Кіріспе
Комбинациялық вакцина
DPT вакцинасы немесе DTP вакцинасы – адамдарда дифтерия, коклюш (көк жөтел) және тетанус (жауырынша) сияқты үш жұқпалы ауруға қарсы қолданылатын вакциналар тобы. Вакцина құрамына дифтерия және тетанус токсоидтары, сондай-ақ коклюш қоздырғышының өлтірілген толық жасушалары немесе коклюш антигендері кіреді. Токсоид термині – бұл патоген өндірген инактивацияланған токсинді пайдаланып иммундық жауапты тудыратын вакциналарды білдіреді. Осылайша, токсоидтық вакцина патогеннің өзіне емес, патоген өндіретін және ауруды тудыратын токсинге қарсы иммундық жауапты қалыптастырады. Толық жасушалар немесе антигендер "DTwP" деп белгіленеді. Тірі оспендетілген вакциналар сияқты басқа вакцина түрлерінен айырмашылығы, DTP вакцинасы тірі патогендерді қамтымайды, керісінше иммундық жауапты тудыру үшін инактивацияланған токсоидты (ал коклюш үшін – өлтірілген патогенді немесе таза антигендерді) пайдаланады. Сондықтан, иммундық қабілеті төмен адамдарда аурудың өзін тудыру қаупі болмайды. Осы себепті DTP вакцинасы кез келген адамға қолдануға қауіпсіз саналады және ол қызығушылық тудыратын патогенге қатысты нақтырақ иммундық жауапты қамтамасыз етеді. АҚШ-та 1996 жылға дейін Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) ұсынған балаларға арналған вакциналардың құрамына DPT (толық жасушалы) вакцинасы кірген, содан кейін DTaP вакцинасы қолдануға рұқсат алды.
Тарих
Дифтерия және тетанус токсоидтары және тұтас жасушалы вакцина қолданысқа енгізілгеннен бері, вакцина қорғайтын ауру – коклюш немесе қықырымның таралу жиілігі күрт төмендеді. Сонымен қатар, ауру көрсеткіштерінің төмендеуі жалғасты, себебі иммундау стратегиялары кеңейтілді, оның ішінде қайта вакцинация және денсаулық сауаттылығын арттыруға баса назар аударылды. 20-шы ғасырда вакцинацияның жетістіктері балалардың коклюшпен ауруын азайтуға көмектесті және АҚШ халқының денсаулығына оң әсер етті. Дегенмен, 21-шы ғасырдың басында вакцина санын азайтуға байланысты аурудың тіркелген жағдайлары 20 есеге артты, бұл көптеген өлімге әкелді. 21-шы ғасырда көптеген ата-аналар вакциналардың тиімділігі мен қауіпсіздігін көрсететін ғылыми дәлелдерге қарамастан, қорқыныштан балаларын коклюшқа қарсы вакциналамауға шешім қабылдады.
Егу деңгейі
2016 жылы CDC АҚШ-тағы балалардың 80,4%-ы 2 жасқа дейін төрт немесе одан көп DTaP вакцинасының дозасын алған. 2019 жылы 13–17 жас аралығындағы балалардың 90,2%-ы бір немесе бірнеше TDaP вакцинасымен вакциналанған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) әлемдегі адамдардың 89%-ының кем дегенде бір DTP вакцинасының дозасын, ал 84%-ының үш дозасын алғанын, ДДҰ ұсынған бастапқы вакцинация курсын (DTP3) аяқтағанын бағалап отыр. ДДҰ сондай-ақ бір жастағы балалардың DTP3 вакцинасын аяқтау деңгейін жыл сайын қадағалайды. Жыл сайынғы DTP3 аяқтау деңгейі балалар вакцинациясының толықтығын бағалау үшін жақсы көрсеткіш саналады.
Клеткасыз pertussis- ке қарсы біріктірілген вакциналар
DTaP және Tdap – дифтерия, тетанус және кекірекке қарсы екі біріктірілген вакцина. "a" әрпі кекірек токсиндерінің клеткалық емес екенін көрсетеді, ал "Tdap" атауындағы кіші әріптер "d" және "p" дифтерия токсиндері мен кекірек антигендерінің төменгі концентрациясын білдіреді.
DTaP
DTaP (сондай-ақ DTPa және TDaP) – дифтерия, тетанус және жұқпалы қықырымға қарсы біріктірілген вакцина, онда жұқпалы қықырым компоненті клеткасыз. Бұл толық клеткалық, инактивацияланған DTP (немесе DTwP) вакцинасынан өзгеше. Клеткасыз вакцина иммунитетті туындату үшін жұқпалы қықырым қоздырғышының іріктелген антигендерін қолданады. Толық жасушалы вакциналарға қарағанда антигендердің азырақ мөлшерін пайдаланатындықтан, ол аз жанама әсерлерге ие деп саналады, бірақ одан да қымбат.
ТДП
Tdap (сондай-ақ dTpa) – тетанус токсоиді, азайтылған дифтерия токсоиді және ацеллюлярлық pertussis вакцинасы. АҚШ-та ересектер мен жасөспірімдерге қолдануға 2005 жылдың 10 маусымында рұқсат берілді. 2011 жылдың қазан айында нәрестелердегі pertussis ауыртпалығын азайту мақсатында ACIP вакциналанбаған жүкті әйелдерге Tdap дозасын алуды ұсынды. 2012 жылдың 24 қазанында ACIP барлық жүктілік кезінде Tdap қолдануды ұсынуға дауыс берді. ACIP және Канаданың иммундау жөніндегі ұлттық кеңес комитеті (NACI) жасөспірімдер мен ересектерге келесі Td екпесінің орнына Tdap (әр он жылда бір рет ұсынылады) алуды ұсынды. Tdap және Td тетанус жараларын емдеуде профилактикалық шара ретінде қолданылуы мүмкін. Кішкентай балалармен байланыста болатын адамдарға, егер соңғы Td немесе TT екпесінен бес жылдан аз уақыт өткен болса да, Tdap алу ұсынылады, бұл балалардың pertussis жұқтыру қаупін азайтады. NACI бес жылдан кем уақыт аралықтарды қолдануға болады, егер бағдарламалық мәселелер бес жылдық аралықты қиындатса немесе толықтыру бағдарламалары үшін де ұсынылады. ДДҰ DTP вакцинасын, B типті Haemophilus influenzae және гепатит B вакциналарымен біріктіретін бес компонентті вакцинаны ұсынады. Осы бес компонентті вакцинаның жеке вакциналармен салыстырғанда тиімділігі туралы деректер әлі толық анықталған жоқ. 2019 жылғы зерттеуде Tdap вакцинасын қолдануды міндеттейтін мемлекеттік талаптар «Tdap вакцинасын қолдануды арттырып, pertussis (көк жөтел) ауруының көрсеткіштерін шамамен 32%-ға төмендетті» деген қорытынды жасалды.
Қалқанша жөтелін қоспағанда
DT және Td вакциналарында қызылқызыл (коклюш) компоненті жоқ. Td вакцинасы жеті жастан асқан балаларға да, ересектерге де салынады. Көбінесе ол 10 жыл сайын күшейту шарасы ретінде тағайындалады.
Қосымша мақсаттар
АҚШ-та балаларға инактивтелген полиомиелит (IPV), DTaP және гепатит B DTaP IPV HepB вакцинасының комбинациясы қолжетімді. Ұлыбританияда 2017 жылдың 1 тамызынан бастап туған барлық нәрестелерге алты құрамды вакцина ұсынылады: DTaP, IPV, Haemophilus influenzae және гепатит B (қысқаша DTaP Hib HepB IPV). 2023 жылға дейін ЮНИСЕФ сатып алған DTP вакцинасының көп бөлігі DTwP HepB Hib (бес құрамды толық жасушалы) түрінде. ЮНИСЕФ 2024 жылдан бастап DTwP HepB Hib IPV (алты құрамды толық жасушалы) вакцинасын сатып алуды жоспарлап отыр. Егер адамға коклюш құрамындағы вакцина алғаннан кейін жеті күн ішінде энцефалопатия (түрліше ұстамалар, кома, сананың нашарлауы) дамыса және энцефалопатияның басқа себебі анықталмаса, DPT вакцинасынан бас тарту керек. Коклюш құрамындағы вакцинаға қарсы көрсетімдері немесе сақтық шаралары бар жеті жасқа дейінгі балаларға DT вакцинасы қолданылады.
DTaP
Жиі кездесетін жанама әсерлерге инъекция жасалған жердегі сырқырау, қызба, тітіркену, сезімталдық, тәбет жоғалу және құсу кіреді.
ТДП
Жиі кездесетін жанама әсерлерге инъекция жасалған жердегі ауырсыну немесе ісіну, жеңіл қызба, бас ауруы, шаршау, лоқсығу, құсу, диарея және асқазан ауруы жатады. Жүкті әйелдерде қызбаның жиілеуі де байқалады. Зерттеулер жүктілік кезінде Tdap вакцинасын салу мен жаңа туған нәрестенің өлімі немесе өлі туған балалар сияқты басқа да ауыр жүктілік асқынулары арасында байланыс анықтаған жоқ.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда Td/IPV вакцинасы "3-тен 1-ге жасөспірімдерге арналған екпе" деп аталады және тетанус, дифтерия және полиомиелитке қарсы қорғаныс береді. Ол 14 жастағы барлық жасөспірімдерге Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS) арқылы салынады (алты компонентті вакцина нәрестелерге салынады және дифтерия, тетанус және полиомиелит, сондай-ақ көк жөтел, Haemophilus influenzae B типі және гепатит B-ге қарсы қорғаныстың бірінші кезеңін қамтамасыз етеді). Соңғы екпеден 10 жылдан астам уақыт өткен шет елге саяхаттайтын адамдарға қосымша екпелер ұсынылады. Бұл қызмет Ұлыбританиядағы халық денсаулығына полиомиелиттің сырттан әкелінуінен туындайтын қауіптің жоғары болуына байланысты тегін ұсынылады.
Америка Құрама Штаттары
2020 жылдың қаңтарына дейін АҚШ-та алты DTaP вакцинасы және екі Tdap вакцинасы лицензияланған және қолдануға қолжетімді. Олардың барлығы балаларға арналған вакцина ретінде көрсетілген, кестесі төмендегідей:
+ DTaP вакциналары (АҚШ) Сауда атауы Мақұлдау күні Ескертулер Қарсы көрсетімдер Daptacel 2002 6 аптадан 6 жасқа дейінгі балаларға 2, 4 және 6 айлық аралықта (6–8 апта интервалмен), сондай-ақ 15–20 айлық және 4–6 жастағы бес дозалық серия ретінде қолдануға арналған. 1997 6 аптадан 6 жасқа дейінгі (жеті жасқа толғанға дейін) балаларға арналған: 2, 5 және 6 айлық аралықта (4–8 апта интервалмен) үш дозадан тұратын серия, содан кейін 15–20 айлық және 4–6 жастағы екі нығайту дозасы. 2008 DTaP IPV вакцинасы; сонымен қатар полиомиелитке қарсы иммунизациялайды. Kinrix DTaP вакцинасының бесінші (соңғы) дозасы ретінде және 4–6 жастағы (жеті жасқа толғанға дейін) балаларда IPV вакцинасының төртінші дозасы ретінде қолданылуы мүмкін, егер олардың алдыңғы DTaP вакцинасының дозалары Infanrix және/немесе Pediarix вакциналарымен алғашқы үш дозада және Infanrix вакцинасымен төртінші дозада салынған болса. 2002 DTaP IPV HepB вакцинасы; сонымен қатар екі, төрт және алты айлық (4–8 апта интервалмен) нәрестелерге үш дозалық серияда гепатит B және полиомиелитке қарсы иммунизациялайды. 2008 DTaP IPV/Hib вакцинасы; сондай-ақ инвазивті Haemophilus influenzae тип b және полиомиелитке қарсы иммунизациялайды. Бұл 2, 4 және 6 айлық аралықта, сондай-ақ 15–18 айлық жастағы балаларға салынатын төрт дозалық серия. 2015 DTaP IPV вакцинасы; сонымен қатар полиомиелитке қарсы иммунизациялайды. Ол DTaP вакцинация сериясында 4–6 жастағы балаларға бесінші доза ретінде және инактивацияланған полиомиелит (IPV) сериясында төртінші немесе бесінші доза ретінде қолдануға рұқсат етілген. 2005 10–64 жастағы адамдарға тетанус, дифтерия және коклюшқа қарсы белсенді иммунизация ретінде қолдануға арналған. Сондай-ақ, жарақаттарды емдеуде профилактикалық мақсатта қолданылуы мүмкін. 2005 10 жастан асқандарға дельтоид бұлшығына бір рет интрамышектік инъекция ретінде тетанус, дифтерия және коклюшқа қарсы иммунизацияны нығайту ретінде қолдануға арналған. Сондай-ақ, жарақаттарды емдеуде профилактикалық мақсатта қолданылуы мүмкін. Тетанус токсоидына, дифтерия токсоидына немесе коклюш антигенін қамтитын кез келген вакцинаны алғаннан кейін гиперсезімталдық реакция (анафилаксия). Бұрын қолданылған Boostrix вакцинасының кез келген құрамдас бөлігіне гиперсезімталдық реакция (анафилаксия). Коклюш антигендері бар вакцина алғаннан кейін жеті күн ішінде энцефалопатия (кома, ұстамалар, ес-түс жоғалту) прогрессиясы.
+ DTaP Vaccines in the US Trade name Approval date CommentsContraindications Daptacel 2002 For use in ages six weeks through six years as a five dose series at 2, 4, and 6 months (6–8 weeks apart) and at 15–20 months of age and at 4–6 years. 1997 For use in ages six weeks through six years (before the seventh birthday) as a five dose series as: a three dose course at 2, 5, and 6 months (4–8 weeks apart), followed by a two booster doses at 15–20 months of age and 4–6 years of age. 2008 DTaP IPV vaccine; also immunizes against poliomyelitis. Kinrix can be used for the fifth (last) dose in the DTaP immunization series and the fourth dose in the IPV immunization series in children 4–6 years old (before the seventh birthday) whose previous DTaP vaccine doses have been with Infanrix and/or Pediarix for the first three doses and Infanrix for the fourth dose. 2002 DTaP IPV HepB vaccine; also immunizes against hepatitis B and poliomyelitis as a three dose series in infants two, four, and six months (4–8 weeks apart). 2008 DTaP IPV/Hib vaccine; also immunizes against invasive Haemophilus influenza type b and poliomyelitis. It is a four dose series given at: 2, 4, and 6 months, and at 15–18 months of age. 2015 DTaP IPV vaccine; also immunizes against poliomyelitis. It is approved for use as a fifth dose for children aged 4–6 years old in the DTaP vaccination series and as a fourth or fifth dose in the inactivated polio (IPV) series. 2005 For use in ages 10 through 64 as an active booster immunization against tetanus, diphtheria, and pertussis. It may also be administered as prophylaxis for wound management. 2005 For use in ages ten and older as a single intramuscular injection into the deltoid as a booster immunization against tetanus, diphtheria, and pertussis. It may also be administered as prophylaxis for wound management. Hypersensitivity reaction (anaphylaxis) after previously receiving a vaccine containing any form of tetanus toxoid, diphtheria toxoid, or pertussis containing antigen. Hypersensitivity reaction (anaphylaxis) to any ingredient within a previously administered Boostrix vaccine. Encephalopathy (coma, seizure, loss of consciousness) progression within seven days of receiving a vaccine with antigens from pertussis.