Кіріспе
Бірінші ай фазасы, анықтамасы әртүрлі. Астрономияда, жаңа ай – Ай мен Күннің эклиптикалық бойлықтары тең болатын алғашқы ай фазасы. Осы кезеңде Ай дискісі қалың көзбен көрінбейді, тек Күн тұтылуы кезінде Күнге қарсы нұсқаланғанда ғана көрінеді. «Жаңа ай» терминінің бастапқы мағынасы, кейде күнтізбелік, астрономиялық емес контексттерде қолданылатыны, – Күнмен қосылғаннан кейін Айдың алғашқы көрінетін жарты айы. Бұл жұқа, өсіп келе жатқан жарты ай, Ай күн батқаннан кейін батыс аспанында төмендегенде қысқа ғана уақытқа және әлсіз көрінеді. Осы анықтама бойынша жаңа айдың нақты уақыты мен күні бақылаушының географиялық орналасуына байланысты өзгереді. Бірінші жарты ай Ислам күнтізбесінде және еврей күнтізбесі сияқты кейбір ай-күн күнтізбелерінде айдың басталуын белгілейді. Қытай күнтізбесінде айдың басы – айдың соңғы көрінетін жарты айымен белгіленеді. Астрономиялық жаңа ай, анықтамасы бойынша, Ай Жерден көрінбейтін кезде Күнмен эклиптикалық бойлық бойынша қосылғанда пайда болады. Бұл сәт бірегей және орналасуға байланысты емес, ал кейбір жағдайларда Күн тұтылуымен бірдей уақытта болады. Лунация, немесе синодикалық ай – бір жаңа айдан екінші жаңа айға дейінгі мерзім. J2000.0 эпохасында лунацияның орташа ұзақтығы 29,53059 күн (немесе 29 күн, 12 сағат, 44 минут және 3 секунд). Дегенмен, кез келген синодикалық айдың ұзақтығы Күннің гравитациялық әсерінен Айдың эксцентрлі орбитасының өзгеруіне байланысты 29,26-дан 29,80 күнге (12,96 сағат) дейін ауытқуы мүмкін.
In astronomy, the new moon is the first lunar phase, when the Moon and Sun have the same ecliptic longitude. At this phase, the lunar disk is not visible to the naked eye, except when it is silhouetted against the Sun during a solar eclipse. The original meaning of the term 'new moon', which is still sometimes used in calendrical, non astronomical contexts, is the first visible crescent of the Moon after conjunction with the Sun. This thin waxing crescent is briefly and faintly visible as the Moon gets lower in the western sky after sunset. The precise time and even the date of the appearance of the new moon by this definition will be influenced by the geographical location of the observer. The first crescent marks the beginning of the month in the Islamic calendar and in some lunisolar calendars such as the Hebrew calendar. In the Chinese calendar, the beginning of the month is marked by the last visible crescent of a waning Moon. The astronomical new moon occurs by definition at the moment of conjunction in ecliptical longitude with the Sun when the Moon is invisible from the Earth. This moment is unique and does not depend on location, and in certain circumstances, it coincides with a solar eclipse. A lunation, or synodic month, is the period from one new moon to the next. At the J2000.0 epoch, the average length of a lunation is 29.53059 days (or 29 days, 12 hours, 44 minutes, and 3 seconds). However, the length of any one synodic month can vary from 29.26 to 29.80 days (12.96 hours) due to the perturbing effects of the Sun's gravity on the Moon's eccentric orbit.
Айлық төлем нөмірі
Айлық сан немесе Айлық цикл – тарихтың белгілі бір кезеңінен басталатын әрбір ай фазасына берілген сан. Бірнеше конвенция қолданылуда. Ең көп қолданылатын Браунның айлық саны (BLN) болды, ол "айлық 1" дегенді 1923 жылдың бірінші жаңа айынан басталады деп анықтайды, бұл жылы Эрнест Уильям Браунның Ай теориясы Америкалық Эфемерида және Теңіздік Альманахқа енгізілді. 1-ші ай фазасы 1923 жылдың 17 қаңтарында шамамен 02:41 UTC-де болды. Кейінгі жетілдірулер нәтижесінде BLN 1983 жылға дейін альманахтарда қолданылды. Жаңа айлық сан (Айлық сан деп аталады) Жан Миус 1998 жылы енгізді, ол 0-ші ай фазасын 2000 жылдың алғашқы жаңа айынан басталады деп анықтайды (бұл шамамен 18:14 UTC, 2000 жылдың 6 қаңтарында болды). Миюстің айлық санын Браунның айлық санымен байланыстыратын формула BLN = LN + 953 болып табылады. Голдстайнның айлық саны – Герман Голдстайн қолданған айлық нөмірлеуге қатысты, оның 0-ші ай фазасы б.з.д. 1001 жылдың 11 қаңтарында басталды, және оны GLN = LN + 37105 арқылы есептеуге болады. Еврей айлық саны – еврей күнтізбесіндегі ай фазаларының саны, оның 1-ші ай фазасы б.з.д. 3761 жылдың 6 қазанында басталды. Оны HLN = LN + 71234 арқылы есептеуге болады. Исламдық айлық саны – Ислам күнтізбесіндегі ай фазаларының саны, мұхаррам айының бірінші күнінен басталатын 1-ші ай фазасы 622 жылы (пролептиқалық есептеу бойынша шілде айының 15-і, Юлиан күнтізбесі) болды. Оны ILN = LN + 17038 арқылы есептеуге болады. Тай айлық саны "มาสเกณฑ์" (Maasa Kendha) деп аталады, ол 0-ші ай фазасын будда күнтізбесінің бірма дәуірінің 638 жылдың 22 наурызындағы жексенбі күні басталуы ретінде анықтайды. Оны TLN = LN + 16843 арқылы есептеуге болады.
Еврей күнтізбесі
Еврей тілінде Рош Ходеш деп аталатын жаңа ай еврей айларының басталуын көрсетеді және еврей күнтізбесінде маңызды дата және шағын мереке болып саналады. Яһуди дінінде қолданылатын күнтізбедің қазіргі түрі – ережелерге негіделген ай-күн күнтізбесі, ол қытай күнтізбесіне ұқсас, ай циклдарымен анықталатын айларды және күн циклдарымен өлшенетін жылдарды қамтиды. Бұл таза айлық ислам күнтізбесінен және негізінен күн күнтізбесі болып табылатын Грегориан күнтізбесінен ерекшеленеді. Яһуди айлары жылдық маусымдармен байланысты, Авив айының жаңа айы, яғни арпа пісіп, көктемнің басталуы, жыл басы ретінде белгіленеді. Вавилон тұтқындығынан бері бұл ай Нисан деп аталады және мерекелердің дәстүрлі маусымда тойлануын қамтамасыз етуге арналған математикалық ережелер бойынша есептеледі. Пасха мерекесі әрқашан көктемде болады. Бұл ай-күн күнтізбесі Хиллель II енгізген және тоғызыншы ғасырға дейін жетілдірілген ережелерді ұстанады. Есептеуде Птолемей қолданған және вавилондықтардан жеткен, әлі де өте дәл орташа ай фазасының ұзақтығы пайдаланылады: шамамен 29,530594 күн, қазіргі мәнімен (төменде қараңыз) 29,530589 күнге салыстырғанда. Бұл айырмашылық, бір күннің бес миллионнан бір бөлігіне тең 0,000005, Вавилон дәуірінен бері шамамен төрт сағатқа жетеді.
Қытай күнтізбесі
Жаңа ай – қытай күнтізбесінде айдың басталуы. Кейбір буддалық қытайлар әр айдағы жаңа ай күні мен толық ай күнінде вегетариандық диета сақтайды.
Индуистік күнтізбесі
Жаңа ай индустар күнтізбесінде маңызды рөл атқарады. Күнтізбедегі бірінші күн, қараңғы ай фазасынан (Амавасия) кейін басталады. Айдың өсу және кему кезеңдерінің әрқайсысына он бес ай күні сәйкес келеді. Осы он бес күн бес санатқа бөлінеді: Нанда, Бхадра, Джая, Рикта және Пурна, және олар дәл осы ретпен қайталанып отырады. Нанда күні игілік шараларға, Бхадра күні қоғамдық, отбасылық, достармен байланысты мәселелерге, ал Джая күні жанжалдарды шешуге қолайлы деп есептеледі. Рикта күні тек қатыгездікпен байланысты жұмыстар үшін пайдалы. Пурна күні кез келген жұмысқа қолайлы болып саналады. 2007 жылы Солтүстік Американың Фиқх кеңесі және Еуропалық Фәтуа және зерттеулер кеңесі мұсылмандарды ғылыми есептеулерге негіделген бірыңғай әлемдік күнтізбеде біріктіруді мақұлдады. Жаңа есептеулерге сәйкес, айдың тұтылуы Сауд Арабиясының Мекке қаласында күн батудан бұрын, ал сол күні кешке ай батуы күн батқаннан кейін болуы керек. Бұл шараларды дәл есептеуге болады, демек, егер бүкіл әлемде қабылданса, бірыңғай күнтізбе құру мүмкін.
Бахаи күнтізбесі
Бахаи күнтізбесі – күн күнтізбесі, онда белгілі бір жаңа айлар жылжымалы мерекелер ретінде тойланады. Бахаи дінінде 2015 жылдан бастап "Екі қасиетті туған күн" атауы, Бахаи күнтізбесіндегі екі бір-бірінен кейін келетін қасиетті күнді (Бабтың және Бахаулланың туған күні) білдіреді. Олар Наурыз (Бахаи жаңа жылы) күнінен кейін пайда болатын сегізінші жаңа айға сәйкес келетін күндердің бірінші және екіншісінде тойланады, бұл Тегеран қаласының қадағалау нүктесі ретінде алынып, астрономиялық кестелермен алдын ала анықталады. Осының нәтижесінде, Екі туған күнді тойлау Грегориан күнтізбесі бойынша жыл сайын қазанның ортасынан қарашаның ортасына қарай жылжиды.
Христиандық литургиялық күнтізбе
Құтқарылу мерекесі – христиан діни күнтізбесіндегі ең маңызды мереке. Пасха күні жылмалы мереке болып табылады. Пасха күнінің мерзімі шіркеулік толық айға сәйкес анықталады, оны тарихи түрде дәл анықтау қиын болғандықтан, ол (жаңа айдың алғашқы тілі) жаңа айдан кейін он төрт күн өткенде деп белгіленеді.