Кіріспе

Американдық лингвист Зелиг Саббетай Харрис (23 қазан 1909 – 22 мамыр 1992) – әсерлі американдық лингвист, математикалық синтаксист және ғылымның әдістемесін зерттеуші. Бастапқыда семит тілдерін зерттеген, ол құрылымдық лингвистика және тілдік талдау саласындағы еңбектерімен, сондай-ақ тілдегі трансформациялық құрылымды ашқанымен танымал. Оның мансабының алғашқы 10 жылында жасаған зерттеулері алғашқы 25 жылдың ішінде жарияланды. Оның келесі 35 жылдық қызметіндегі үлесіне трансфер грамматикасы, тізбекті талдау (қосымша грамматика), қарапайым сөйлемдердің айырмашылықтары (және ыдырау торлары), тілдегі алгебралық құрылымдар, оператор грамматикасы, кіші тілдер грамматикасы, лингвистикалық ақпарат теориясы және тілдің мәні мен пайда болуы туралы негізді есептеу кіреді.

Өмірбаян

Харрис 1909 жылы 23 қазанда Ресей империясының Подолия губерниясында (қазіргі Украина) Балта қаласында дүниеге келген. Ол еврей болған. 1913 жылы төрт жасында оның отбасы Филадельфияға (Пенсильвания штаты) көшіп келді. 13 жасында өз тілегі бойынша Палестинаға жіберіліп, өзін асырау үшін жұмыс істеді, және өмірінің соңына дейін Израильдегі социалистік кибуцқа қайта-қайта тұрып, жұмыс істеді. Оның інісі, доктор Тцви Н. Харрис, әйелі Шошанамен бірге иммундық жүйені түсінуде және қазіргі иммунологияның дамуында маңызды рөл атқарды. Оның әпкесі Анна Х. Лайв Пенсильвания университетінің (қазір Ағылшын тілі бағдарламасы деп аталады) Ағылшын институтының директоры болды. 1941 жылы ол физик Брурия Кауфманға үйленді, ол 1950 жылдары Принстон университетінде Эйнштейннің ассистенты болған. 1960 жылдары жұбайлар Израильдегі Мишмар Ха'Эмек кибуцында тұрып, қыздары Тамарды өршіп алды. 1949 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Харрис Нью-Йорк университетінің Лингвистикалық жобалар директоры Наоми Сейгермен жақын қарым-қатынаста болды. Олардың қызы Эва Харрис Берклидегі Калифорния университетінде Жұқпалы аурулар профессоры. Харрис 1992 жылы 22 мамырда Нью-Йоркте 82 жасында жұмыстан кейін ұйықтағанда қайтыс болды.

Тіл білімі

1930 жылдардағы алғашқы еңбектерінің бастапқы кезеңдерінен бастап Харис сол кезде пайда болған тіл ғылымының математикалық және эмпирикалық негізін қалаумен айналысты. Ол тілді (Соссурдың тілдік қолданысы) тек тілдің өзі куәландыратын алдын алағы принциптерге немесе қабілеттерге (тіл жүйесі) сілтеме жасау арқылы "түсіндіруге" болмайтынын түсінді. "Мұндай анықталмаған және интуитивті өлшемдерді – үлгі, символ және логикалық априориді пайдаланудың қауіпі – лингвистика осы интуитивті негізгі қатынастардың анықтамасын байқалатын құбылыстардың өзара байланысы арқылы шығаруға мүмкіндік беретін жалғыз эмпирикалық сала болып табылады".

Ертедегі мансабы және ықпалы

Харрис 1930 жылы бакалавр, 1932 жылы магистр, 1934 жылы докторлық дәрежесін Пенсильвания университетінің Шығыс зерттеулер кафедрасында алды. Оның алғашқы бағыты семиттану болғанмен, угарит, финикия және ханаан тілдері, сондай-ақ алфавиттің пайда болуы туралы жарияланымдары болды; кейіннен ол классикалық және қазіргі еврей тілін зерттеді. 1931 жылы ол Пенсильвания штатындағы лингвистикалық талдауды оқытуды бастады. Оның кеңейе түскен тәсілі 1940 жылдары соғыс кезеңінде практикалық қолданысқа ие болды. 1946-1947 жылдары ол АҚШ-тағы алғашқы заманауи лингвистика бөлімін құрды. Харристің ерте жарияланымдары Эдвард Сапирдің назарына ілікті, ол оған үлкен әсер етіп, оны өзінің зияткерлік жалғасы ретінде қарастырды. Харрис Леонард Блумфилдтің еңбегі мен жеке тұлғасына зор құрметпен қарады. Бірақ ол екеуімен де ресми түрде оқыған жоқ.

1940-жылдардағы негізгі үлестері

Харристің тіл біліміне 1945 жылға дейінгі үлесі, «Структуралық лингвистика әдістері» (Harris 1951) жинағында жинақталғандай, фонологиядағы ұзын компоненттердің компоненттік талдауы, морфологияның компоненттік талдауы, үзіліссіз морфемалар және сөз бен сөз тіркестерінің алмастыру грамматикасын қамтиды. Бұл грамматика тікелей құрамдық талдаумен байланысты, бірақ оның шектеулерінен бос. 1946 жылдың қаңтарында жазылған кітап тұқымдық грамматика ұғымының алғашқы тұжырымы бар деп танылды. Кітаптың басты мақсаты, ал түпнұсқа атауындағы «әдістер» сөзінің мағынасы – лингвистикалық талдаудың дұрыс екенін растау критерийлерін егжей-тегжейлі анықтау. Бұл критерийлер әртүрлі ұсыну формаларына бейім, олар кейде бәсекелес деп есептелді. Харрис олардың бір-бірін толықтыратындығын көрсетті. (Оптималдық теориясындағы қиылысатын параметрлерге салмақ қоюға болады.) «Грамматика осы талдаулардың бірі емес, екіншісі, ал сөйлемдер бір мезгілде барлық осы қасиеттерін көрсетеді». Харрис оларды тіл теориясы емес, талдау құралдары ретінде қарастырып, оларды осы мақсатта немесе сол мақсатта оңтайлы ұсынуға жұмыстану үшін қолданды, бұл оның «алакөздікпен» айналысқаны туралы түсінікке әкелді, себебі мәселенің абсолютті шындығы бар деген үміт болған жоқ. Харрис ең алғашқы жарияланымдарынан бастап, тілдің маңызды ерекшеліктерін белгілер мен ұсыну конвенцияларындағы мойындалмаған болжамдардың артында жасырудан сақтауға баса назар аударды. Осы бағытта, 1940 жылдардағы оның ең нұрлы еңбектерінің арасында басқа тіл білімішілердің талдауларын қайталау бар, олардың мақсаты әртүрлі бейнелеулерде өзгермейтін лингвистикалық құбылыстардың қасиеттерін көрсету болды. Бұл лингвистикалық универсалдар туралы кейінгі жұмыстарға жол ашты. Сонымен қатар, оның екі тілдің грамматикасының қиылысын көрсететін, олардың айырмашылықтарын және олардың арасындағы байланысты анықтайтын көшіру грамматикасы туралы жұмысы да өте маңызды. Бұл автоматты аударма үшін айқын пайда әкеледі.

Металлiк тіл және жазу жүйелерi

Бұл әдістемелік алаңдаушылықтың негізі – мойындалмаған алғышарттар, мысалы, жазу немесе ұсыну конвенцияларында кездесетін, тіл туралы алдын ала білім мен оны қолдануға байланыстылық еді. Зерттеу нысаны тілдің өзі болғандықтан, тілдің қасиеттерін сұрақсыз қабылдауға болмайды. «Біз табиғи тілдің құрылымын өзгеше бір жүйеде сипаттауға мүмкіндік бермейміз, себебі кез келген жүйе, онда белгілі бір тілдің элементтері мен мағыналарын анықтауға болады, сипатталатын тілмен бірдей сөздер мен сөйлемдердің негізгі құрылымын иеленуі керек». «Біз, әдетте, тілге өз ақпараттық санаттарымызды таңдай алмаймыз. Барлық сөйлемдердің «логикалық пішінін» «априори» жолмен анықтауға болмайды», және т.б. Табиғи тіл өзінің метатілдерін қамтиды, онда біз тілдің өзі туралы сөйлейміз. Тіл туралы сөйлеудің кез келген басқа тәсілі, мысалы, логикалық белгілер, оны үйрену және түсіндіру үшін біздің бұрынғы ортақ «жалпы тілімізге» тәуелді. Тілді сипаттау үшін немесе грамматика жазу үшін, біз тілдің ішкі метатілдік ресурстарынан тыс метатілдік ресурстарға сүйене алмаймыз, «әрбір жүйеде біз берілген тілдің элементтері мен мағыналарын анықтайтын болсақ, онда сөздер мен сөйлемдердің дәл сол негізгі құрылымы сипатталатын тілде болуы керек». «Тілді және оның пайда болуын осы тілде немесе басқа табиғи тілде айтылған осындай мәлімдемелерден басқа анықтауға немесе сипаттауға болмайды. Тіпті тілдің грамматикасы көбінесе символдармен жазылса да, бұл символдар соңында табиғи тілмен анықталуы керек». Осы байқаудан кейін Харрис тілдің табиғатын анықтауға ұмтылған ғылым, тіл элементтерінің бір-бірімен қарым-қатынасын (олардың таралуын) зерттеумен шектеледі деген қорытындыға келді. Шындығында, тіл білімінің негізгі деректерінен, яғни фонемалық қарама-қайшылықтардан бастап, барлық элементтер бір-біріне қатысты анықталады. Тілдің өзіне тән күрделілікті күшейту үшін кез келген метатілдік ұғымдар, бейнелер немесе нотациялық конвенциялар, тілдің өзінің метатілдік мәлімдемелерінде көрсетілмесе, оның нағыз сипатын жасырады. Осы себепті Харрис «ең қарапайым грамматикаға» ұмтылды. «Бұл талаптың себебі – әрбір нысан мен ереже, және ереженің кез келген күрделілігі мен шектеуі, сипатталатын тілдегі кездейсоқтықтан ауытқуды білдіреді. Біз сипаттауымыз керек нәрсе – тілдегі комбинацияларға қатысты шектеу болғандықтан, сипаттама өзінен қосымша шектеулер енгізбеуі керек». Универсалды грамматика (УГ) гипотезасы, тіл үшін (кейбір) метатілдік ресурстар, шын мәнінде, адамның генетикалық мұрасының бір бөлігі ретінде, тілге дейін және тілден тыс болады деген кері ұсынысқа келеді. УГ қасиеттерінің жалғыз дәлелі тілдің өзінде болғандықтан, Харрис мұндай қасиеттерді алдын ала қабылдауға болмайды, бірақ оларды таза тілдік негізде тілдің принциптік теориясы құрылғаннан кейін іздеуге болады деп есептеді.

Тіл білімі қолданбалы математика ретінде

Осы түсініктен шығып, Харрис математика құралдарын тіл деректеріне қолданып, тіл ғылымының негізін қалауды мақсат етті. «Математика негіздері мәселесі Харрис тіл білімін нақты негізге қоюмен айналысқан кезде ерекше өзекті болатын». «Осылайша, Зелиг Харрис ертеде белгілеген бағдарламасын іске асыру үшін шамамен елу жыл бойы математикада қолдау іздеп, тапты. Бұлға мұқият қарау қажет, және оны «математиканы тіл біліміне қолдану мүмкіндігі» деген шеңберге сығып қарастырмау керек. Керісінше, «математика тіл біліміне қалай айналуы мүмкін?» деген сұрақ туындамай ма?». Ол бұл әрекетті басқалардың формальды тіл жүйелерінен тілдің қасиеттерін көшіру әрекеттерімен салыстырды. «Біздің қызығушылығымыз математикалық тұрғыдан анықталатын, тілмен қатысы бар, оның жалпыламасы немесе кіші жиынтығы болатын жүйені зерттеуде емес, керісінше, барлық қасиеттері мен қатынастарын математикалық жүйе ретінде тұтас табиғи тіл үшін қажетті және жеткілікті етіп формулировать етуде».

Оператордың грамматикасы

Харрис түрлендірулер жиынтығын элементарлық сөйлемдер арасындағы айырмашылықтарға бөлді, оларды сөйлемдерді талдау немесе құрастыру үшін қолданылатын генеративтік процестердегі операциялар ретінде пайдалануға болатын. Бұлардың екі түрі бар: сөздерді қосатын инкременттік операциялар және сөздердің дыбыстық пішінін өзгертетін парафразалық операциялар. Харрис соңғысын "кеңейтілген морфофонемика" деп атады. Бұл сөйлемдер жиынтығын екіге бөлуге әкелді: екіұстамалық және парафразасы жоқ, ақпараттық тұрғыдан толық субтіл және оның дәстүрлі және қолдануға ыңғайлы парафразалар жиынтығы ("Грамматиканың екі жүйесі: Баяндама және парафраза" 1969). Парафразалық жиынтықта морфемалар қысқартылған түрінде болуы мүмкін, тіпті нөлге дейін қысқартылуы мүмкін; олардың толыққанды нақты формаларын дыбыстық пішіннің деформацияларын және қысқартуларын кері қайтару арқылы қалпына келтіруге болады. Осыдан кейін, математикадағы операторлар теориясына сызықтық алгебраны жалпылауға ұқсас, ол Операторлық грамматиканы жасады. Міне, сөйлем құрылысына жеке сөздердің кіруінің грамматикасы. Оператор сөз аргументіне енгенде, егер ол сөздерді белгілі бір қысқарту талап ететін қатынасқа қойса, оны орындауға болады. (Қысқартулар көбінесе міндетті емес). Оператордың кіруін формальдау оңай. Ол предикаттық логикаға ұқсайды және категориялық грамматикамен байланысты, бірақ бұл оның дамуын немесе оған әкелген зерттеулерді бағыттамаған кейіннен алынған нәтижелер. Стивен Джонсонның операторлық грамматиканы формальдау бойынша жақындағы жұмысы Морис Гростың "лексикалық грамматикасын" қысқартулардың күрделі егжей-тегжейіне бейімдейді.

Тілдік ақпарат және тілдік ақпарат

Субтілдесті талдау бойынша жұмысында Харрис шектелген сала үшін субтілдес тілдегі сөйлемдерде бірақ, субтілдес тілден тыс жерде, жалпы тілге қол жетімді емес, алдын ала бар сыртқы метатілдің болу мүмкіндігін көрсетті. Тіл тұтастай алғанда, оператор аргументтерінің үйлесімділігіне қойылған шектеулерді тек салыстырмалы қабылдану деңгейімен ғана анықтауға болады, ал куәландырылған сөйлем үлгісінің кез келген қанағаттандыратын элементін мағынасыз деп санау қиын. Бірақ техникалық салаларда, әсіресе ғылымның кіші тілдерінде терминдер мен қатынастардың метатілдік анықтамалары сөздердің үйлесімділігін шектейді, ал форма мен мағына арасындағы байланыс өте айқын болады. "Ғылымдағы ақпараттың формасы" (1989) кітабында осының тестіленіп, мысалдары келтірілуі Сапир-Уорф гипотезасын белгілі бір дәрежеде растайды. Бұл Харристің тілдің әлеуметтік жақсарту мәселелерімен байланысты одан әрі дамуына немесе жетілдірілуіне деген өмір бойғы қызығушылығын көрсетеді (мысалы, "Халықаралық ынтымақтастық үшін тіл" [1962], "Ғылыми субтілдер және ғылымның жаһандық тілінің болашағы" [1988]), сондай-ақ тілдің қазіргі мүмкіндіктерінен асып түсетін болашақ дамуына қатысты. Харристің лингвистикалық еңбегі "Математикалық принциптерге негізделген ағылшын грамматикасы" (1982) және "Тіл және ақпарат теориясы" (1991) кітаптарымен аяқталды. Математикалық ақпарат теориясы тек ақпарат мөлшерімен, немесе дәлірек айтқанда, коммуникация арналарының тиімділігімен ғана айналысады; ал бұл жерде алғаш рет ақпарат мазмұнының теориясы ұсынылады. Соңғы еңбегінде Харрис тілдің мәні, оны үйренуге қажетті жағдайлар, оның пайда болуы және болашақ дамуы туралы "істің шындығы" болуы мүмкін екенін ұсынды. Оның жаңалықтары Сапирдің ұзақ уақыттан бері назардан тыс қалған пікірін растайды: тіл – бұл әлеуметтік артефакт, оның қолданушылары оны қолдану процесінде бірлесіп жасайды және қайта жасайды.

Құрметтер

Өзінің еңбегі үшін Харрис 1962 жылы Америка Философиялық қоғамына, 1965 жылы Америка өнер және ғылым академиясына, ал 1973 жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясына сайланды.

Мұра

Харис еңбектерінің әсері тіл білімінде кең таралған, көбінесе көзге көрінбейді. Харрис ашқан зерттеулердің алуан бағыттары басқалар тарапынан (Nevin 2002a, 2002b) көрсетілгендей, одан әрі дамытылуда. Науми Сейгер және тағы басқалар Нью-Йорк университетінің Математикалық ғылымдар институтындағы Лингвистикалық тізбек бағдарламасында жасаған Медициналық тіл процессорлары SourceForge платформасында қолжетімді. Ричард Киттредж және оның әріптестері деректерден автоматты түрде мәтін жасау жүйелерін құрастырды, олар ауа райы хабарларын тарату, сондай-ақ қор нарығының жағдайы, спорттық нәтижелер және басқа да жаңалықтарды дайындау үшін пайдаланылады. Ақпаратты іздеу жөніндегі жұмыстар Lexis Nexis жүйелерінің және басқа да салалардың дамуына ықпал етті. Статистикалық семантика, әсіресе Дистрибутивтік семантика бойынша жақындағы зерттеулер Дистрибутивтік гипотезаға негізделген және Харрис еңбектерінің дистрибутивтік құрылымға тигізген әсерін нақты мойындайды. Харистің тіл біліміндегі шәкірттерінің қатарында Джозеф Апплегейт, Эрнест Бендер, Ноам Хомский, Уильям Эван, Лила Р. Глейтман, Майкл Готфрид, Морис Гросс, Джеймс Хиггинботам, Стивен Б. Джонсон, Аравинд Джоши, Майкл Как, Эдвард Кинан, Дейтал Кендалл, Ричард Киттредж, Джеймс А. Лориот/Лаурия, Ли Лискер, Фред Люкофф, Пол Маттик-кіші, Джеймс Мунц, Брюс Э. Невин, Жан Пьерр Пейлет, Томас Пиншон, Эллен Принс, Джон Р. Росс, Наоми Сейгер, Моррис Салкофф, Томас А. Рыкман және Уильям К. Ватт есімдері бар.

Саясат

Харрис көптеген студенттер мен әріптестеріне әлеуметтік және саяси жағдайды жақсарту жөніндегі жұмыста ықпал етті, бірақ бұл ықпал көпке жарияланбады. Ол өмірінің соңына дейін қоғамды түбірінен өзгертуге ұмтылды, бірақ жоғарыдан төменге қарайғы революция емес, төменнен жоғарыға қарайғы өзгерістерді қолдады. Оның соңғы кітабы – «Капиталистік қоғамның трансформациясы» – оның сенімдерін толық қамтиды және қазасынан кейін жарық көрді. Онда капитализм пайдасыз деп санайтын жеке және әлеуметтік қажеттіліктерден бас тартатынын, осы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін кооперативтік келісімдер туындайтынын, мұндай орталарға қатысушылар «жабайы» қоғамдарда тірі қалу үшін маңызды болған, бірақ капитализмнің қажеттіліктеріне кедері келтірген өзара көмек көрсету тәжірибесін жинақтайтынын және оларды капитализмнің одан да адамгершілік мұрагері бола алатын даму ошақтары ретінде дамыту қажет екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, капитализмнің шенеуніктері оларды байқамайды және елемейді, дәл сол сияқты капитализм феодализм дәуірінде меркантилизмнен дамыған. Харрис бұл кітаптың қолжазбасын «Әлеуметтік өзгерістерді бағытту» деп атаған. Оны 1997 жылы Сеймур Мелман, Мюррей Иден және Билл Эван жариялады. Харристің саясатқа қатысты жарияланбаған жазбаларының бір бөлігі Пенсильвания университетінің Ван Пелт кітапханасында сақтаулы. Ол студент кезінен бастап «Авука» (ивритше «Шам») деп аталатын студенттік сионистік ұйымның мүшесі болды. 1936 жылы, Ph.D. дәрежесін алған жылы, ұлттық президенттік лауазымынан қанағаттанды, бірақ соғыс жылдарында көптеген студенттік ұйымдар сияқты, 1943 жылы тарағанға дейін кеңесші рөлінде қызметін жалғастырды. 1940 жылдардың басында ол және әртүрлі салалардағы ғылыми әріптестерінің бейресми тобы «Әлеуметтік өзгерістерге анықтамалық шеңбер» деп аталатын ауқымды жобаға бірлесіп жұмыс істеді. Олар экономика мен әлеуметтанудың қазіргі түсініктері капиталистік құрылымдарды алдын ала болжайтынын және осылайша оларды жасырын түрде жалғастыратынын, ал алға жылжу үшін өзін «алданудан құтылу» қажет екенін түсіндіретін жаңа ұғымдар мен терминологияны жасады. Бұл жұмыс белгілі интервенционист редактор Виктор Голанцке ұсынылды, ол оны көбірек таныс терминдермен толық қайта жазуды талап етті.