Кіріспе

Көлденең (шара тәрізді) айшық –
көру құбылысы.

"Жасыл ай" (кейде "Чешир айы" деп те аталады) – бұл көру құбылысы, онда айшықтың "мүйіздері" көкжиектен алыстап, бұрыштап жоғары қарай бағытталғандықтан, айшық ыдыс немесе күлімсіреген сияқты көрінеді. Жасыл ай айшық көкжиектен төмен орналасқанда және күннің (көрінбейтін) көкжиектен төменгі орнының үстінде болады. Бұл өз кезегінде Ай мен Жердің орбиталарындағы орналасуымен, осы орбиталардың бір-біріне және Жердің аспан экваторына қатысты еңісімен, сондай-ақ Жердегі бақылаушының ендігімен анықталады. Жасыл айлар тропиктерде (күн мен ай тік көтеріліп, батып кететін жерлерде) жиі кездеседі, бірақ полярлық аймақтарда (күн мен ай көтеріліп, батып кететін бұрыш өте тік немесе мүлдем болмайтын жерлерде) сирек кездеседі. Ал "құрғақ ай" – айшықтың басқа бұрышта орналасқан жағдайы.

Атауы

Жасыл ай мен құрғақ ай терминдері Гавай мифологиясынан шыққан, онда Ай жаңбыр суымен толатын ыдыс ретінде көрінеді деп есептелген. 20 қаңтардан 18 ақпанға дейінгі кезең, осы құбылыс ең көп кездесетін уақыт, Гавай астрологиясындағы Су тасымалдаушы Каэломен сәйкес келеді және Айды «ылғалды ай» деп атайды. Жаз келгенде, айдың жартылай ай пішіні өзгеріп, суды төгіп, жазғы жаңбырларды тудырады. «Ыдыс» бос алғаннан кейін, ол құрғап, түзу қалыпқа келеді, соның нәтижесінде «құрғақ ай» пайда болады. Дегенмен, кейбіреулер бұл жасыл ай екенін, себебі ол судың төгілуіне мүмкіндік берді дейді. «Чешир айы» термині Льюис Кэрроллдың «Әлисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» романындағы Чешир мысығының күлімсіреуіне сілтеме жасайды.

Түсіндірме

Күннің салыстырмалы түрде бекітілген жұлдыздар фонында жылдық қозғалысы эклиптика деп аталады. Ай орбитасы эклиптикаға 5,14° бұрышпен еңкейгендіктен, Ай әрқашан эклиптикадан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай шамамен 5° аралығында болады. Жұлдыздық айдың жартысында (жұлдыздарға қатысты) Ай эклиптиканың солтүстігінде немесе оңтүстігінде орналасады. Ай орбитасының Жер орбитасымен қиылысатын екі нүкте Ай түйіндері деп аталады; көтерілетін түйінде Ай эклиптикадан солтүстікке қарай жылжиды, ал төмен түсетін түйінде оңтүстікке қарай жылжиды. Күн мен Ай тұтылулары осы нүктелерде болады, сондықтан осыған эклиптика деп ат қойылған. Түйіндер эклиптика осі бойында 18,6 жыл сайын бір толық айналым жасайды. Эклиптика күнтізбелік теңдік кезінде көкжиекке ең тік бұрышпен келеді. Айдың жаңа ай фазасы Күнге жақын болатындықтан, күнтізбелік теңдік маңында көкжиекке төмен түскенде, Ай арқасына жатқандай көрінеді.