Кіріспе

Австриялық философ (1859–1932)

Кристиан фон Эрнфельс (сондай-ақ Мария Кристиан Юлиус Леопольд Фрайхерр фон Эрнфельс; 20 маусым 1859 – 8 қыркүйек 1932) – австриялық философ, гештальт психологиясының негізін қалаушылардың бірі және оның алға басушысы ретінде танымал. Кристиан фон Эрнфельс 1859 жылғы 20 маусымда Венаның жанындағы Родаун қаласында дүниеге келді және Төменгі Австриядағы Брунн-ам-Вальдедегі әкесінің сарайында өсті. Ол Кремстегі орта мектепке түсіп, бастапқыда Венадағы Хохшшюль фур Боденкультурда оқыды, содан кейін Вена университетіне ауысты. Ол философияны зерттеді, Франц Брентано мен Алексиус Майнгонның шәкірті болды, Майнгонның жетекшілігімен 1885 жылы Карл Франценс университетіне (Граз) көшкеннен кейін «Сан мен шаманың қатынастары. Психологиялық зерттеу» ("Größenrelationen und Zahlen. Eine psychologische Studie") тақырыбында диссертациясын қорғады. 1888 жылы Венада «Сезім мен ерік туралы» ("Über Fühlen und Wollen") еңбегімен ғылыми дәреже алды. 1896 жылдан 1929 жылға дейін ол Прагадағы неміс университетінде философия профессоры болды. Оның лекцияларына Макс Брод, Франц Кафка және Феликс Велтш сияқтылар қызығушылық танытты.

Гештальт психологиясы

Гештальт идеясы Иоганн Вольфганг фон Гете мен Эрнст Махтың теорияларында түбірленеді. Макс Вертхаймер гештальт психологиясы қозғалысының негізін қалаушы ретінде есептеледі. Гештальт тұжырымын қазіргі заманғы философия мен психологияға алғаш рет Эренфелс өзінің танымал еңбегі «Über Gestaltqualitäten» (Форма сапалары туралы, 1890) арқылы енгізді. Ол да, Эдмунд Гуссерл де Махтың «Beiträge zur Analyse der Empfindungen» (Сезімдерді талдауға үлес, 1886) еңбегінен шабыттанған деп саналады, осы арқылы олар Гештальт және Фигуралық Момент тұжырымдамаларын тиімді дамытты. Эренфельстің «Gestaltqualitäten» еңбегі Стефан Витасектің түйсік теориясы бойынша зерттеулеріне де әсер етті. Оның бір мелодияның басқа тональностьқа ауысуын талдауы кеңінен танылды. Эренфельс мелодияның жеке дыбыстардан тұратынын, бірақ одан әлдеқайда көп екенін түсіндірді. Жеке ноталар мүлдем басқа мелодияларды құруға қабілетті, ал мелодия басқа тональностьқа көшірілсе және жеке үн қамтыса, өзгермейді. Бұл жаңа көзқарас, «бөліктерімен» салыстырғанда «толықты қабылдау» ретінде Эренфельс «Gestaltqualitäten» (Фигура сапалары) деп атады. Аристотельмен салыстырыңыз (ауд. 1952): «Көп бөліктен тұратын және тұтастай жиын емес, бөліктерінен өзгеше бір нәрсе болып табылатын барлық нәрседе, осындай біріктіруші фактор болуы керек».

Моногамия және полигамия

Эренфелс көптеген мәдени-ғылыми және жыныстық-саяси жазбаларында моногамияның мәдени зияндылығына қарсы шығып, полигиниялық әлеуметтік тәртіптің утопиясын қолдады. Ол моногамияның дарвиндік көбею логикасына және ұрпақ таңдауына кедергі келтіретінін, бұл мәдени-биологиялық тұрғыдан қоғамға зиян келтіретінін, демек моногамиямен күресу қажеттігін қорғады. Осы теорияларымен Эренфелс ауыр сынға ұшырады, өйткені ол заманауи батыс конвенцияларына түсініксіз ойларды ұсынды. Эренфелстің жаңа жыныстық тәртіп туралы ойларының негізі 1902 және 1910 жылдар аралығында Германия мен Австриядағы бірнеше академиялық журналдарда жарияланған эсселер сериясында жатты. Эсселерінде Эренфелс ерлердің табиғаты бойынша моногамды емес екенін, ал моногамияның Еуропаға христиан дінімен келгенін айтты. Эренфелс киттер, морждар, пілдер, арыстандар сияқты көптеген жануар түрлерінде ең күшті еркектің гаремі болатынын, бұл табиғаттың адамзат үшін де осылай көздегенін дәлелдеді. Эренфелс моногамияның еуропалық ерлерге "темір тәртіп" сияқты пайдалы функциялары болғанымен, жалпы еуропалықтар моногамияның табиғи емес жағдайынан қатты зардап шеккенін, бұл дарвиндік ілгерілеуге кедергі келтіргенін мәлімдеді (Эренфелс жақын әлеуметтік дарвинист болды). Эренфелс моногамияның "еркектердің құнын төлеп, әйелдердің қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сай келетін жыныстық өмірдің түрі" екенін алаңдатумен жазды. Оның айтуынша, әйелдер табиғаты бойынша моногамды, оларға жақсы күйеудің күтімі ғана керек. Эренфелс адамдардың "күнгі санасы" мен "түнгі санасы" арасындағы "бөліну" психологиялық жарақаттарға және еркектердің ұтымсыз, тіпті зорлыққа бейім әрекеттеріне әкелетінін дәлелдеді. Эренфелс осы "бөліну" салдарынан еркектердің жезөкшелерді зорлауына дейін баратын еркектердің ұтымсыздығының мысалын келтірді. 1895 жылдың сәуір айында Германия императоры Вильгельм II-нің түсінде Еуропаның барлық елдері "көне заманғы жауынгер әйелдер" түрінде пайда болды, оларды Германия қорғады, ол Михаил бас періште түрінде көрінді. Шығыс жағынан олар қараңғы, дауылды бұлтпен қауіптенді, оның ішінде қытай стиліндегі айдаһар отқа оранған Будданы алып жүрді, ал оның астында миллиондаған азиялықтар жүріп, жолындағы барлығын жойып, ақ адамдарды өлтірді. Еуропалық моногамия мен азиялық полигамияның нәтижесінде еуропалықтар азиялықтарға жеңіліп барады, және бұл генетикалық артықшылық азиялықтарға еуропалық өркениетті жоюға мүмкіндік беретін уақыт мәселесі ғана еді. Эренфелс алаңдаумен: "қытайлардың физиологиялық күші, олардың шамадан тыс жұмысқа және түрлі зиянды факторларға төзімділігі Батыс елдерінің өркениетті халықтарынан таңғаларлықтай жоғары" деп жазды. Әйелдерге бір уақытта тек бір күйеу рұқсат етіледі. Эренфелс жаңа қоғамында енді тек жыныстар арасындағы қарым-қатынастағы "ерекше жыныстық элемент" маңызды болатынын, ал ақ нәсілді жақсарту үшін романтикалық махаббат сияқты "көбеюге жат" басқа мотивтер жойылатынын айтты. Эренфелс ақ адамдардың олигархиялық "арий" әскери және интеллектуалдық касталар ретінде, ал азиялықтар мен қаралардың ақтарды қолдайтын құл касталары ретінде қызмет ететінін көздейді. 1904-05 жылғы орыс-жапон соғысына дейін Эренфелс мұндай түбегейлі өзгерістер тек алыс болашақта ғана болады деп сенді, немесе Эренфелс 1902 жылы айтқандай: "арийлер жыныстық реформаның міндеттілігіне тек моңғол толқындары оның мойнына тиген кезде ғана жауап береді". 1905 жылы Жапония Ресейді жеңгеннен кейін Эренфелс "батыс адамзатының өмір сүруі үшін жыныстық реформаның абсолютті қажеттілігі талқылау деңгейінен ғылыми дәлелденген факт деңгейіне көтерілді" деп жазды. Кейіннен Эренфелс "әлеуметтік жеңімпаздар" және "жұмысшылдар" екенін дәлелдеген "арий еркектеріне" моногамия мен некеге мән бермеуді және "сары қатер" қарсы соғыста "ақ нәсілді" генетикалық үстемдік беру үшін мүмкіндігінше көп әйелді жүкті етуді бастауды ашық шақырды. Расалық гигиена жөніндегі кеңінен құрметке ие қоғамның журналы "Archiv für Rassen und Gesellschaftbiologie" журналының Альфред Плоец және сексолог "Sexual Probleme" журналының Макс Маркузе екеуі де Эренфелстің жаңа қоғамға арналған жоспарларын қолдады. Әлеуметтік дарвинизм мен расизм Батыстағы зияли элитаның ағымында болды, сондай-ақ ақ адамдардың "жұмсарып" бара жатқанына қатысты кең таралған сенім болды, және егер ақ адамдар еркек күштерін жоғалта берсе, бұл сөзсіз "расалық дегенерация" процесіне әкеледі, ол ақтардың "сары қатерге" құлдыққа түсуімен аяқталады. 20-шы ғасырдың басында тарихшы Джонатан Кац "гетеросексуалдықтың ойлап табуы" болды, ол романтикалық "шын махаббат" идеалы алғаш рет жаңа дискурста қабылданбағанын, оның орнына сексуалдық және дене қуатын қарым-қатынастың мақсаты ретінде мақтайтын жаңа дискурс пайда болды дегенді білдірді. Эренфельс романтикалық махаббатқа қарсы болды және оның расалық жақсартудың эволюциялық міндеттерінің бөлігі ретінде сексуалдық қуатты ашық мақтауы жаңа дәуірге сай келді. Көрермендер Эренфельске әдетте сыпайы түрде қарсылық білдірді, олардың бірі оның жаңа қоғамын "жасөсперімнің жыныстық қиялы" деп атады. Американдық тарихшы Эдвард Росс Дикинсон Эренфельс ойларының "бөліктері" барлығы да ағымдағы болғанын, бірақ оларды біріктіру әдісі "ерекше" болғанын жазды. Дикинсон бұл идеялардың Эренфельстің жеке сексуалдық тартылысы мен теріс сезіміне байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Эренфельс Австриядағы танымал барының бірі болған "Animierkneipen" ("қызметші қыздар бары") қызметкерлерінің киімдерінің ашық екеніне және олардың еркек клиенттерге көбірек ішімдік сатып алу үшін сүйкелесуіне қатты наразылық білдірді; Animierkneipen қызметкерлеріне түнгі ішімдік сатудан комиссия төленді. Эренфельс психологиялық "бөлінудің" еркектердің жезөкшелерді зорлауына қалай себеп болатыны туралы жиі айтқаны, бұрынғы зорлық-зомбылыққа қатысты өзінің кінәлі сезімін көрсетуі мүмкін. "Үйден қашу" романдары әдетте өзінің қағидаларымен тіршілік ететін, әдетте жалғыз және қашан да алыс шекаралық жерде тұратын күшті еркек туралы айтатын. "Үйден қашу" романдарының кейіпкерлері әдетте шекаралық азаматтар, аңшылар, ковбойлар, барлаушылар немесе басқа да еркектерге тән, қаһармандық кәсіптермен айналысатын. "Үйден қашу" романдарының кейіпкерлері табиғатпен үйлесімде өмір сүргендіктен, олар әрқашан қазіргі өркениетте өмір сүретін адамдардан моральдық жағынан таза және шынайы болып бейнеленеді. "Үйден қашу" романдарының кейіпкері әдетте үнсіз, тік мінезді, өзінің ар-ұжданымен тіршілік ететін және батылдық пен тәуелсіздік сияқты еркектерге тән құндылықтарды бейнелейтін. "Үйден қашу" романдарының классикалық мысалы - британдық жазушы Г. Райдер Хаггардтың 19-шы ғасырдың Оңтүстік Африкасындағы британдық шекаралық азаматтың оқиғаларын баяндайтын "Аллан Куатермейн" романдары; неміс жазушысы Карл Майдың американдық Батыстағы неміс иммигрант ковбой Олд Шаттерхенд пен оның апачи досы Виннетудың оқиғаларын баяндайтын вестерн романдары; канадтық жазушы Ральф Коннордың Раки тауларындағы заңды жалғыз қолмен сақтайтын қарулы күштер офицері Скотт Аллен Камерон туралы романдары және...

Феликс Велтш

Чех сионисі, философ және Кафканың досы Феликс Велтш, өзінің тегі жартылай еврей болған Эренфелс туралы көптеген эсселер мен жазбалар жазды. Велтш – Эренфелстің ең маңызды шәкірттерінің бірі болды.