Кіріспе

Адам қоғамының ең қарапайым түрі – топтық қоғам, кейде лагерь деп, ал көне қолданыста – орда деп аталады. Топ әдетте кеңейтілген отбасы немесе рудан аса алмайтын, шағын туыстық топтан құралады. Қазіргі антропологияның басым пікірі бойынша, ең қарапайым азық-түлік іздеуші қоғамдардағы әлеуметтік топтың мүшелерінің орташа саны көбінесе 30-50 адамды құрайды.

Антропологиядағы қолданыстың шығу тегі

"Топ" ежелгі заманғы этнографияда аңшы-жинақшы қоғамдардың ерекшеліктерін талдау үшін қолданылған үш терминнің бірі болды. Олар тиісінше "орда", "топ" және "тайпа" еді. Түрік/татар тілінен алынған "урду" (мағынасы "лагерь") сөзіне негізделген "орда" термині, 1880 жылдардың ортасында Дж. Ф. Макленнанның еңбектерінде Альфред Уильям Хоуитт пен Лоример Фисон қолданған, географиялық немесе жергілікті деңгейде анықталған, ірі тайпалық құралымның бөлігін сипаттау үшін пайда болды. Бұл құралым әлеуметтік бөліністер арқылы, тектік байланыс негізінде анықталды. Олардың идеясын А. Р. Рэдклифф-Браун Австралияның барлық аборигендік қоғамдары үшін үлгі ретінде дамытты. Онда "орда" – үйленген ер адамдары бір аталық руға жататын ата-аналық отбасылардың тобы ретінде қарастырылды. "Орда" термині бастапқыда Австралия аборигендерінің қоғамдары туралы жабық, қатаң және қарапайым стереотиптерді білдірді. Ол "жабайылардың бірігуі" сияқты мағына бергендігі үшін де, сондай-ақ, нақты далалық зерттеулерге қайшы келетін, тұрақты тайпалық аумақтық бірлік туралы ұсыныс жасағандықтан да қолданудан шығарылды. Далалық зерттеулер топтың әлдеқайда икемді түсінігіне мүмкіндік берді. 1936 жылы Джулиан Стюард Рэдклифф-Браунның тым шектеулі анықтамасын қайта қарастырып, аңшы-жинақшы деңгейіндегі топтық қоғам идеясын ұсынды, ол аталық, аналық немесе олардың біріктірілген түрі болуы мүмкін. Уақыт өте келе "топ" термині бұрынғы "орда" терминін ығыстырды, себебі аңшы-жинақшы қоғамдар туралы кең ауқымды салыстырмалы зерттеулер оларды жай ғана жабық, аталық топтар ретінде жіктеуге болмайтынын көрсетті. Оларға икемді, шектеусіз әлеуметтік топтар ретінде қарау дұрыс болды, олар неке және басқа да мақсаттар үшін ұқсас топтармен екіжақты қарым-қатынаста болады. 1962 жылы Лес Хиатт Рэдклифф-Браунның орда туралы теориясын жоққа шығарды, аборигендер қоғамдарынан алынған эмпирикалық деректер Рэдклифф-Браунның жалпылама тұжырымдарына қайшы келетінін көрсетті. "Топ" сөзі Солтүстік Америкада да қолданылады, мысалы, Ұлы Аңғардың жергілікті халықтары арасында. Африкалық аңшы-жинақшылар арасында, мысалы, Хадза тайпасының арасында "лагерь" термині жиі қолданылады.

Сипаттамалары

Топтардың шалқыған ұйымы бар. Олар, инуиттер сияқты, маусымға байланысты (көктем/жаз айларында) тарап, (қысқы лагерьлерде) жиналады, немесе мүше отбасылар басқа топтарға қосылу үшін шашырап кетуі мүмкін. Олардың билік құрылымы көбінесе теңдікке негізделген. Ең шебер аңшылардың қабілеттері мойындалған, бірақ мұндай мойындау билікке ие болуға әкелмейтін. Себебі, басқаларды бақылауға талпыну мойынсұнбаушылықпен ұшырасатын. Ақсақалдардың ұжымдық талқылауы арқылы қабылданатын шешімдер заңмен реттелетін және мәжбүрлеу шараларын қолданатын арнайы органға қарамай, дәстүр-салтына сәйкес қалыптастырылатын. Бұл, ауыл шаруашылығының дамуымен бірге пайда болған күрделі қоғамдардағы жағдайдан өзгеше.

Мысалдар

Тарихи тұрғыдан алғанда, топтасқан қоғамдар әлемнің әртүрлі климат аймақтарында кездесетін, бірақ көбінесе, өркениеттер пайда болған кезде, сирек қоныстанған аймақтарда, тропикалық жаңбырлы ормандарда, тундраларда және шөлдерде шектелді. Қазіргі заманғы ұлт мемлекеттердің бүкіл әлемге таралуымен, нағыз топтасқан қоғамдардың саны азайып қалды. Тарихи мысалдардың ішінде АҚШ-тың Ұлы ойпатындағы Шошоне тайпасы, Оңтүстік Африканың Сан халқы, Орталық Африкадағы Итури орманындағы Мбути тайпасы, сондай-ақ Орталық Австралиядан Питжантжатжара және Тасманиядан Палау тайпалары сияқты көптеген Австралияның жергілікті халықтары бар.