Кіріспе

Ағаш дөңгелектерді құрастырушы немесе жөндеуші – Ағаш дөңгелектерді құрастырушы және жөндеуші шебер. Бұл сөз “дөңгелек” және “wright” сөздерінің қосындысынан (ол көне ағылшын тіліндегі “wryhta” сөзінен шыққан, яғни ағашпен жұмыс істейтін, оған форма беретін адамды білдіреді) пайда болған, мысалы, кеме жасаушы (shipwright) және тоқыма станогын жасаушы (arkwright) сияқты. Бұл кәсіби атау ағылшын тіліндегі Wright тегіне айналды. Cartwright және Wainwright сияқты тегтерде де кездеседі. Ұста шеберлері металлмен жұмыс істейтін болғандықтан, оларды “Smith” деп атаған. Бұл шеберлер арбалар (cartwheels), вагон (wains), ат әбзелдері және карусельдер үшін дөңгелектер жасаған, сондай-ақ, бу машинасымен жұмыс істейтін механизмдердің белдік жетегін де жасаған. Олар тігіш дөңгелектердің өзімен қатар, көбінесе олардың шеңберлерін де жасаған. Бірінші кезекте дөңгелектің ортасын (навы деп атайды), спицаларын және жиек сегменттерін (felloes, “fell low” деп айтылады) құрастырып, оларды дөңгелектің ортасынан сыртқа қарай жұмыс істей отырып, біртұтас конструкцияға біріктірген. Көбінесе дөңгелектер ағаштан жасалған, бірақ сүйек және мүйіз сияқты басқа материалдар да сәндік мақсаттарда немесе басқа да қолданыстар үшін пайдаланылған. Ертедегі конструкциялар, мысалы, көне ат арбаларында қолданылатын дөңгелектер, шикі терімен байланған, ол ылғалды күйде жағылып, кепкен кезде қысқарып, ағаш конструкциясын қысып, біріктірген. Көп ғасырлар өткен соң дөңгелектерді темірмен нығайту әдісі пайда болды, яғни, тозудан қорғау және дөңгелекті бірге ұстау үшін темір пластиналарды жиек сегменттеріне қадау. Темірмен нығайту бұл аз біліктілікті қажет ететін жұмыс болды және оны аз біліммен және жабдықпен жасауға болады, бұл дөңгелектерге күтім жасауды теміршінің көмегінсіз оңайлатты. Мыңжылдықтар бойы дөңгелектің жалпы пішіні өзгермесе де, дизайнға енгізілген шағын өзгерістер, мысалы, дөңгелектің бейімділігі (dishing) және спицалардың араласуы (staggered spokes), әлемнің өзгеретін қажеттіліктеріне сай болуға көмектесті. Бұл шағын өзгерістер дөңгелектің салмағын азайта отырып, оның беріктігін арттырды, соның нәтижесінде көлік құралдарын жасау және пайдалану тиімдірек болды.

Тарих

Алғашқы ағаш дөңгелектер бірнеше ағаш тақтайшалардан жасалған, қатты болған. Олар ауыр болғанымен, қарапайым құрылысы көп шеберлік талап етпеді. Спицалы дөңгелектер жеңілірек болды. Оларды кішкентай ағаштардан жасауға және диаметрі үлкенірек етуге болады, себебі олар аймақтағы ағаштардың мөлшерімен шектелмеді. Дегенмен, спицалы дөңгелектерді жасау үшін нақты арақашықтықтарды сақтау және мінсіз шеңбер құру үшін мұқият есептеулер қажет болды. Спицаның ойлап табылуымен дөңгелек жасаушы шеберлігінің пайда болғаны айтылады. Дөңгелек жасаушыға қол жеткізбейтін ауылдық жерлерде қатты дөңгелектер жасауды жалғастырды. Дөңгелек жасауға қажетті білік пен тәжірибеге байланысты, Еуропада дөңгелек жасаушы жеке кәсіп ретінде қалыптасты.

Бөлшектер мен материалдар

Ағаш дөңгелектің негізгі бөліктері – кеме (немесе хаб), спицалар, феллилер (фелли) және шина (шина). Кеме – дөңгелектің орталық бөлігі. Ағаш спицалы дөңгелекте кеме – ортақ болып табылады. Әр спицаның бір ұшы “теннон” деп аталатын әдіс арқылы кемеге бекітіледі. Ескі дөңгелектерде дөңгелектің қисайып кетпеуі үшін басты дөңгелектің үстінен 6 дюймдік гильза (қосымша қаптама) кигізілетін, оны жиі майлау қажет болатын. Көліктік дөңгелектерде көбінесе подшипниктер қолданылады. Спицалар – бір жағынан кемеге, екінші жағынан феллиге енетін ағаш таяқшалар. Фелли – дөңгелектің шеңберін құрайтын иілген ағаш бөліктерінің бірі. Олар спицалардың сыртқы ұштарына орнатылады. Кейде “фелли” деп те жазылады. Дөңгелек жасау үшін қажетті феллилердің саны аймаққа, дәуірге және дөңгелектің өлшеміне қарай өзгеріп отыратын, ең кемі екі иілген жарты шеңберден бастап, әр феллиге кемінде екі спицадан тұратын дөңгелектерге дейін жетеді. Шеңбер – дөңгелектің сыртқы жиегі, бірақ кейбіреулер шинаны шеңбер деп те атайды. Шина – феллилердің сыртында орналасқан қорғаныш жолақ. Шиналар темірден немесе болаттан жасалған, әдетте дөңгелек түрінде, ыстық күйінде шеңберге кигізілетін. Суып, қысқарғанда спицалар мен кеме арасындағы қосылыстарды нығайтып, дөңгелекті күштірек және берік ететін. Металл шиналар қатты жол беттерінде көп шу шығарады, сондықтан көптеген арба дөңгелектері металл каналға орнатылған қатты резеңке шиналармен жасалған. Дөңгелек ескіргенде немесе құрғақ климатта шина қысқарып, металл дөңгелек босап қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда дөңгелекті алып тастап, “қысқартып”, қыздырып, қайта орнатып, дөңгелекті қайтадан бекітетін. Дөңгелектерді қысқартуға арналған құралдар “шина қысқыштары” немесе “шина қысқарғыштары” деп аталды.

Өнеркәсіптік дәуірі

Өнеркәсіптік дәуірде темірден жасалған спицалардың орнына, ұста жасаған, әрбір дөңгелек өлшенгеннен кейін дөңгелектің дұрыс орналасуын қамтамасыз ететін, толық темір шиналар қолданылатын болды. Темір шиналар әрқашан дөңгелектің көлденеңінен сәл кішірек жасалатын. Олар отта қыздырылып кеңейтіліп, ыстық күйінде балғамен соғылып, рычагты ілгекпен дөңгелектің жиегіне тартылатын. Содан кейін ыстық шина суға салынып салқындатылатын. Бұл оны қысқартып, ағашқа жабыстырып, ағаш қосылыстарын жабатын. Шиналар дөңгелектерге шегелермен немесе шина бұрандаларымен бекітілетін. Металл шиналар дөңгелекке орнату алдында тесілген. Шина бұрандалары шина шегелерінен гөрі аз түсіп қалуы мүмкін, себебі олар дөңгелектің спицалары арқылы бұрандаланған. Екі жағы да дөңгелектің сыртқы бетіне тегіс келтірілген. 19 ғасырдың екінші жартысында, өндірілген темір орталықтарды және басқа да фабрикада жасалған ағаш, темір және резеңке дөңгелек бөлшектерін пайдалану жиірек болды. Генри Форд сияқты компаниялар өндіріс процестерін дамытып, жақын арада ауыл дөңгелектілерін қажетсіз етіп жіберді. Екі дүниежүзілік соғыс басталған кезде, бұл мамандық тез төмендеп, 1960 жылдары сирек кездесетін, ал 2000 жылға қарай дерлік жойылды. Алайда, Worshipful Company of Wheelwrights сияқты ұйымдардың күш-жігерінің арқасында Ұлыбританияда дөңгелектілер жұмысын жалғастыруда. Қазіргі заманда дөңгелектілер әртүрлі дөңгелектерді жасау және жөндеу жұмыстарын жалғастыруда, соның ішінде ағаштан жасалған және темір шиналармен бекітілген дөңгелектер де бар. "Дөңгелекті" сөзі әдетте атқа жегілген көлік құралдарының дөңгелектерін жасап, жөндеумен айналысатын адамды білдіреді, бірақ кейде автомобильдер, автобустар және жүк көліктері сияқты заманауи көлік құралдарындағы дөңгелектерді, дөңгелектерді, барабандарды, дискілерді және спицаларды жөндеумен айналысатын адамды да білдіреді. Атқа жегілген көлік құралдарының дөңгелектері ауыл шаруашылығы, жарыстар және қайта жаңғырту және тірі тарих сияқты тарихи оқиғаларды көрсету үшін осындай көліктерді пайдаланатын адамдар үшін жасалып, жөнделеді.

Қазіргі кездегі дөңгелекті жөндеу

Қазіргі заманғы ағаш дөңгелек әдетте үш негізгі бөліктен тұрады: дөңгелектің ортасындағы кеме немесе хаб, орталықтан сәулеленетін спицалар және сыртындағы ободтар немесе жиектер. Дөңгелек тарихи кезеңіне және мақсатына байланысты болат немесе темір шинамен бекітіледі. Дәстүрлі ағаш дөңгелектерді жасау үшін негізгі ағаштар – кемеге қайын, спицаларға емен, ал ободтарға күл қолданылады, бірақ бұл аймаққа, климатқа және өндіріс стиліне қарай өзгеріп кетуі мүмкін. Кейде емен мен күлдің орнына гикори қолданылады, себебі оны жаппай өндіріс үшін иіскеу оңай, сондай-ақ жеңіл дөңгелектерге біршама серпімділік қажет болғанда өте қолайлы. Қайын өзінің тоқымалы талшықтары үшін қолданылады, бұл спицалардың күшімен қысылғанда кеменің жарылуына жол бермейді. Емен иілмейтін, қысылмайтын және бүгілмейтін қасиеттерімен ерекшеленеді, сондықтан жүктеме қысымын тікелей ободтан кемеге жеткізеді. Күлдің икемділігі мен серпімділігі соққыға қарсы қорғаныс және серіппелік жүйе ретінде қызмет етеді.

Болашақ

ХХ ғасырдың екінші жартысында жаңа ағаш дөңгелектерге деген сұраныс азайғандықтан, дөңгелек жасау шеберлерінің дағдысы жоғалуға шақалдады. Аталған өнерді шағын кәсіпорындар, мұражайлар, қоғамдар және "The Colonial Williamsburg Foundation" (АҚШ) және "The Countryside Agency" (Ұлыбритания) сияқты қорлар сақтап қалды. Лондондағы (Ұлыбритания) "Worshipful Company of Wheelwrights" 2013 жылы басталған, мемлекеттік қолдауға ие, шәкірттік бағдарламаны жалғастырып келеді. "Colonial Williamsburg" (АҚШ) үздіксіз тағылымдама бағдарламасын жүзеге асырып, соңғы кезде (2016) жаңа шәкірттерді қабылдады.