Роберт Филипсон: Тілдік империя және тіл саясаты сарапашысы

Кіріспе

Британдық тіл білімі маманы Роберт Генри Лоуренс Филлипсон (18 наурыз 1942 жылы Шотландияның Горок қаласында туған) – Даниядағы Копенгаген бизнес мектебінің Менеджмент, қоғам және коммуникация кафедрасының зейнеткер профессор. Ол Еуропадағы тілдік империализм және тіл саясаты саласындағы маңызды еңбектерімен әйгілі.

Білім және мансап

Филипсон 1942 жылы Шотландияда дүниеге келген. Ол 1964 жылы бакалавр, ал 1967 жылы магистр дәрежесін алды, екеуі де қазіргі заманғы тілдер (француз және неміс тілдері) және құқық саласында, Кембридж университетінен. 1969 жылы Лидс университетінен тіл білімі және ағылшын тілін оқыту бойынша екінші магистр дәрежесін алды. Ол 1990 жылы Амстердам университетінде білім беру саласы бойынша диссертациясын қорғап, ғылым докторы ғалымын атағын алды. Ол 1964 жылдан 1973 жылға дейін Британдық кеңесінде жұмыс істеді. 1973 жылдан 2000 жылға дейін Даниядағы Роскилде университетінің Тілдер және мәдениет кафедрасында доцент болды. 2000 жылдан бері Копенгаген бизнес мектебінің оқытушысы. Сондай-ақ, ол 1973-1984 жылдары Копенгаген университетінде сабақ берді. Ол 1983 жылы Лондон университетінің Білім институтында, 1994 жылы Австралиядағы Мельбурн университетінде, 1995 жылы Майсур қаласындағы Үнді тілдерінің орталық институтында, 1996 жылы Венгриядағы Пекс университетінде және 2005 жылы Кембридж университетінің өнер, әлеуметтік ғылымдар және гуманитарлық ғылымдар зерттеу орталығында қонақ ғалым ретінде болып өтті. Қазіргі уақытта ол әйелі Тове Скутнабб Кангаспен бірге Швецияда тұрады.

Тану

2010 жылдың 21 ақпанында Филипсон Мигель Сигуан и Солермен бірге Linguapax сыйлығымен марапатталды. Linguapax институты оларды «мәдени және тілдік біртектілік процестеріне қарсы бейбітшілік факторы және тілдік құқықтардың белгілі жақтаушылары, сондай-ақ көптілді білім берудің көрнекті қолдаушылары» деп сипаттайды.

Тілдік империализм

1992 жылы жарық көрген кітабында Филипсон ағылшын тілін оқытудағы тілдік империализмді теориялық тұрғыдан зерттеуге алғашқы, жүйелі әрекет жасады. Ол ағылшын тілдік империализмінің жұмыс анықтамасын былай ұсынды: “[Т] ағылшын тілінің үстемдігі ағылшын тілі мен басқа тілдер арасындағы құрылымдық және мәдени теңсіздіктерді орнату және үнемі қайта жаңарту арқылы бекітіліп, сақталады”. 1997 жылғы мақаласында Филипсон тілдік империализмді “лингвистикалық иерархияны түсіндіруге, кейбір тілдердің неге көбірек, ал басқалары неге аз қолданылатыны, мұндай процестерді жеңілдететін құрылымдар мен идеологиялар және тіл мамандарының рөлі мәселелерін қарастыру үшін жасалған теориялық тұжырымдама” деп анықтады. Ол жақында тілдік империализмнің жеті құрылымдық қасиетін атап көрсетті: (1) өзара байланыстылық, (2) пайдаланушылық, (3) құрылымдық, (4) идеологиялық, (5) гегемониялық, (6) азайтушылық және (7) теңсіздік. Тілдік империализм мәдениет, білім, БАҚ, коммуникация, экономика, саясат және әскери іс-қимылдардағы империализм құрылымымен байланысты. Бұл, мәнінде, үстем тілді қолдана білетіндерге басымдық беретін қанаушылық, әділетсіздік, теңсіздік және иерархия туралы. Бұл құрылымдық: үстем тілге басқа тілдерге қарағанда көбірек материалдық ресурстар мен инфрақұрылым бөлінеді. Бұл идеологиялық: сенімдер, көзқарастар және бейнелер үстем тілді дәріптейді, басқаларын кемсітеді және тілдік иерархияны ақтауға тырысады. Үстемдік гегемониялық: ол іштей қабылданып, «қалыпты» деп табиғиландырылады. Императорлық тілді меңгеру және оны білім беруде оқыту басқа тілдердің есебінен оны нығайтуға әкеледі: тілді қолдану азайту мақсатына қызмет етеді. Бұл әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың тең құқықтарына кедергі келтіреді. Тілдік империализмнің теориялық тұрғысынан Филипсон ағылшын тілін оқытудың бес жаңылысын проблемалық деп атады: (1) монолингвизм жаңылысы; (2) ана тілінде сөйлейтін адам жаңылысы; (3) ерте бастау жаңылысы; (4) максималды әсер ету жаңылысы; және (5) азайтушылық жаңылысы. Соңғы үш онжылдықтан бері ол тілдік империализмді зерттеумен айналысып келеді. 2009 жылы жарық көрген, бұрын жарияланған мақалаларының жинағында ол мұндай зерттеулердің ауқымы мен маңыздылығын түсіндірді:

In his 1992 book, Phillipson made the first serious and systematic attempt to theorize linguistic imperialism in relation to English language teaching. He offered the following working definition of English linguistic imperialism: “[T]he dominance of English is asserted and maintained by the establishment and continuous reconstitution of structural and cultural inequalities between English and other languages”. In his 1997 article, Phillipson defined linguistic imperialism as "a theoretical construct, devised to account for linguistic hierarchisation, to address issues of why some languages come to be used more and others less, what structures and ideologies facilitate such processes, and the role of language professionals". He recently listed seven constitutive traits of linguistic imperialism: (1) interlocking, (2) exploitative, (3) structural, (4) ideological, (5) hegemonic, (6) subtractive, and (7) unequal. Linguistic imperialism interlocks with a structure of imperialism in culture, education, the media, communication, the economy, politics, and military activities. In essence it is about exploitation, injustice, inequality, and hierarchy that privileges those able to use the dominant language. It is structural: more material resources and infrastructure are accorded to the dominant language than to others. It is ideological: beliefs, attitudes, and imagery glorify the dominant language, stigmatize others, and rationalize the linguistic hierarchy. The dominance is hegemonic: it is internalized and naturalized as being “normal.” Proficiency in the imperial language and in learning it in education involves its consolidation at the expense of other languages: language use thereby serves subtractive purposes. This entails unequal rights for speakers of different languages. From the theoretical perspective of linguistic imperialism, Phillipson problematized five fallacies of English language teaching: (1) the monolingual fallacy; (2) the native speaker fallacy; (3) the early start fallacy; (4) the maximum exposure fallacy; and (5) the subtractive fallacy. For the past three decades, he has continued to do research on linguistic imperialism. In the 2009 collection of his previously published essays, he explained the scope and significance of such research:

Тілдік империализмді зерттеу белгілі бір тілдердің халықаралық деңгейде қалай және неліктен үстемдік ететінін және мұндай үстемдікті нақты, теориялық негізде түсіндіруге жасалған әрекеттерге бағытталған. Тіл – еуропалық отаршылдық және империялық кеңеюдің ең тұрақты мұраларының бірі. Америкада ағылшын, испан және португал тілдері үстемдік құрайды. Африкада Англия, Франция және Португалия сияқты отарлаушы державалардың тілдері бұрынғыдан да бекінген, ал Азияның бірнеше елінде ағылшын тілі де солай. Тілдік империализмді зерттеу үшінші әлем елдерінің саяси тәуелсіздікке қол жеткізуі лингвистикалық азаттыққа әкелді ме, әкелмеді ме және егер әкелмесе, неліктен әкелмеді деген сұрақтарды анықтауға көмектеседі.

Мақалалар

Филипсон, Р. (1997). Тілдік империализмнің шындықтары мен аңыздары. Көптілді және көпмәдени даму журналы, 18(3), 238–248. Филипсон, Р. (1998). Глобализация ағылшын тілімен: Тілдік адам құқықтары тілдік империализмге балама бола ма? Тіл білімі, 20(1), 101–112. Филипсон, Р. (2001). Ағылшын тілі жаһандану үшін ме, әлем халқы үшін ме? International Review of Education, 47(3), 185–200. Филипсон, Р. (2002). Глобал ағылшын тілі және жергілікті тіл саясаты. А. Кёркпатрик (ред.), Азиядағы ағылшын тілдері: байланыс, бірегейлік, билік және білім (7–28 бб.). Мельбурн, Австралия: Language Australia. Филипсон, Р. (2008). Неолибералдық империяның тілдік империализмі. Тіл біліміне қатысты зерттеулер, 5(1), 1–43. Филипсон, Р. (2017). «Жалпыға ортақ» ағылшын тілінің мифтері мен шындықтары. Тіл саясаты, 16(3), 313–331. Филипсон, Р. (2022). Көптілді эволюцияның жеке басының әңгімесі. Р. Сачдева және Р. К. Агнихотри (ред.), Көптілді болу және оған айналу: кейбір әңгімелер (63–83 бб.). Orient Blackswan. Филипсон, Р., және Скутнабб Кангас, Т. (1996). Бүкіл әлемде тек ағылшын тілі ме, әлде тілдер экологиясы ма? TESOL Quarterly, 30(3), 429–452. Филипсон, Р., және Скутнабб Кангас, Т. (2017). Тілдік империализм және тілдер экологиясына тигізетін салдары. А. Ф. Филл және Х. Пенц (ред.), Эколингвистиканың Раутледж анықтамалығы (121–134 бб.). Routledge. Филипсон, Р., және Скутнабб Кангас, Т. (2022). «Жалпыға ортақ» ағылшын тілінде қарым-қатынас: тілдік адам құқықтарын қолдау, әлде лингвизм мен тілдік империализмге ықпалдасу? Y. Мике және J. Йин (ред.), Коммуникация теориясындағы жаһандық араласулар анықтамалығы (425–439 бб.). Routledge.