Кіріспе
Чарльз Фрэнсис Хокетт (1916-2000) – американдық тіл білімі маманы. 1916 жылдың 17 қаңтарында дүниеге келген, 2000 жылдың 3 қарашасында қайтыс болған. Ол американдық структуралистік тіл білімінің көптеген ықпалды идеяларын қалыптастырды. Ол структурализмнің Блумфилдтен кейінгі кезеңін білдіретін, көбінесе «дистрибутивтік» немесе «таксиномикалық структурализм» деп аталатын бағыттың өкілі. Оның академиялық қызметі Корнелл және Райс университеттерінде жарты ғасырдан астам уақытқа созылды. Хокетт тіл білімін антропологияның бір саласы деп сенген және антропология саласына да маңызды үлес қосты.
Charles Francis Hockett (January 17, 1916 – November 3, 2000) was an American linguist who developed many influential ideas in American structuralist linguistics. He represents the post Bloomfieldian phase of structuralism often referred to as "distributionalism" or "taxonomic structuralism". His academic career spanned over half a century at Cornell and Rice universities. Hockett was also a firm believer of linguistics as a branch of anthropology, making contributions that were significant to the field of anthropology as well.
Білім
16 жасында Хокетт Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо мемлекеттік университетіне түсіп, ежелгі тарих мамандығы бойынша бакалавр және магистр дәрежелерін алды. Огайо штатында оқып жүргенде Хокетт құрылымдық тіл білімі саласындағы жетекші ғалым Леонард Блумфилдтің еңбектеріне қызығушылық танытты. Хокетт білімін Йель университетінде жалғастырды, онда антропология мен тіл білімін оқып, 1939 жылы антропология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Йельде оқып жүргенде Хокетт Эдвард Сапир, Джордж П. Мёрдок және Бенджамин Ворф сияқты басқа да белгілі тіл білімі мамандарымен бірге оқыды. Хокетттің диссертациясы Потаватоми халқы арасындағы зерттеулеріне негізделген; оның Потаватоми тілінің синтаксисі жөніндегі мақаласы 1939 жылы "Language" журналында жарияланды. 1948 жылы оның диссертациясы "Америка тілдерінің халықаралық журналында" серия ретінде жарық көрді. Мексиканың Кикапу және Мичоакан аймандарындағы зерттеулерден кейін Хокетт Чикаго мен Мичиган қалаларында Леонард Блумфилдпен екі жыл докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті.
Мансап
Хокетт 1946 жылы Корнелл университетінің қазіргі заманғы тілдер бөлімінде лингвистика бойынша ассистент-профессор ретінде оқытушылық қызметін бастады, онда ол қытай тілі бағдарламасын басқаруға жауапты болды. 1957 жылы Хокетт Корнелл университетінің антропология кафедрасының мүшесі болды және 1982 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін антропология және лингвистиканы оқытуын жалғастырды. 1986 жылы ол Техас штатының Хьюстон қаласындағы Райс университетінде қосымша профессорлық қызметке кірісті және 2000 жылы қайтыс болғанға дейін белсенді қызмет етті.
Жетістіктер
Чарльз Хокетт көптеген академиялық институттардың мүшесі болды, мысалы Ұлттық ғылым академиясы, Америка өнер және ғылым академиясы және Гарвард университетінің стипендиаттар қоғамы. Ол Америка лингвистикалық қоғамының және Канада мен АҚШ лингвистикалық қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Құрылымдық лингвистика саласына көптеген үлес қосудан басқа, Хокетт Ворф теориясы, әзілдер, жазу жүйелерінің мәні, тіл қателіктері және жануарлардың коммуникациясы, сондай-ақ олардың тілмен байланысы сияқты мәселелерді зерттеді. Лингвистика және антропологиядан өзге, Хокетт музыка орындаумен және композициямен шұғылданды. Ол Федерико Гарсиа Лорканың пьесасына негізделген "Дона Розитаның махаббаты" атты толық көлемді опера жазды, ал оның тұсаукесері Итака колледжіндегі Итака операсымен өткізілді. Хокетт және оның әйелі Ширли Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Каюга камералық оркестрінің дамуына зор үлес қосты. Хокетттердің қажырлы еңбегі мен Итака қауымына деген адалдығын бағалау мақсатында Итака колледжі Чарльз Ф. Хокетт атындағы музыка стипендиясын, Ширли мен Час Хокетт атындағы камералық музыка концерттері сериясын және Хокетт отбасының концерт залын құрды.
Тіл біліміне көзқарас
"Структура туралы жазба" атты мақаласында ол лингвистиканы "ойын да, ғылым да" деп қарастыруға болатынын айтады. Тіл біліміндегі маманы тілдер ойынының қатысушысы ретінде тілдің барлық тіркестерімен тәжірибе жасауға құқылы, бірақ "корпустағы барлық тіркестер ескерілуі тиіс" екенін қамтамасыз етуі керек. Өмірінің соңында ол Хомский лингвистикасын қатал сынағандығымен белгілі болды.
Ноам Чомскийді және генеративтік бағдарламаны сынға алу
Хокет бастапқыда генеративтік грамматиканы қабылдады, Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдар» еңбегін «заманауи лингвистика тарихындағы төрт маңызды жаңалықтың бірі» деп атады (1965). Лингвистикадағы генеративтік мектеп ұсынған жаңалықтарды мұқият зерттегеннен кейін Хокет бұл тәсілдің құндылығы шамалы деп шешті. Оның «The State of the Art» атты кітабында генеративтік тәсілге қатысты сын-ескертпелерін келтірді. Оның айтуынша, Чомский парадигмасының негізгі принципі – кез келген тілде грамматикалық сөйлемдердің саны шексіз. Тілдің грамматикасы – (дұрыс құрылған) сөйлемдердің шексіз жиынтығын сипаттайтын шекті жүйе. Нақтырақ айтқанда, тілдің грамматикасы – жақсы анықталған жүйе, ол жалпыға бірдей Тьюринг машинасынан артық емес (әдетте одан да әлсіз). Хокеттің қарсылығының мәні – тілдегі грамматикалық сөйлемдер жиынтығы шексіз емес, керісінше, дұрыс анықталмаған. Хокет «ешбір физикалық жүйе жақсы анықталмайды» деген пікір білдіреді. Кейін «Тіл сүрінсе, мен де сүрінемін» деген еңбегінде былай деп жазады: Қазіргі кезде кез келген адамның нақты, көбінесе шатақтап сөйлеу мінез-құлқының негізінде нәзік және күрделі, бірақ нақты тілдік «компетенция» бар деп есептеу қалыпты: сөйлем құрастыру құрылғысы, оның дизайнын бізге қолжетімді әдістермен шамамен болжауға болады. Бұл көзқарас лингвистиканы өте қиын және білімді етеді, сондықтан «компетенцияның» негізгі фактілерін анықтаған кез келген адам лайықты құрметке ие. Осы кең таралған көзқарас аясында «сөйлеу тудырудың» «өнімділігі» теориясы шамамен мынадай формада болуы керек. Егер сөйлемді дауыстап айтуға немесе үндемей ойлауға болса, ол алдымен сөйлеушінің ішкі «компетенциясы» арқылы құрылуы керек, оның жұмыс істеуі сөйлемнің барлық жағынан заңды («грамматикалық») болуын қамтамасыз етеді. Бірақ бұл жеткіліксіз; осылай құрылған сөйлем орындалуы керек, яғни, ашық түрде басқалар естісін немесе жасырын түрде тек сөйлеушінің өзі түсінсін. Осы екінші кезеңде қателіктер пайда болуы мүмкін. Сөйлеушінің ішкі «компетенциясы» тудырған нәрсе – сөйлеушінің «айтқысы келгені», және лингвистиканың жалғыз нақты мәселесі осы. Нақты орындалған сөйлеудегі қателіктер – басқа жерден келген нұсқаулар. Егер мұндай араласу болмаса, орындалған нәрсе «еркін сөйлеу» болып саналады. Менің ойымша, бұл көзқарас негізсіз, оны ешқандай эмпирикалық дәлел қолдамайды. Оның орнына келесіні ұсынамын. Барлық сөйлеу, еркін де, қателі де, біз атап өткен үш механизм – аналогия, біріктіру және түзету – арқылы түсіндірілуі керек және түсіндірілуі мүмкін. Адамның тілі белгілі бір сәтте – әдеттер жиынтығы, яғни, аналогиялар жиынтығы, әртүрлі аналогиялар қақтығысқан жағдайда, біреуі екіншісінің жұмысына шектеу ретінде көрінуі мүмкін. Сөйлеу әдеттерді қалыптастырады және өзгертеді. Сөйлеу нормалардың бар екенін көрсетеді, бірақ нормалардың өзі аналогия мәселесі (яғни, әдет), басқаша емес. Сын-ескертпелеріне қарамастан, Хокет генеративтік мектепке бұрынғы тәсілдердегі нақты проблемаларды көргені үшін әрдайым алғыс айтты. Көптеген жағдайларда жақшалар түсініктілікті қамтамасыз етпейді. Бұрын айтқандай, бір-біріне сәйкес келетін сөздерді әрқашан бірге айтуға болмайды, ал олар айтылмаса, жақшаға қою қиын немесе мүмкін емес. 1950 жылдары бұл кейбір грамматиктерді ішімдікке, ал басқаларын трансформацияларға итермеледі, бірақ екеуі де жауап емес, тек уақытша шешімдер.
Тілдің дизайндық ерекшеліктері
Хокеттің ең маңызды еңбектерінің бірі – салыстырмалы лингвистикаға дизайндық ерекшеліктер әдісін енгізу болды. Ол жануарлардың және адам тілінің коммуникация жүйелері арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға тырысты. Хокет алғашқыда жеті ерекшелікті жасады, олар 1959 жылғы «Жануарлардың «тілдері» және адам тілі» деген мақаласында жарияланды. Бірақ көптеген түзетулерден кейін, ол «Сөйлеудің пайда болуы» атты ғылыми-популярлық мақаласында 13 дизайндық ерекшелікке тоқтады. Хокеттің пікірінше, кез келген коммуникация жүйесінде осы 13 дизайндық ерекшеліктің кейбіреулері болғанымен, барлық 13 ерекшелік тек адамның сөйлеу тілінде ғана кездеседі. Осының нәтижесінде адамның сөйлеу тілі жануарлардың коммуникациясынан және басқа да адамның коммуникация жүйелерінен, мысалы, жазба тілінен өзгешеленеді.
Хокеттің тілдің 13 дизайндық ерекшелігі
Дауыстық-естілу арнасы: Адам тілінің көп бөлігі дауыс жолы және естілу арнасы арқылы жүзеге асырылады. Хокет мұны адам приматтарының артықшылығы деп есептеді, себебі ол сөйлеу тілі арқылы қарым-қатынас жасай отырып, басқа да іс-әрекеттермен бірдей айналысу мүмкіндігін береді. Хабар тарату және бағытталған қабылдау: Егер адам екінші адамның естілу арнасының шегінде болса, барлық адам тілін естуге болады. Сонымен қатар, тыңдаушы екі құлақтың бағытын анықтау арқылы дыбыс көзін анықтай алады. Жылдам жоғалу (ұқыпсыздық): Адам тілінің дыбыр толқындары уақыт өте келе таралып, сақталмайды. Тыңдаушы нақты естілу ақпаратын тек сөйленген сәтте ғана ала алады. Ауыстыру мүмкіндігі: Адам бір сигналды айту және есту қабілетіне ие. Адам естігеннің барлығын сөйлеу арқылы қайта жасай алады. Толық кері байланыс: Сөйлеушілер өздерін ести алады, сөйлеу процесін бақылап, тіл арқылы өнімділігін түсіне алады. Мамандану: Адам тілінің дыбыстары қарым-қатынас үшін маманданған. Иттер ысықтап қалса, салқындату үшін тыныс алады. Ал адамдар ақпарат беру үшін сөйлейді. Мағыналықтық: Нақты сигналдар нақты мағынамен сәйкес келе алады. Кездейсоқтық: Қандай мәселе туралы болса да сөйлеуге шектеу жоқ және қолданылатын дыбыстар мен жіберілетін хабар арасында ешқандай қажетті байланыс жоқ. Ажырату: Фонемаларды /p/ мен /b/ дыбыстарының айырмашылығы сияқты, бір-бірінен ерекшеленетін жеке санаттарға бөлуге болады. Уақыт пен кеңістіктегі ауысу: Адамдар уақыт пен кеңістіктегі нәрселерге сілтеме жасай алады және қазір қатыспаған нәрселер туралы сөйлесе алады. Шығармашылық: Адамдар бұрынғы айтылымдар мен дыбыстардан жаңа және ерекше мағыналарды жасай алады. Дәстүрлі берілу: Адам тілі толығымен туа біткен емес, оның меңгеруі тілді үйренуге байланысты. Екіұстанымдылық: Мағынасыз дыбыр сегменттері (фонемалар) мағыналы сөздерді құру үшін біріктіріледі, олар өз кезегінде сөйлемдерді құру үшін қайта біріктіріледі. Хокет барлық қарым-қатынас жүйелері, жануарлар мен адамдар, осы қасиеттердің көп бөлігін ортақ екеніне сенсе де, тек адам тілі ғана 13 дизайндық ерекшелікті қамтиды. Сонымен қатар, дәстүрлі берілу және екіұстанымдылық адам тілінің кілті болып табылады.
Хокеттің дизайн ерекшеліктері және олардың адам тіліне әсері
Вокалды аудиторлық арна: Хокетт приматтардың басқа да міндеттерді, мысалы, тамақтану немесе құралдарды қолдану сияқты орындай отырып қарым-қатынас жасай алуының маңыздылығында дауысты аудиторлық арнаның өзіндік ерекшелігі жатыр деп санайды. Тарату және бағытты қабылдау: Адам тіліндегі естілетін дыбыстық сигнал барлық бағытта таратылады, бірақ шектеулі бағытта қабылданады. Мысалы, адамдар дыбыс көзінің орналасқан жерін анықтауда, егер дыбыс тікелей алдынан келсе, артқы жағынан келгенге қарағанда жақсырақ нәтиже береді. Адамның сөйлеу қабілеті жануарлардың және жазба тілдің қабілеттерінен өзгеше. Осыны ескере отырып, Хокетт сөйлеу тілін зерттеудің басты нысаны деп қарастырғанын атап өту керек. Жазба тілі мәдениеттегі салыстырмалы түрде жақындағы эволюциясының нәтижесі болғандықтан, екінші деңгейлі деп есептелді. Өзара алмасу қабілеті – адамның түсінген кез келген тілдік хабарды қайталай білу және оны өрнектеу мүмкіндігін білдіреді. Бұл көптеген жануарлардың қарым-қатынас жүйелерінен, әсіресе жұптасу кезінде ерекшеленеді. Мысалы, адамдар жұбайын тарту үшін қажет деп ойлаған нәрсені айтуға және істеуге болады. Ал, мысықбалықтардың еркек және әйелдерінің сүйіспеншілік білдіру әрекеттері әртүрлі болады; еркек әйелдің әрекеттерін қайталамайды және керісінше. Толық кері байланыс – адамның өзінің сөйлеу және мінез-құлық өнімдерін іштей сезіну қабілетін анықтауда маңызды. Бұл ерекшелік адамның өз іс-әрекеттеріне түсініксіздік танытқанын көрсетеді. Арнайылану – адамның сөйлеу мүшелерінің анатомиялық құрылымында және осы мүшелерді басқару қабілетінде айқын көрінеді. Мысалы, тілдің эволюциясындағы маңызды гипотеза – көмекейдің төмендеуі адамдарға сөйлеу дыбыстарын шығаруға мүмкіндік берген. Сонымен қатар, адамдар тіл және ауыз қозғалыстарын басқара алады. Алайда, иттерде бұл мүшелердің бақылауы жоқ. Иттер ыстық сезінгенде тыныш алады, бұл сигнал береді, бірақ тыныш алу – ыстыққа реакция рефлексі. Семантикалық мағынасы: нақты сигнал нақты тіл жүйесінде нақты мағынамен сәйкес келуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тілін түсінетін барлық адамдар белгілі бір сөзді және оның білдіретінін байланыстыра алады. (Хокетт гиббондардың да белгілерінде семантикалық қасиеттері бар екенін айтады, бірақ олардың шақырулары адам тілінен әлдеқайда кең). Кездейсоқтық – адам тілінде сигналдың (сөздің) түрі мен сілтеме жасалып жатқан нәрсе арасында тікелей байланыс жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, сиыр сияқты үлкен жануарды өте қысқа сөзбен атауға болады. Дискреттілік: сөйлеудің әрбір негізгі бірлігі жіктеледі және басқа санаттардан ерекшеленеді. Адам тілінде қолданылатын дыбыс диапазондарының шектеулі жиынтығы бар және осы дыбыс бөліктері арасындағы айырмашылықтар абсолютті. Ал, бал араларының биі үздірілмей созылады. Уақыттық және кеңістіктік байланыс: адам тілі жүйесі кеңістікте, уақытта немесе нақты түрде болмаған нәрселер туралы хабарлауға қабілетті. Мысалы, адамдар бір мүйізділер мен ғарыш туралы сөйлесе алады. Өнімділік: Адам тілі ашық және өнімді, яғни адамдар бұрын ешқашан айтылмаған немесе естімеген нәрселерді айтуға қабілетті. Ал, гиббон сияқты маймылдардың қарым-қатынас жүйесі жабық, өйткені олардың барлық дауыстық дыбыстары белгілі шақырулар жиынтығының бөлігі болып табылады. Дәстүрлі берілу: тілдің кейбір аспектілері туа біткен болса да, адамдар сөздерді және өз ана тілдерін басқа тілшілерден үйренеді. Бұл көптеген жануарлардың қарым-қатынас жүйелерінен өзгеше, өйткені жануарлардың көпшілігі өмір сүру үшін қажетті біліммен және дағдылармен туады. (Бал араларының биіктеген биді орындауға және түсінуге табиғи қабілеті бар). Екілік құрылым: Адамдар шектеулі фонемаларды біріктіріп, шексіз сөздерді құрай алады, ал бұл сөздерді біріктіріп, шексіз түрлі сөйлемдер жасауға болады.
Дизайн ерекшеліктері мен жануарлардың қарым-қатынасы арасындағы байланыс
Сонымен қатар, доктор Стюарт өзінің постулатын атақты лингвист Ноам Чомский мен Нью-Йорк университетінің психологы Гэри Маркусқа сілтеме жасай отырып қорғайды. Чомскидің теориясы бойынша, адамдар жануарлар әлемінде бірегей, өйткені олар Дизайн Ерекшелігі 5: Толық кері байланыс немесе рекурсивті грамматиканы пайдалана алады. Бұл өздігінен түзету жасауға және түсіндірме беруге немесе тіпті мағынасыз сөздерді сөйлемге енгізуге, сөз ағынын бұзбай, сонымен бірге дұрыс грамматиканы сақтау қабілетін қамтиды. Чомскидің теориясын жоққа шығаруға бағытталған зерттеулер болғанымен, Маркус: "Қызықты мүмкіндік бар, рекурсияны тану қабілеті жаңа дауыстық үлгілерді меңгеруге қабілетті түрлерде ғана кездесуі мүмкін, мысалы, әнші құстар, адамдар және, мүмкін, кейбір киттер" дейді. Бұл Сан-Диегодағы Калифорния университетінің психологы Тимоти Гентнер жүргізген зерттеуге жауап ретінде айтылды. Гентнердің зерттеуі шырғалақ әнші құстардың рекурсивті грамматиканы қолданып, белгілі бір "әндегі" ерекшеліктерді анықтайтынын көрсетті. Дегенмен, бұл зерттеу Чомскидің байқауын міндетті түрде жоққа шығармайды, өйткені әнші құстардың үлгілерден жалпылауға қабілеттілігінің семантикалық екені әлі дәлелденбеген. Грамматикаға негізделген сөйлеу үшін символдық ойлау қажет деп есептеледі, сондықтан Homo Erectus және одан бұрынғы "адамдар" қазіргі заманғы сөйлеуді түсіне алмаған болар. Керісінше, олардың сөздері тоқтап, тіпті бүгінгі бізге түсініксіз болар еді.
today.
Таңдалған шығармалар
1939: "Потаватоми синтаксисі", Тіл 15: 235–248. 1942: "Сипаттамалық фонология жүйесі", Тіл 18: 3 21. 1944: Сөйлеу қытай тілі; Негізгі курс. Ч. Фангпен бірге. Холт, Нью-Йорк. 1947: "Пекин фонологиясы", Америка шығыстану қоғамының журналы, 67, 253–267 б. [= Мартин Джоос (ред.), Лингвистикадағы оқулар, 1-том, 4-басылым. Чикаго және Лондон 1966, 217–228 б.]. 1947: "Морфемиялық талдау мәселелері", Тіл, 24, 414–41 б. [= Лингвистикадағы оқулар, 1-том, 229–242 б.]. 1948: "Биофизика, лингвистика және ғылымның бірлігі", American Scientist, 36, 558–572 б. 1950: "Пекин морфофонемикасы", Тіл, 26, 63–85 б. [= Лингвистикадағы оқулар, 1-том, 315–328 б.]. 1954: "Грамматикалық сипаттаманың екі моделі", Word, 10, 210–234 б. [= Лингвистикадағы оқулар, 1-том, 386–399 б.]. 1955: Фонология нұсқаулығы. Индиана университетінің антропология және лингвистика бойынша жарияланымдары, 11. 1958: Қазіргі лингвистика курсы. "Макмиллан" компаниясы: Нью-Йорк. 1960: "Сөздің пайда болуы". Scientific American, 203, 89–97 б. журналында. 1961: "Лингвистикалық элементтер және олардың байланысы", Тіл, 37: 29–53. 1967: Өнердің қазіргі жай-күйі. Гаага: Мотон. 1973: Адамның табиғаттағы орны. Нью-Йорк: Макгроу Хилл. 1977: Тілден қарағанда. Афина: Джорджия университетінің баспасы. 1987: "Негіздерімізді жаңарту". Амстердам: Джон Бенджаминс.
1973: Man's Place in Nature. New York: McGraw Hill. 1977: The View From Language. Athens: The University of Georgia Press. 1987: Refurbishing Our Foundations. Amsterdam: John Benjamins.