Кіріспе

Қан ағынының жеткіліксіздігі жағдайы

Шок негізгі себептеріне қарай төрт түрге бөлінеді: гиповолемиялық, кардиогендік, обструктивті және дистрибутивті шок. Диагноз әдетте симптомдардың, физикалық тексерудің және зертханалық тесттердің жиынтығы негізінде қойылады. Шоқтың емделуі оның болу себебіне байланысты болады.

Белгілері мен симптомдары

Шоктың көрінісі әр түрлі, кейбір адамдарда шатасу және әлсіздік сияқты минималды белгілер ғана болуы мүмкін. Барлық түрдегі шоктың жалпы белгілері – төмен қан қысымы, несеп шығарудың азаюы және шатасу, бірақ олар әрқашан байқала бермейді. Шоктың нақты түрлеріне қосымша белгілер тән болуы мүмкін. Ауыз қуысының шырыш қабығының құрғауы, терінің серпімділігінің төмендеуі, капиллярлық толтыру уақытының ұзаруы, әлсіз шеткі пульс және суық қол-аяқтар шоктың ерте белгілері болуы мүмкін.

Кардиогендік

Кардиогендік шок жүректің тиімді сору қабілетінің жетіспеуінен туындайды. Осы шок түріне бірнеше жағдай себеп болуы мүмкін. Жүрек тампонадасы. Іш қуысының қысымының артуы сепсис және ауыр іш жарақатынан болуы мүмкін. Бұл қысымның артуы жүрекке қан ағынын азайтып, денеге қан жеткізілімді төмендетіп, шок белгілері мен көріністеріне әкеледі. Обструктивтік шок белгілерінің көптегені кардиогендік шокқа ұқсас, алайда емдеу тәсілдері ерекшеленеді. Обструктивтік шок симптомдары: Жүрек ырғағының бұзылуы, көбінесе жүрек соғудың жылдамдауы. Қан қысымының төмендеуі. Салқын, ылғалды, дақты тері, көбінесе төмен қан қысымы мен қан тамырларының тарылуынан пайда болады. Зәр шығару көлемінің азаюы.

Емдеу мақсаттары

Емдеудің мақсаты – 0,5 мл/кг/сағаттан жоғары несеп шығаруға, 8–12 мм рт.ст. орталық веноздық қысымға және 65–95 мм рт.ст. орташа артериялық қысымға қол жеткізу. Травма жағдайындағы мақсат – қан кетуді тоқтату, көп жағдайларда бұл хирургиялық араласуды талап етеді. Жақсы несеп шығару бүйректерге жеткілікті қан ағыны бар екенін көрсетеді.

Эпидемиология

Септик шок (таралу түріндегі шок) шоктардың ең көп кездесетін түрі болып табылады. Қан жоғалтудан туындаған шок жарақат алған жағдайлардың шамамен 1–2% -ында кездеседі. Осы жағдайлардың арасында кардиогендік шок шамамен 20%, гиповолемиялық шок шамамен 20% және септик шок шамамен 60% құрайды.

Болжам

Шоктың болжамы оның түпкі себебіне және бір мезгілде туындаған проблемалардың сипатына және кеңдігіне байланысты. Гиповолемиялық, анафилактикалық және нейрогендік шоктар оңай емделеді және медициналық емге жақсы жауап береді. Септикалық шок, әсіресе емдеу кешіктірілген немесе антибиотиктер тиімсіз болған жағдайдағы септикалық шок, өлім-жітім көрсеткіші 30%-дан 80%-ға дейін жетеді; кардиогендік шок бойынша өлім-жітім көрсеткіші 70%-дан 90%-ға дейін, алайда вазопрессорлар мен инотроптық препараттармен жедел емдеу, жүрек хирургиясы және қолдаушы құрылғыларды пайдалану өлім-жітімді төмендетуге мүмкіндік береді.

Тарих

1743 жылға дейін шок сөзінің қазіргі заманғы түрінде қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, Гиппократтың "қанның азайғанын" білдіретін экземия сөзін қолданғаны мәлім. Шок немесе "шок" алғаш рет 1740 жылы Анри Франсуа ЛеДранның «Оқ жаралары бойынша тәжірибеден алынған ойлар» (Traité ou Reflexions Tire'es de la Pratique sur les Playes d'armes à feu) атты еңбегінің ағылшын тіліне аудармасында жарақат алған адамда сипатталған. Бұл мәтінде ол «шокты» зымыранның күрт соққысына реакция ретінде көрсетеді. Алайда, шок сөзін қазіргі заманғы мағынасында алғаш рет 1795 жылы ағылшын жазушысы Джеймс Латта қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін шок патофизиологиясы бойынша бірнеше қарсы гипотезалар болды. Әр түрлі теориялардың ішінде ең бағаланғаны – Джордж В. Крилдің 1899 жылғы «Хирургиялық шокқа қатысты эксперименталды зерттеу» атты монографиясындағы теориясы еді. Онда шок – шамадан тыс жүйкелік ынталандырудың салдарынан болатын қан айналымының тоқтауы (вазодилатация) деп анықталған. Ғасыр басында Малкомның 1907 жылы жазған теориясы да болды, онда ұзаққа созылған қан тамырларының тарылуы шок симптомдары мен белгілеріне алып келеді деген тұжырым келтірілген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін шокқа қатысты зерттеулер Гарвардтан Уолтер Б. Кэннон мен Лондоннан Уильям М. Бейлисстің 1919 жылғы тәжірибелерінде жарақат немесе уыттарға жауап ретінде капиллярлардың өткізгіштігінің артуы шок белгілеріне себеп болатынын көрсетті. 1972 жылы Хиншоу мен Кокс шокты жіктеу жүйесін ұсынды, ол бүгінге дейін қолданылып келеді.