Кіріспе

Яһуди тарихындағы мистиканың түрлі формалары

Яһуди мистикасының академиялық зерттеулері, әсіресе Гершом Шолемнің «Яһуди мистикасындағы негізгі бағыттар» (1941) еңбегінен бастап, яһуди тарихының әртүрлі дәуірлерінде қалыптасқан мистиканың әртүрлі формалары арасындағы айырмашылықтарды қарастырады. Олардың ішінде 12-шы ғасырда Оңтүстік-Батыс Еуропада пайда болған Кабала ең танымал, бірақ ол жалғыз типтік форма емес, сондай-ақ алғашқы пайда болған форма да емес. Бұрынғы формаларының қатарында Меркаба мистикасы (б.з.д. 100 – б.з. 1000 ж.) және Ашкенази хасидтері (13-шы ғасырдың басы), Кабаланың пайда болу кезеңімен бірдей уақытта болған. Кабала «алынған дәстүр» дегенді білдіреді, бұл термин бұрын басқа яһуди контекстерінде де қолданылған, бірақ Ортағасырлық каббалистер оны өз ілімдері үшін қабылдап, жаңалық емес, тек Тораның ежелгі, жасырын эзотерикалық дәстүрін ашатындарын білдіруге тырысты. Бұл мәселе бүгінгі күнге дейін, Кабаланың негізгі мәтіні – Зохардың шығу тегіне байланысты әртүрлі көзқарастар арқылы айқындалып келеді. Зохар 2-ші ғасырда өмір сүрген раввин Шимон бар Йохайдың шеңберіне жатқызылады, ол еврей мистикасын зерттеуді бастады. Дәстүрлі каббалистер оны Танаи дәуірінде пайда болған, ауызша Тораны түзеумен байланыстырады, сондықтан Кабала мен ерте раввиндік яһуди мистикасы арасында нақты шекара жасамайды. Академиялық ғалымдар оны 13-15-шы ғасырлар аралығында пайда болған Ортағасырлық синтез ретінде қарастырады, бірақ ол еврей мистикасының бұрынғы формаларын, ежелгі эзотерикалық дәстүрлердің мүмкін жалғасуларын, сондай-ақ Ортағасырлық философиялық элементтерді сіңіріп алған. Кабаланың теософиялық аспектісі екі тарихи форма арқылы дамыды: «Ортағасырлық/классикалық/зохаралық Кабала» (шамамен 1175 – 1492 – 1570 ж.) және Луриандық Кабала (1569 ж. – бүгінгі күн), ол Ортағасырлық Кабаланы өзінің кең жүйесіне қосып, қазіргі еврей Кабаласының негізіне айналды. Луриядан кейін екі жаңа мистикалық форма Кабаланы еврей дінінде кеңінен танытты: антиномиялық, еретикалық саббатиандық қозғалыстар (1666 – 18-шы ғасыр) және хасидтік иудаизм (1734 ж. – бүгінгі күн). Қазіргі еврей дінінде қолданылатын еврей мистикасының негізгі формалары – эзотерикалық Луриандық Кабала және оның кейінгі түсіндірмелері, хасидтік иудаизм мектептерінің әртүрлілігі, сондай-ақ неохасидизм (неокабаланы қамтиды), православиелік емес еврейлік ағымдарда. Еврей емес екі синкретикалық дәстүр де Ренессанстан бастап Батыс эзотерикалық мәдениетінің бір бөлігі ретінде еврей Кабаласын танымал етті: теологиялық христиан Кабаласы (шамамен 15 – 18-шы ғасыр), ол еврей Кабалалық ілімін христиандық сенімге бейімдеді, және одан туындаған оккультистік тармақ – Герметикалық Кабала (шамамен 19-шы ғасыр – бүгінгі күн), ол эзотерикалық және сиқырлы қоғамдар мен ілімдердің негізгі элементіне айналды. Еврей дінінен тыс дамудың жеке дәстүрлері ретінде, олардың табиғаты мен мақсаттары яһуди мистикасынан өзгеше болғандықтан, олар осы бетте тізімдемелген жоқ.

Үш мақсат

Яһуди мистикасының кабалистикалық түрі үш негізгі бағытқа бөлінеді: Теософиялық/Спекулятивтік Кабала (құдайлық әлемді түсінуге және сипаттауға ұмтылады), Медитативтік/Экстатикалық Кабала (Құдаймен мистикалық бірігуге ұмтылады) және Практикалық Кабала (құдайлық әлемді және Әлемді өзгертуге тырысады). Бұл үш түрлі, бірақ бір-бірімен байланысты мистикалық қатысу әдістері немесе мақсаттары яһуди мистикалық дамуының кабалистикалық және посткабалистикалық кезеңдерінде үш жалпы тип ретінде кездеседі. Кабаладағыдай, бір мәтінде барлық үш тәсілдің элементтері болуы мүмкін, бірақ үш бағыт белгілі бір тұлғалардың немесе дәуірлердің ықпалымен көбінесе үш жеке әдебиетке тоғысады. Кабала ішінде теософиялық дәстүр басқа діндердегі мистиканың көптеген түрлерінен гнозистік эзотерикалық білімнің мистикалық «философиясы» ретіндегі доктриналық формасымен ерекшеленеді. Керісінше, медитативтік Кабала дәстүрі, формадан басқа, жалпы мистиканың дәстүрлі дәстүрлерімен бірдей мақсатты бөліседі; жеке тұлғаны Құдаймен интуитивті түрде біріктіру. Яһудиліктегі теориялық Практикалық Кабала дәстүрі, еврей кабалистерінің цензурасы мен шектеулеріне тап болған, еврей емес герметикалық Кабаламен және Батыс эзотерикасымен ұқсастықтарды көрсетеді. Алайда, еврей кабалистерінің түсінігі бойынша, ол қазіргі заманда цензураланып, ұмытылған, себебі қажетті тазалық пен қасиетті ниет болмаса, ол таза емес және тыйым салынған сиқырға айналуы мүмкін. Осының салдарынан, ол еврей мистикалық тарихында екінші дәрежелі дәстүрге айналды.

Тарихи нысандар

Тарихи кезеңдер Даталар Ықпалды оқиғалар мен мәтіндер Ертедегі израильдік дәстүрлі шығу тегі 2 мыңжылдық – б.з.д. 800 жыл Пайғамбарлық медитация дәстүрлі тарихқа дейінгі және ертедегі Киелі кітаптағы мистикалық элементтер, құдаймен кездесулер: израильдік патриархтар мен матриархтар, келісім шарты, Жақыптың бағанасы, Жақыптың періштемен күресі, Мұса, жалыны бар бұта, Синайдағы Теофания, Яхвизм. Ертедегі израильдік монархиялық және культтік пайғамбарлар: Илияның көтерілуі. Пайғамбарлық иудаизм 800 – б.з.д. 5 ғасыр Пайғамбарлық медитация, құдаймен кездесу, Құдайдың тағы, мистикалық элементтер, Киелі кітаптың пайғамбарлық кітаптарында (Израиль мен Яһуда патшалықтарынан Вавилон тұтқындығына және Сионға оралуға дейін): Исая, Езекиел, Зәкәрия. Апокалиптикалық иудаизм б.з.д. 5 ғасыр – б.з. 1 ғасырға дейін және одан әрі Мистикалық және апокалиптикалық эсхатология, екінші храм иудаизмінде шетелдік үстемдік және қысым кезінде, пайғамбарлық институты тоқтағаннан кейін: Даниэль, 1 Енох, Киелі кітапқа енбеген апокрифтер мен псевдоэпиграфтар. Екінші храм кезеңіндегі секталарда мистикалық элементтер шамамен б.з.д. 200 – б.з.д. 100 жылдар аралығында Екінші храм кезеңінің соңындағы Яһудея мен диаспораның діни синкретизміндегі еврей секталары арасында мистикалық, эзотерикалық және ізгі элементтер: Екінші храм иудаизмі, Хасиделер, Эссендер, Дәрігерлер, Гелендік яһудилік, еврей гностицизмі, Филонның платондық философиясының ерте христиандыққа әсері, христиан-яһуди және ерте христиандық мистицизм. Ерте раввиндік мистицизм және классикалық раввиндік әдебиеттегі мистикалық элементтер шамамен б.з. 1 – 200 жылдар аралығында, 5 ғасырға дейін әсер етті. Экзотерикалық Талмуд пен Мидрашта танаиттік ерте раввиндік мистикалық айналымдарға сілтемелер, Арба жұмысы – Көліктік экзегез және көтерілу, Жаратылыс жұмысы – Жаратылыс экзегезісі. Аггададағы мистикалық элементтердің кеңінен жалғасуы, раввиндік теология мен баяндамалар: Иоханан бен Закай және оның шәкірттері, Рабби Акива (Симеон бар Йохай – кейінгі Каббаланың Зохарына псевдоэпиграфикалық жатқызылуы). Мистикалық аггадот мысалдары: Пардеске кірген төрт адам, Ахнай пеші, ḳōl, Тора: ақ отқа қара от, Құдай әлемді жарату үшін Тораға қарады, Шехина жер аударылу кезінде Израильге ертіп жүреді, Рим қақпаларындағы Мәсіх. Меркабах Хехалот эзотерикалық мәтіндері мен әдістері шамамен 2 ғасыр – 1000 жылдар аралығында. Дәстүрлі/псевдоэпиграфикалық/анонимді Меркабах мистикасы, Тақ және Хехалот сарайларына көтерілу әдебиеті мен әдістері. Мәтіннің басты кейіпкерлері – ерте танаиттік раввиндер, бірақ мәтіндер академиялық тұрғыдан Талмуд (100–500) және Гаондық (400–800) кезеңдеріне жатқызылады, сектанттық/раввиндік шығу тегі талқыланады: Ертедегі мәтіндер: 3 Енох, Хекхалот Раббати (Үлкен сарайлар), Хекхалот Зутари (Кіші сарайлар), Мерквах Рабба (Үлкен күйме). Кейінгі мәтіндер: Ши'ур Кума (Илаһи өлшемдер), Геонимнің мистикалық болжамдары. Киелі кітаптан кейінгі еврей мифологиясы мен фольклорының мистикаға әсері. Кейінгі Мидраш пен кіші Мидраштар Каббалалық мистиканың этикасына қарай дамиды: Лилит, Тели, Эстриес, Зиз, Кефизат хадерек, Зұлым көз, Диббук, Иудаизмдегі өлім-жітім. "Практикалық Каббала" – ақ сиқыр шамамен біздің заманымыздан бастап ерте заманға дейін. Элиталық еврейлердің ақ сиқырды қолдануы (материалдық әлемге әсер ету немесе рухани көтерілуге қол жеткізу үшін тікелей рухани практикалар), "Практикалық Каббала" деп аталады, Талмуд кезеңінен ерте заманға дейінгі дәстүрлерді жинақтау арқылы алынған. Каббалалық теоургиядан (тек жоғары әлемге әсер ету), Каббаланың табиғи сиқырлық түсіндірмелерінен және халық сиқырынан ерекшеленеді: Меркабах мистикасындағы сиқырлық элементтер, Хекхалот әдебиетінің көтерілуі, сиқыр үшін Сефер Етзираның қолданылуы, Сефер Разиел ХаМалах, Голем, Амулеттер, Жозеф делла Рейнаның 1400 жылдардағы Мәсіхті жеделдету әрекеті. 16–19 ғасырлардағы еуропалық Баал Шем. Прото-каббалалық 200–600 жылдар аралығында Маасе Бехтар – Жаратылыс туралы мәтін. Кейінірек Каббалаға қатысы жоқ 10 сефиротты сипаттайды. Каббаланың бастапқы мәтініне айналғанға дейін рационалистік түсіндірмелер алды: Сефер Етзира (Құрылу кітабы). Ортағасырлық еврей философиясы мен мәдениетіндегі мистикалық элементтер 11–13 ғасырлар. Ортағасырлық рационалистік және антирационалистік еврей философиялық теологтардың ойлаудағы мистикалық элементтер: Сүлеймен ибн Габирол – еврейлік неоплатонизм, Исаак Израиль бен Сүлеймен – еврейлік неоплатонизм, Ыбырайым ибн Езра – еврейлік неоплатонизм, Яһуда Халеви – антирационализм, Моисей Маймонид – неоплатонизммен байытылған Аристотельшілдік. Морей испандық еврей мәдениетіндегі поэзияның гүлденуіндегі мистикалық элементтер және еврейлік Испания, Суфийлік дін. 11–15 ғасырлардағы еврейлік мистикалық ізгілік, ислам суфизмінің ықпалында, медитативтік тәжірибелік практикаларды жүйелеу: Бахья ибн Пакуда – 11 ғасыр, Леотов Хава (Жүрек міндеттері), 13–15 ғасырлардағы Каирдегі "Еврей суфийлері". Ерте Каббала шамамен 1174–1200 жылдар. Оңтүстік Франциядағы (Окситания) Хахмей провинциясында мистикалық мифтік теософиялық теоургиялық Каббаланың пайда болуы. Бахир, академиялық тұрғыдан Каббаланың алғашқы еңбегі саналады, бұрынғы мәтінді қамтиды: Сефер ХаБахир (Нұр кітабы), Авраам бен Давид Поскиер (Раавад) – Маймонидтің сыншысы, Исаак соқыр, "Ийюн" және "Бірегей Керубин" – белгісіз шығу тегі бар мистикалық айналымдар, Ашкеназ хасидтері шамамен 1150–1250 жылдар аралығында. Ашкеназ Германиясындағы мистикалық этикалық ізгілік және спекулятивтік теологиялық теория, Меркабах Хехалот мәтіндерімен, Практикалық Каббаланың сиқырлық элементтерімен, ортағасырлық еврей философиясының мистикалық қайта қарастыруымен, Рейн жеріндегі крестшілердің қысымымен және неміс монахтық құндылықтарымен қалыптасқан. Еврейлерде рухани өзімшелікке ең жоғары құндылық берілді: Самуил Спейер, Яһуда Регенсбург – Сефер Хасидим (Изгілер кітабы), Элеазар Вормс. Ортағасырлық Каббаланың дамуы шамамен 1200–1492 жылдар аралығында. Теософиялық Каббаланың философиялық және мифологиялық интерпретациялары: "Неоплатондық" квази-философиялық иерархия және еврейлік "гностикалық" мифологиялық қызығушылық, жыныстық теоургия және демондық дуализм мотивтері. Испанияның Каббалалық алтын ғасырында орталықтандырылды: 13 ғасырдың басында Жерона неоплатондық мектебі: Азриэль Жерона, Нахманид (Рамбан) – Тораға түсіндірме, 13 ғасыр Кастилия гностикалық мектебі: Сол жақ эманация туралы трактат, Зохар Испанияда шамамен 1286 жылдан бастап: Зохар әдебиеті (Даңқ кітабы) 1200 жылдардың соңы – 1400 жылдар. Кастилияның гностикалық шыңы. Каббаланың орталық поэтикалық көрікті жазбасы ретінде қанонизацияланды. Кейінгі қабаттар (Раая Мейимна, Идрот) ең эзотерикалық және антропоморфтық. Зохарға кейінгі түсіндірмелер басқа Каббала дәстүрлерін басып озды. Зохар шеңберіндегі мүмкін Каббалисттер: Моисей де Леон, Тодрос бен Иосиф Абулафия және басқалар. Каббалалық ғылым: Иосиф Гикатилла – Шаарей Ора (Жарық қақпалары) шамамен 1290 жыл, Испания, Сефер ХаТемуна (Тұлға кітабы) 13–14 ғасырлар, Каббаладағы Космикалық циклдердің ықпалды доктринасы, кейінірек Кордоверо және Лурия тарапынан жобаланды. Бахья бен Ашер Тораға түсіндірме. Ортағасырлық экстатикалық Каббала 13–16 ғасырлар. Ортағасырлық медитативтік Каббала өзінің дәстүрлерін дамытты. Авраам Абулафияның Экстатикалық Пайғамбарлық Каббаласы, оның Маймонидтік баламасы Теософиялық Каббалаға, испандық Каббализмдегі зохаристік емес экстатикалық ағымды бейнелейді. Иудаизмнің пайғамбарлық техникаларын қайта қарастыру, ол негізгі Каббаладан шетте қалды, бірақ Жерорта теңізінің шығысында жақтастар тапты: Абулафиялық Пайғамбарлық Каббала мектебі: Авраам Абулафия, Жерорта теңізі аймағы, 13 ғасырдың соңы, Иуда Альботини, Иерусалим, 15–16 ғасырлар. Басқа медитативтік әдістер: Исаак Акко, 14 ғасыр, Иосиф Цайях, Дамаск және Иерусалим, 16 ғасыр. Ренессанс дәуіріндегі Каббаланың ықпалы шамамен 1450 жылдардан 1600 жылдарға дейін. Еуропалық Ренессанстың философиялық және сиқырлық интерпретацияны кристалдауға әсері...