілсе, Картьеге қауіп төндіретін бірнеше телефон қоңырауларын алды. Би-би-си бұл қауіп-қатерге жеткілікті мән беріп, оған жеке күзетшілер тағайындады. Осы кезде туындыға Эдинбург герцогы қолдау көрсетті, ол Корольдік өнер қоғамы алдында сөйлеген сөзінде король мен королеваның алғашқы көрсетілімді тамашалап, ұнағанын айтты. "1984" сәттілікке ие болды, бірақ ол Ұлыбританияда түсірілген ең қымбат теледрамалардың бірі болды. Картье өзінің туындыларына көбінесе көп ақша жұмсады. 1954 жылдың басында Майкл Барри оны "Ребекка" романының бейімдемесіне жұмсаған ақшасы мен ресурстары үшін қатты сынға алды. Барри Картьеге өзінің тым амбициялық өндірісі үшін ескерту жасады: "Ребекканың" көрсетілімі бізді жақсартудың орнына қауіпті аймаққа алып барды деп ойлаймын. Мен бөлімнің шығындары мен сахна жүктемелері өте ауыр жағдайда болған кезде қорғауға қабілетсізмін. "Ребекка" дизайн мен жабдықтауға салған жүктемесі және экстралар мен костюмдерге жұмсалған шығындар залдың кең аумағы мен баспалдақ құрылысқа қажетті үлкен күш-жігерді ақтамайды және бөлім не істеп жатқанын білмейтіндей әсер қалдырады.

Кейінгі өмірі мен еңбектері

Барридің алаңдаушылығына қарамастан, Картье теледидарда табысты жұмыс істеуді жалғастырды және 1957 жылы Теледидар продюсерлері мен режиссерлері гильдиясының сыйлықтарында (кейіннен Британ академиясының теледидар сыйлығы немесе BAFTA) драмалық категорияда жеңіске жетті. 1958 жылы ол "Таймс" газетіне: "Телевизияның мәні – көрерменнің реакциясын басқа медиаларға қарағанда әлдеқайда көп бақылауға мүмкіндік беруде", – деді. Картье 1960 жылдары теледрамаларды режиссерлікпен жалғастырды, бірақ Барри 1961 жылы драма бөлімінің басшысы лауазымынан кеткеннен кейін шығармашылық тәуелсіздігінің көп бөлігін жоғалтты. Барридің ізбасары Сидней Ньюман Би-Би-Си-дің дәстүрлі продюсер-режиссер рөлін жойып, жауапкершілікті жеке лауазымдарға бөлді, соның салдарынан Картье сияқты режиссерлер өндірістерін бақылау мүмкіндігінен айырылды. және "Джоэл Брэндтың оқиғасы" (1965, Адольф Эйхманның 1944 жылы одақтастарға 1 миллион еврейдің өмірін 10 000 жүк көлігіне алмастыру туралы ұсынысы) фильмі. "Ли Освальд – Қаскөй" (1966) Уоррен комиссиясының қорытындыларына негізделген Ли Харви Освальдтың тарихын баяндайтын деректі драмалық фильм болды, ал "Түнгі әңгіме" (1969) Алек Гиннестің теледидардағы алғашқы актерлік жұмысын көрсетті.

Мұра

Картьедің 1950-ші жылдардағы теледидарлық туындыларының көбі тікелей эфирде орындалды, ал олардың көпшілігі жазбаға түспеді – ол оларды «жарық жылдамдығымен жоғалып кеткен» деп сипаттады. Тізімдегі әрбір жазбаға жасалған талдау кезінде «1984» теледрамасы «телевизиялық драманың күшінің ерте мысалы» ретінде бағаланды. Тіпті қазір де азаптау сахналары өз күшімен қорқытып, мазалайды. BFI-дың жоғары бағалаған Картье драмаларының сценарий авторы Найджел Книл, егер басқа режиссерлер осы қойылымдарды қойғанда, олардың осы деңгейде сәтті болмайтынын айтты. «Менің ойымша, сол кезде жазған ешбір нәрсем басқа біреудің қолында осылай нәтиже бермес еді. Оның қолында ғана жұмыс істеді». 2000 жылы Уорвик университетінің кино және теледидар зерттеулерінен оқытушы, теледидар тарихшысы Джейсон Джейкобс, Книл мен Картье 1950-ші жылдары британдық теледрама үшін жаңа, кеңейтілген көзқарас жасағанын жазды. Нигель Книл мен Рудольф Картьенің келуі интимдік драмаға тікелей қарсы шықты. Картье британдық теледраманың визуальдық дамуына зор ықпал еткені үшін лайықты түрде танылды. Картье мен Книлдің туындыларының мақсаты – көптеген көрермендерге әсер ету болды, олардың назары тек интимдіктің «жағымды» эстетикасымен ғана шектелмеді. Картье эмоцияларды көрсету үшін де, соққы беру құралы ретінде де жақын планды қолданды: бұл бұрынғыдан гөрі қауіпті және, мүмкін, қызықты әдіс болды. «Интимдік» Картье арқылы қайта қарастырылды – оның көрерменге деген күші мен бақылауы арқылы, енді көрермен отбасының бір бөлігі емес, үйінде оқшауланған. Лез Кук Картьедің 1950-ші жылдардағы студиялық, тікелей эфирдегі теледрамалық өндірістерді кеңейту үшін алдын ала түсірілген эпизодтардың санын арттыруын да жоғары бағалады. «Теледрамаларда фильмдер 1950-ші жылдардың басынан-ақ қолданылып келсе де, «1984» сол уақытқа дейін телеспектакльде олардың ең кең қолданылуын білдірді және Картье теледрама шекараларын кеңейтуге бейім екенін көрсетті». Сондай-ақ, «Таймс» газетіндегі некрологында: «Студиялық қойылымдар көбінесе дәстүрлі театр сияқты тоқыраулы болған кезде, ол британдық теледрамаға жаңа өлшем берген шығармашылық еңбегі үшін кеңінен құрметке ие болды» делінген. «Таймс» газеті оны «мүмкін, алғашқы деректі драма» деп атады. Бұл фильмнің қайта қарастырылған нұсқасы 1994 жылдың 1 шілдесінде BBC Two телеарнасында «Рудольф Картье: Теледидар пионері» деген атпен көрсетілді, содан кейін «1984» фильмінің екінші қойылымының сақталған тележазбасы көрсетілді.

Сценарий авторы

Махаббат ойыны (суретші. Виктор Джансон, 1928)
Вена орманындағы ертегілер (суретші. Жап Шпейер, 1928)
Маскоттар (суретші. Феликс Баш, 1929) — Георг Оконковскийдің опереттасы негізінде
Майорканың контрабандистің қалыңдығы (суретші. Ханс Бехрендт, 1929)
Im Prater blühen wieder die Bäume (суретші. Э. В. Эмо, 1929)
"Айғыр өлтіру ісі" (суретші. Йоханнес Мейер, 1930)
Der Schuß im Tonfilmatelier (суретші. Альфред Зейслер, 1930) — Курт Сиодмактың романы негізінде
"Мыс" (суретші. Ричард Айхберг, 1930)
Кінәліні іздеу (суретші. Карл Хайнц Вольф, 1931) — Фрэнк Арноудың романы негізінде
(суретші. Карл Груне, 1931) — Йозеф Маттеус Велтердің пьесасы негізінде
Рионың сары үйі (суретші. Карл Груне, Роберт Пегуй, 1931) — Йозеф Маттеус Велтердің пьесасы негізінде
Экспресс 13 (суретші. Альфред Зейслер, 1931)
Тропикалық түндер (суретші. Лео Миттлер, 1931) — Жозеф Конрадтың "Жеңіс" туындысы негізінде
"Сықырлаушы" (суретші. Карел Ламач, Мартин Фрич, 1931) — Эдгар Уоллестің "Сықырлаушы" туындысы негізінде
Salto Mortale (суретші. Э. А. Дюпон, 1931) — Альфред Макардтың романы негізінде
"Табан" (суретші. Ханс Штайнхофф, 1931)
"Қысқарып айқай салатын адам" (суретші. Нунцио Маласомма, 1931)
Таң атқанда ату (суретші. Альфред Зейслер, 1932) — Гарри Дженкинстің пьесасы негізінде
(суретші. Серж де Полиньи, 1932) — Гарри Дженкинстің пьесасы негізінде
Валенсия жұлдызы (суретші. Серж де Полиньи, 1933)
Валенсия жұлдызы (суретші. Альфред Зейслер, 1933)
Мароккодан келген адам (суретші. Мютц Гринбаум, 1945)
Айналар дәлізі (суретші. Теренс Янг, 1948) — Крис Массидің романы негізінде
"Кек алушы" (суретші. Карл Антон, 1960) — Эдгар Уоллестің "Кек алушы" романы негізінде