Кіріспе

Ай фазасы: толық жарық диск

Толық ай – Жерден қарағанда Айдың толық жарықтанған күйінде көрінетін ай фазасы. Бұл Жер Күн мен Айдың арасында орналасқан кезде болады (Күн мен Айдың эклиптикалық бойлықтары 180° айырмашылыққа ие болғанда). Бұл Жерге қараған Айдың жарты шар – алдыңғы беті – толық күн сәулесімен жарықтанып, шамамен дөңгелек диск түрінде көрінетінін білдіреді. Толық ай шамамен ай сайын бір рет пайда болады. Толық ай мен келесі толық ай арасындағы уақыт аралығы, синодтық ай, шамамен 29,53 күнге тең. Сондықтан, әр айдың басы жаңа аймен басталатын ай күнтізбелерінде, толық ай айдың 14-і немесе 15-і күніне келеді. Күнтізбелік ай күндердің толық санынан тұратындықтан, ай күнтізбесіндегі бір ай 29 немесе 30 күн болуы мүмкін.

Сипаттамалары

Толық ай көбінесе түннің толық ұзақтығындағы оқиға деп есептеледі, бірақ оның фазасы Жерден қарағанда үнемі толысып не кеміп отырады, және ол толығымен тек толысу аяқталып, кеміген кезде ғана болады. Белгілі бір жерде осы толық айлардың шамамен жартысы көрінеді, ал қалған жартысы күндіз, ай көкжиек астында болатын кезде туындайды. Ай орбитасы эклиптикадан 5,145° бұрышпен еңкейгендіктен, толық фаза кезінде ол әдетте Күнге тікелей қарсы қойылмайды, сондықтан толық ай, әдетте, ай тотылуы болатын түндерден басқада толық болмайды, себебі Ай эклиптиканы Күнге қарама-қарсы бағытта кесіп өтеді. Көптеген альманахтар толық айларды күнімен қатар, олардың нақты уақытын да көрсетеді, әдетте Координацияланған әмбебап уақыт (UTC) бойынша. Ай фазаларын қамтитын әдеттегі айлық күнтізбелер басқа уақыт белдеуі үшін дайындалғанда бір күнге қате болуы мүмкін. Толық ай, әдетте, Айды астрономиялық бақылау үшін қолайсыз уақыт, себебі көлеңкелер жоғалады. Бұл басқа бақылаулар үшін де қолайсыз, өйткені Айдан шағылысқан жарқын күн сәулесі, оппозициялық күшеюмен бірге, көптеген жұлдыздарды басып тастайды.

Ай тұтылу

Ай Жердің көлеңкесіне кіргенде, Ай тұтылуы болады. Осы тұтылу кезінде Ай бетінің толық немесе бір бөлігі көк түстің шашырауы (Рейли шашырауы) және Жер атмосферасы арқылы күн сәулесінің сынға ұшырауы салдарынан қызыл түспен көрінуі мүмкін. Ай тұтылуы тек толық Ай кезінде және Ай орбитасының спутниктік планета көлеңкесінен өтетін нүктелерінің маңында ғана пайда болады. Ай тұтылуы әр айда болмайды, себебі Ай орбитасы Жердің эклиптикалық жазықтығымен салыстырғанда 5.145° бұрышпен еңкейген. Сондықтан, Ай көбінесе Жер көлеңкесінің солтүстігінен немесе оңтүстігінен өтеді, ал көлеңке көбінесе осы жазықтықта орналасады. Ай тұтылуы тек толық Ай, Ай орбитасының жоғары немесе төмен нүктесінен өтетін кезде ғана болады. Осылайша, Ай тұтылуы шамамен алты айда бір рет, көбінесе Күн тұтылуынан екі апта бұрын немесе кейін болады, ал Күн тұтылуы жаңа Ай кезінде, Ай орбитасының қарсы нүктесінде пайда болады.

Фольклор мен дәстүрде

Буддизмде Весак Вайсак айының толы ай күні тойланады, бұл Будданың дүниеге келгені, рухани жарыққа жеткені және қайтыс болғанымен байланысты. Араб тілінде badr (بدر ) сөзі "толы ай" деген мағынаны білдіреді, бірақ көбінесе "ақ ай" деп аударылады, осылайша "Ақ күндер" аталатын, толы айды тойлауға арналған үш күнге сілтеме жасалады. Толы айлар дәстүрлі түрде ұйқысыздыққа (ұйықтамауға), ақыл-естің жоғалтуына (содан "ақылсыздық" және "ессіз" терминдері пайда болған) және ликантропия сияқты түрлі "керемет құбылыстарға" байланыстырылып келген. Дегенмен, психологтар толы ай кезінде адам мінез-құлқына әсер ететін нақты дәлелдер жоқтығын анықтаған. Олардың пікірінше, зерттеулердің нәтижелері көбінесе үйлесімсіз болады, кейбіреулері оң әсерді көрсетсе, енді біреулері теріс әсерді көрсетеді. Мысалы, 2000 жылдың 23 желтоқсанындағы "Британ медицина журналында" Англия мен Австралиядағы ауруханаларға ит шаққандардың түсуі туралы екі зерттеу жарияланды. Брэдфорд Корольдік ауруханасының зерттеуі толы ай кезінде ит шағу оқиғалары екі есе көп болатынын көрсетті, ал Австралиядағы мемлекеттік ауруханалар жүргізген зерттеуде керісінше, олардың саны азайғаны анықталды. Үш қабыланның символы толы айдың дөңгелек бейнесімен ортада бейнеленген, ал екі жағында солға қарай қараған жарты ай және оңға қарай қараған жарты ай орналасқан, бұл бойжеткен қыз, ана және қарт әйел архетипін көрсетеді.

Толық ай есімдері

Тарихи тұрғыдан алғанда, ай атаулары – луна-күн күнтізбелеріндегі айлардың (ай фазаларының, міндетті түрде толу айларының емес) атаулары. Рим империясында күн күнтізбесі Юлиан күнтізбесінің, ал кейін бүкіл әлемде Григориан күнтізбесінің енгізілуінен бері адамдар ай атауларын енді "ай" атаулары деп қабылдамайды. Дәстүрлі ескі ағылшын ай атаулары христиан дініне енгеннен кейін, шамамен 700 жылдар шамасында Беде куәландырғандай, Юлиан күнтізбесінің атауларымен ертеде-ақ теңестірілді. Кейбір толу айлары қазіргі заманда жаңа атауларға ие болды, мысалы, "көк ай", сондай-ақ күзгі толу айлары үшін "егін жинау айы" және "аңшы айы". Ай тұтылуы тек толу ай кезінде ғана болады және көбінесе Айдың жақын жағында қызыл түс пайда болады. Халық мәдениетінде бұл толу айы "қанды ай" деп аталады.

Орақ және аңшы айлары

"Жас ай" және "аңшы ай" – Солтүстік жарты шарда жаздың соңында және күзде, әдетте қыркүйек және қазан айларында кездесетін толық айлардың дәстүрлі атаулары. Адамдар осы құбылыстарды Қытайдың орта күз фестивалі сияқты мерекелерде тойлауы мүмкін, бұл фестиваль Қытай жаңа жылындай маңызды. "Жас ай" (кейде "арпа ай" немесе "толық жүгері ай" деп те аталады) – күзгі күн мен түннің теңелуіне (22 немесе 23 қыркүйек) ең жақын толық ай, ол осы күнден бұрын немесе кейін екі апта ішінде кез келген күні болуы мүмкін. "Аңшы ай" – одан кейін келетін толық ай. Бұл атаулар 18 ғасырдың басынан бері жазылған. Оксфорд ағылшын сөздігі "жас ай" үшін 1706 жылғы дереккөзді, ал "аңшы ай" үшін 1710 жылғы "Британдық Аполлон" басылымын келтіреді, онда бұл термин "жергілікті халыққа" жатқызылады ("Жергілікті халық осы айды Аңшы айы деп атайды"). Атаулар американдық фольклорында кеңінен таралды, қазір көбінесе американдықтармен байланыстырылады. Аңшылар айы мерекесі – 1968 жылдан бері әр жыл сайын қыркүйек айының соңында немесе қазан айының басында Индиана штатының Батыс Лафайетте қаласында өткізілетін жылдық фестиваль. 2010 жылы жас ай күн мен түннің теңелуімен бірге болды (теңелу сәтінен кейін шамамен 5 сағаттан соң), бұл Метония циклынан кейінгі алғашқы рет болды. Барлық толық айлар күн бату кезінде шығады. Ай жұлдыздар арасында Күннен жылдам шығысқа қарай жылғалы болғандықтан, айдың ең жоғары нүктеге жетуі әр күні шамамен 50,47 минутқа (орташа) кешігеді, соның салдарынан айдың шығуы күн сайын кешігеді. 2007 жылғы жас ай мен аңшы айлары айдың жоғары тұруына байланысты ерекше болды, себебі бірнеше кеш бойы айдың шығуы арасындағы уақыт орташадан әлдеқайда қысқа болды. Ай бір түннен екіншісіне шамамен 30 минуттан кейін көтерілді, бұл шамамен 40° солтүстік немесе оңтүстік ендігінде байқалды (себебі 2007 жылдың қыркүйек айындағы толық ай шығыс емес, солтүстік-шығыста көтерілді). Осының нәтижесінде, толық айдан кейін бірнеше күн бойы күн бату мен ай шығуы арасында ұзақ қараңғылық болған жоқ, бұл кешкі уақытта жеткілікті мөлшерде шамшырақ пен ай жарығының болуын ұзартты, осылайша егін жинау жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді.