Кіріспе
Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының соғыс крейсері
+ SMS Goeben
SMS Goeben – 1911 жылы суға түсірілген және Германия-Франция соғысының ардагері, генерал Август Карл фон Гобеннің есімімен аталатын Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының екінші соғыс крейсері. «Гебен» кемесі бұрынғы неміс соғыс крейсерлерінің жобасына ұқсас болды, бірақ үлкенірек, жақсырақ брондалған және қосымша мұнарада екі қосымша қаруы бар еді. «Гебен» және «Мольтке» салыстырмалы британдық соғыс крейсерлерінен айтарлықтай үлкен және жақсы брондалған. 1912 жылы қолданысқа енгізілгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, «Гебен» жеңіл крейсер «Бресслау»пен бірге Германияның Жерорта теңізі дивизиясын құрып, Балқан соғыстары кезінде патрульдік жасады. 1914 жылдың 28 шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін «Гебен» және «Бресслау» Солтүстік Африкадағы француз бекіністерін бомбалады, содан кейін Жерорта теңізіндегі британдық теңіз күштерінен қашып, Константинопольға жетті. 1914 жылдың 16 тамызында екі кеме Осман империясына берілді, ал «Гебен» Осман теңіз флотының флагманы «Явуз Сұлтан Селим» атанды, көбінесе «Явуз» деп қысқартылатын. Қара теңіздегі ресейлік нысандарды бомбалау арқылы ол Түркияны Германия жағынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатыстырды. Соғыс кезінде кеме негізінен Қара теңіздегі ресейлік күштерге қарсы операциялар жүргізді, оның ішінде ресейлік соғыс кемелерімен бірнеше нәтижесіз шайқастар болды. 1918 жылдың қаңтарында Эгей теңізіне жасаған шабуылы Имброс шайқасына әкеп соқты, онда «Явуз» екі британдық мониторді батырып жіберді, бірақ өзі миналардан ауыр зақым алды. 1936 жылы ол ресми түрде TCG Yavuz («Түрік Республикасының кемесі Явуз») деп қайта аталды; 1938 жылы ол Мұстафа Кемал Ататүктің мәйітін Стамбулдан Измит қаласына жеткізді. «Явуз» 1950 жылы қызметтен шығарылғанға дейін түрік теңіз флотының флагманы болды. 1973 жылы Батыс Германия үкіметі оны Түркиядан сатып алу туралы ұсынысты қабылдамағаннан кейін кеме құрылыстан алынып тасталды. «Явуз» Германия Императорлық теңіз флоты салған соңғы кеме болды және кез келген теңіз күштерінде ең ұзақ қызмет еткен дредноут типті кеме еді.
SMS Goeben was the second of two s of the Imperial German Navy, launched in 1911 and named after the German Franco Prussian War veteran General August Karl von Goeben. Along with her sister ship, Goeben was similar to the previous German battlecruiser design, , but larger, with increased armor protection and two more main guns in an additional turret. Goeben and Moltke were significantly larger and better armored than the comparable British
Several months after her commissioning in 1912, Goeben, with the light cruiser , formed the German Mediterranean Division and patrolled there during the Balkan Wars. After the outbreak of World War I on 28 July 1914, Goeben and Breslau bombarded French positions in North Africa and then evaded British naval forces in the Mediterranean and reached Constantinople. The two ships were transferred to the Ottoman Empire on 16 August 1914, and Goeben became the flagship of the Ottoman Navy as Yavuz Sultan Selim, usually shortened to Yavuz. By bombarding Russian facilities in the Black Sea, she brought Turkey into World War I on the German side. The ship operated primarily against Russian forces in the Black Sea during the war, including several inconclusive engagements with Russian battleships. She made a sortie into the Aegean in January 1918 that resulted in the Battle of Imbros, where Yavuz sank a pair of British monitors but was herself badly damaged by mines. In 1936 she was officially renamed TCG Yavuz ("Ship of the Turkish Republic Yavuz"); she carried the remains of Mustafa Kemal Atatürk from Istanbul to İzmit in 1938. Yavuz remained the flagship of the Turkish Navy until she was decommissioned in 1950. She was scrapped in 1973, after the West German government declined an invitation to buy her back from Turkey. She was the last surviving ship built by the Imperial German Navy, and the longest serving dreadnought type ship in any navy.
Дизайн
1907 жылы Германияның императорлық теңіз флоты (Kaiserliche Marine) Ұлыбританияның Корольдік теңіз флотымен (Royal Navy) қару-жарақ жарысын жалғастыра берген кезде, Рейхсмаринеат (Reichsmarineamt) келесі жылға арналған крейсердің жоспарларын қарастырды. Бюджеттің ұлғаюы негізгі батареяның калибрін алдыңғы крейсерде қолданылған зеңбіректерден арттыру мүмкіндігін тудырды, бірақ теңіз мемлекеттік хатшысы адмирал Альфред фон Тирпиц (Alfred von Tirpitz) бұл ұсынысқа қарсы болды, орнына екі 28 см зеңбірек қосуды жөн көрді. Құрылыс департаменті бұл өзгерісті қолдады, нәтижесінде 1908 және 1909 жылдардағы құрылыс жылдары үшін екі кемеге рұқсат берілді; бірінші болып, содан кейін Гобен (Goeben) салынды. Гобеннің жалпы ұзындығы болды, ені – , ал толық жүктемемен суға бату тереңдігі – . Кеме қалыпты жағдайда және толық жүктемемен қозғалды. Гобенді төрт Парсонс бу турбинасы қуатты етіп, жиырма төрт күмістен тұратын Шульц Торникрофт (Schulz Thornycroft) су құбыры қазандығымен қамтамасыз еткен. Қозғалтқыш жүйесінің қуаты болды, ал ең жоғары жылдамдығы – , бірақ сынақтарда ол бұл жылдамдықтан едәуір асып түсті. кемеде 43 офицер мен 1010 сарбаз қызмет етті. Кемеде он SK L/50 зеңбірегінен тұратын негізгі батареясы бар, олар бес екі зеңбіректік мұнараға орнатылған; олардың біреуі алдыңғы жағында, екеуі ортаңғы бөлігінде эшелонмен орналасқан, ал қалған екеуі артқы жағында бірінен-бірі асып тұрды. Оның қосалқы қарулануы кеменің орталық бөлігіндегі жеке казематтарға орналастырылған он екі SK L/45 зеңбірегінен тұрды. Торпедалық қайықтарға қарсы қорғаныс үшін ол он екі SK L/45 зеңбірегін алып жүрді, сонымен қатар жеке орнатылған. Сондай-ақ, кемеде төрт суасты торпеда түтігі бар еді, алдыңғы және артқы жағында бірер, әрбір бортында бірер. Кеменің бронясы Крупп (Krupp) цементтелген болаттан жасалды. Белдік кеменің оқ-дәрі қоймалары мен қозғалтқыштары орналасқан қамалдың ішінде қалың болды. Белдік екі жаққа қарай қалыңдығы азайды. Қақпақ қалың, белдіктің төменгі жиегіне жалғасу үшін төмен қарай еңкейген. Басты батареяның мұнараларының алдыңғы беті қалың болды, және олар сол сияқты қалыңдықтағы барбеттердің үстіне орналасқан.
Қызмет тарихы
Императорлық әскери-теңіз флоты 1909 жылғы 8 сәуірде Гамбургтегі Блохм және Восс кеме жасау зауытынан "H" деген уақытша атаумен үшінші неміс шайқас крейсері "Гобенді" 201 нөмірмен тапсырыс берді. Оның қазығы 19 тамызда салынды; корпусы аяқталды және кеме 1911 жылғы 28 наурызда суға жіберілді. Кемені жабдықтау жұмыстары жүргізіліп, ол 1912 жылғы 2 шілдеде Германия әскери-теңіз флотына қабылданып алынды. 1912 жылғы қазанда Бірінші Балқан соғысы басталғанда, неміс бас штабы Жерорта теңізіндегі неміс күшін көрсету үшін Жерорта теңізі дивизиясының (Mittelmeer Division) қажеттігін анықтады және осылайша "Гобенді" және жеңіл крейсерді Константинопольге жіберді. Екі кеме 4 қарашада Кильден шығып, 15 қарашада жетті. 1913 жылғы сәуірден бастап "Гобен" Венеция, Пола және Неаполь сияқты Жерорта теңізінің көптеген портына сапар шекті, содан кейін Албания суларына енді. Осы сапардан кейін "Гобен" Полаға оралды және 21 тамыздан 16 қазанға дейін күтімге қалды. 1913 жылғы 29 маусымда Екінші Балқан соғысы басталды және Жерорта теңізі дивизиясы аймақта қалды. 1913 жылғы 23 қазанда контр-адмирал Вильгельм Сухон эскадрилья басшылығын өз қолына алды. "Гобен" және "Бреслау" Жерорта теңізіндегі қызметтерін жалғастырып, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 80-ге жуық портқа барды. Әскери-теңіз флоты "Гобенді" оның туысы "Молткемен" алмастыруды жоспарлады, бірақ 1914 жылғы 28 маусымда Боснияның Сараево қаласында Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіру және Ұлы державалар арасындағы шиеленістің күшеюі бұл жоспарды мүмкінсіз етті. Ол өлтірілгеннен кейін Сухон Орталық державалар мен Үштік Антанта арасында соғыс жақын екенін бағалап, кемелеріне жөндеу үшін Полаға баруға бұйрық берді. Германиядан инженерлер келіп, кемеде жұмыс істеді. "Гобенде" 4460 қазандық құбыры басқа жөндеу жұмыстарымен бірге ауыстырылды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін кемелер Мессинаға бет бұрды.
Іздеу және
Кайзер Вильгельм II соғыс жағдайында «Гобен» мен «Бреслау» кемелерінің француз әскерлерінің Солтүстік Африкадан Еуропаға қайтуын болдырмау үшін Батыс Жерорта теңізінде шабуылдар жасауы немесе Атлантикаға шығып, эскадрон командирінің қалауынша Германия суларына қайтуға тырысуы керек деп бұйырған еді. 1914 жылдың 3 тамызында екі кеме Алжирге бағыт алғанда Сушон Францияға қарсы соғыс жарияланғаны туралы хабар алды. 3 тамызда «Гобен» француз Алжирінің Филиппвиль қаласын шамамен 10 минут бойы бомбалады, ал «Бреслау» жақын маңдағы Бон қаласын кайзердің бұйрығына сәйкес бомбалады. Тирпиц пен адмирал Уго фон Поль содан кейін Сушонға құпия бұйрықтар жіберіп, оған императордың нұсқауларына тікелей қайшы келіп, оның білмеуінсіз Константинопольге баруды тапсырды. «Гобен» Константинопольге көмірсіз жете алмайтындықтан, Сушон Мессинаға бет алды. Германия британдық бронекрейсерлерімен кездесті, бірақ Германия әлі Ұлыбританиямен соғыспағандықтан екі тарап та атыспады. Британдықтар «Гобен» мен «Бреслау» кемелерін қуып жұмыс істеуге көшті, бірақ неміс кемелері британдықтардан озып, 5 тамызға дейін Мессинаға жетті. Мессинада жанармай құю 2 тамызда Италияның бейтараптығын жариялауымен қиындады. Халықаралық құқық бойынша, соғыс кемелері бейтарап портта 24 сағаттан артық тұруға құқылы емес еді. Порттағы итальяндық теңізшілер «Гобен» мен «Бреслау» кемелеріне неміс көмір тасушысынан көмір алғанда портта шамамен 36 сағатқа қалуға рұқсат берді. Қосымша уақытқа қарамастан, «Гобеннің» отын қоры Константинопольге сапарға жеткіліксіз болды, сондықтан Сушон Эгей теңізінде тағы бір көмір тасушымен кездесуді ұйымдастырды. Француз флоты Батыс Жерорта теңізінде қалды, өйткені Жерорта теңізіндегі француз теңіз күштерінің командирі адмирал Лапэрер немістердің Атлантикаға қашуға тырысатынына немесе Полада австриялықтарға қосылатынына сенімді болды. Сушонның екі кемесі 6 тамызда Мессинадан шығып, теңіздің оңтүстік кіреберісі арқылы шығыс Жерорта теңізіне бағыт алды. Екі британдық бронекрейсер 100 миль қашықтықта болды, ал үшіншісі, , Тунистегі Бизертада көмір қазып жатқан еді. Сушонның жолындағы жалғыз британдық теңіз күштері - төрт бронекрейсерден тұратын 1-ші крейсерлік эскадрилья, және контр-адмирал Эрнест Трубриджтің басқаруында. Немістер бастапқыда Адриатикаға қарай бет алды; бұл әрекет Трубриджді жаңылыстырды, ол Адриатика аузында оларды тоқтату үшін жүзіп кетті. Қателігін түсінгеннен кейін Трубридж бағытын өзгертіп, жеңіл крейсер мен екі эсминецке немістерге торпедалық шабуыл жасауға бұйрық берді. «Бреслаудың» күзетшілері кемелерді байқады, ал қараңғыда олар «Гобенмен» бірге ізденушілерін байқамай қашып кетті. Трубридж 7 тамызда ертерек қуып жете алмады, өйткені оның төрт ескі бронекрейсерінің «Гобенге» қарсы үлкен 28 см-лік пулялармен қаруланған кез келген шабуылы өзін-өзі өлтіру болады деп сенді. Сушонның Константинопольге сапары енді ашық болды. «Гобен» Наксос аралының жанындағы Донусса аралында көмір бункерлерін толтырды. 10 тамыздың кешінде екі кеме Дарданелл бұғазына кірді. Оларды Османдық пикеттік қайығы қарсы алып, Мармара теңізіне дейін жетеледі. Нейтралитет талаптарын сақтау үшін Осман үкіметі кемелерді «жалған сатылым арқылы» өз иелігіне беруді ұсынды. Немістер бұл ұсынысты мақұлдамай тұрып, Осман империясы 11 тамызда кемелерді 80 миллион маркаға сатып алғанын жариялады. Екі кеме 16 тамызда ресми салтанатпен Осман теңіз күштеріне қабылданды. 23 қыркүйекте Сушон түрік флотына қолбасшылық ету ұсынысын қабылдады. «Гобен» «Явуз Сұлтан Селим» деп, ал «Бреслау» «Осман крейсері Миддли» деп аталды; олардың неміс экипаждары Османдық формасын және феске киді.
1914 жыл
29 қазанда «Явуз» Ресей империясына қарсы алғашқы операциясында Севастопольді бомбалады, бірақ Осман империясы Антантамен соғыста болған жоқ; Сучон операцияны Түркияны Германия жағында соғысқа мәжбүрлеу үшін жүргізді. Кемедегі снаряд жарылмады, бірақ аз ғана зақым келтірді. Тағы екі оқ тиіп, шағын зақымдар тудырды. Кеме мен оның эскорттары бомбалау кезінде белсенді емес ресейлік мина даласынан өтті. Түрік суларына қайтып келгенде «Явуз» ресейлік «Прут» мина тасушы кемесімен кездесті, ол 700 минамен бірге өзін-өзі батырды. Соқтығысу кезінде эскорттағы ресейлік эсминец «Лейтенант Пушкин» «Явуздың» қосалқы батареясынан екі оқтан зақымдалды. Бомбалауға жауап ретінде Ресей 1 қарашада соғыс жариялады, осылайша Османлыларды толыққанды әлемдік соғысқа тартты. Франция мен Ұлыбритания 3 қарашада Дарданеллдерді қорғайтын түрік бекіністерін бомбалады және екі күннен кейін ресми түрде соғыс жариялады. Осы шайқастан кейін ресейліктер Қара теңіз флотының барлық күштерін біріктіруі керек деген қорытындыға келді, осылайша «Явуз» оларды жеке-жеке жеңе алмайды. 18 қарашада «Явуз», «Миддлимен» бірге, Қара теңіз флотын Қырым жағалауында кездестірді, ол Требизондты бомбалаудан оралған болатын. Түскі уақыт болғанына қарамастан, ауа райы тұманды болды және бастапқыда ешбір бас кеме көрінбеді. Соғыстан бұрын Қара теңіз флоты бір «бас» кемесінің басқаруымен бірнеше кемеден отты шоғырландыру тәжірибесін жасаған еді, ал ресейлік шайқас кемесі «Евстафи» ресейлік шайқас кемесі «Иоанн Златоуст» «Явузды» көре алғанға дейін отын тоқтатты. Пулемет командаларынан нұсқаулар келгенде, қашықтық «Евстафидің» өзі бағалағаннан асып кеткені анықталды, сондықтан «Евстафи» өзінің деректерін пайдаланып, «Явуз» оң жағына оқ ату үшін бұрылмас бұрын от ашты. Ол алғашқы сальвомен соқты, 12 дюймдік снаряд «Явуздың» қосалқы қаруларын қорғайтын броньды казематқа ішінара еніп кірді. Снаряд жарылып, дайын оқ-дәрілерге тиді, отты қоздырды және барлық қарулы топты өлтірді. Барлығы он үш адам қаза тауып, үшеуі жараланды. «Явуз» жауап беріп, «Евстафидің» ортаңғы түтігіне тиді; снаряд түтіктен өткеннен кейін жарылып, өртке қарсы радионың антеннасын жойды, сондықтан «Евстафи» «Иоанн Златоусттың» қате қашықтық туралы деректерін түзетуге мүмкіндік алмайды. Басқа ресейлік кемелер «Иоанн Златоусттың» дұрыс емес деректерін қолданды немесе «Явузды» көре алмады, сондықтан ешқандай тиімді соққы бермеді. «Явуз» «Евстафиге» тағы төрт рет тиді, бірақ бір снаряд жарылмады, содан кейін Сучон 14 минуттық шайқастан кейін байланысты үзуге шешім қабылдады. 19 снарядтың төртеуі 34 адамды өлтіріп, 24-ін жаралады. Келесі айда, 5-6 желтоқсанда «Явуз» және «Миддли» әскер тасымалдарын қорғады, ал 10 желтоқсанда «Явуз» Батумды бомбалады. 23 желтоқсанда «Явуз» және қорғалған крейсер «Осман крейсері Хамидие» үш көлікті Требизондқа сүйемелдеді. 26 желтоқсанда басқа бір тасымалдау-эскорт операциясынан қайтып келгенде, «Явуз» Босфордан шамамен бір теңіз милі қашықтықта, оң жағындағы басқару мұнарасының астында жарылған минаға соқты. Жарылыс кеме қабығында тесік жасады, бірақ торпедалық бөлім сақталды. Екі минуттан кейін «Явуз» сол жағындағы екінші минаға соқтығысты, ол басты батареяның қанатының алдындағы барбетке тиді. Кеме қабырғасы иілді, бірақ кеменің ішкі бөлігін су өткізбей қорғады. Алайда, кемеге шамамен 600 тонна су кірді. Осман империясында «Явузды» жөндеуге жеткілікті үлкен док болмағандықтан, уақытша жөндеулер болаттан жасалған қоршаулар ішінде жүргізілді, олар зақымдалған корпустың айналасында құрғақ жұмыс аймағын құру үшін сорғыланды. Тесіктер бетонмен жабылды, ол тұрақты жөндеу жұмыстары қажет болғанға дейін бірнеше жыл бойы сақталды.
1915 жыл
Әлі зақымдалған "Явуз" 1915 жылғы 28 қаңтарда және 7 ақпанда Босфордан шығып, "Миддлидің" ресейлік флоттан қашуына көмектесті. Содан кейін "Явуз" мамыр айына дейін миналық зақымдануды жөндеу жұмыстарын жүргізді. 1 сәуірде, жөндеу жұмыстары толыққан жоқ "Явуз" "Миддлимен" бірге Босфордан шығып, Одессаны бомбалауға жіберілген "Меджидие" қорғалған крейсерін алып кету үшін кетті. Бірақ күшті ағыстар крейсерлерді шығысқа қарай 15 миль (24 км) Днепр-Буг лиманына (қосылған шығанақ) қарай, Николаевке дейін итермеледі. Батысқа қарай жүзіп бара жатқанда "Меджидие" минаға соқтығып, батып кетті, сондықтан шабуыл тоқтатылды. "Явуз" және "Миддли" Севастополь маңында пайда болып, екі жүк кемесін батырды, ал орыс флоты оларды күні бойы қуып, қараңғыдан кейін торпедалық шабуылға бірнеше эсминецтерді жіберді. Тек бір эсминец, орыс эсминеці "Гневный", қашықтықты жақындатып, шабуыл жасады, бірақ сәтті болмады. "Явуз" және "Миддли" Босфорға аман-есен оралды. 25 сәуірде, одақтастар Галлиполиге түскен күні, ресейлік теңіз күштері Босфорға келді және боғазды қорғайтын бекіністерді бомбалады. Екі күннен кейін "Явуз Сұлтан Селим" Галлиполидегі одақтас әскерлерін бомбалау үшін оңтүстікке қарай Дарданеллге бет алды, "Тургут Рейс" броненосцымен бірге. Олар таңертең ауа шарынан байқалды. Дредноуттан бірінші оқ жақын жерге түскенде, "Явуз" ату позициясынан шығып, "Елизаветаның" жете алмайтын жартасқа жақын жерге орналасты. 30 сәуірде "Явуз" тағы да сынады, бірақ Дарданеллге түрік штабын бомбалауға барған пре-дредноуттан байқалды. Британдық кеме "Явуз" көзден таса болғанға дейін бес оқ атты. 1 мамырда "Явуз" ресейлік флот Босфордың аузындағы бекіністерді бомбалағаннан кейін Босфордағы Бейкос шығанағына бағыт алды. 7 мамыр шамасында "Явуз" Босфордан Севастопольге дейін ресейлік кемелерді іздеуге шықты, бірақ таппады. Басты оқ-дәрісі бітіп қалғандықтан, Севастопольді бомбаламады. 10 мамыр күні таңертең қайтып келе жатқанда "Явуздың" қарауылдары екі ресейлік пре-дредноутты – "Три Свиатителя" және "Пантелеймонды" байқады және от ашты. Алғашқы он минутта екі рет оқ тиді, бірақ кеме қатты зақым алмады. Адмирал Сушон рейдтен шығып, Босфорға қарай бет алды, орыс жеңіл күштері оны қуып жете берді. Сол айда кеменің 15 см-лік екі пулеметі жағаға шығарылып, сол жерде пайдаланылды, ал артқы конструкциядағы төрт 8,8 см-лік пулемет бір уақытта алынып тасталды. 1915 жылдың соңында артқы конструкцияға төрт 8,8 см-лік зениттік қондырғы орнатылды. 18 шілдеде "Миддли" минаға соқтығысты, кеме суға толды және Зонгулдақтан Босфорға көмір конвойын алып жүруге жарамсыз болды. "Явузға" бұл міндет жүктелді, 10 тамызда ол "Хамидиемен" және үш торпедалық қайықпен бірге бес көмір тасымалдағыштан тұратын конвойды сүйемелдеді. Сапар барысында конвойға ресейлік "Морж" класындағы су асты кемесі шабуыл жасап, бір көмір кемесін батырды. Келесі күні "Тюлен" және тағы бір су асты кемесі "Явузға" шабуыл жасауға тырысты, бірақ оқ ату позициясына жете алмады. 5 қыркүйекте екі ресейлік эсминец – "Быстрый" және "Пронзительни" "Хамидиемен" және екі торпедалық қайықпен сүйемелденген түрік конвойына шабуыл жасады. "Хамидие" қарулары ұрыс кезінде бұзылып, түрік әскері "Явузды" шақырды, бірақ ол кеш келді: түрік кемелері орыс эсминецтерінен тұтқындалудан сақтану үшін жағаға отырды. 21 қыркүйекте "Явуз Сұлтан Селим" тағы да Босфордан үш ресейлік эсминецті түрік көмір кемелеріне шабуыл жасаудан қуу үшін жіберілді. Сүйемелдеу миссиясы 14 қарашаға дейін жалғасты, сол күні ресейлік "Морж" су асты кемесі Босфордан тыс жерде "Явузға" екі торпедамен тигізуге жақындады. Адмирал Сушон крейсердің қауіптілігін тым жоғары деп есептеп, конвой жүйесін тоқтатты. Оның орнына Зонгулдақтан Константинопольге бір түндік сапарға жете алатын кемелерге ғана рұқсат берілді, ал Босфордан тыс жерде оларды жасырын су асты кемелерінен қорғау үшін торпедалық қайықтар күтіп алатын болды. Жаздың соңында екі жаңа ресейлік дредноут – "Императрица Мария" және "Императрица Екатерина Великая" құрылысы аяқталды, бұл "Явуздың" әрекеттерін одан әрі шектеді.
1916-1917 жылдар
Адмирал Сучон 8 қаңтарда Явузды Зонгулдаққа жіберді, аймақтағы ресейлік эсминстерден бос көмір тасығыш кемені қорғау үшін, бірақ ресейліктер Явуз келгенге дейін тасығыш кемені баттырды. Босфорға қайтып келе жатқанда Явуз «Императрица Екатеринамен» кездесті. Екі кеме 18 500 метр қашықтықта басталган қысқа артиллериялық шайқасқа түсті. Явуз оңтүстік-батысқа бұрылып, шайқастың алғашқы төрт минутында бас қаруларынан бес залп жасады. Екі кеме де соққы тигізбеді, бірақ Явузға жақын жерге түскен снарядтардың сынықтары тиді. Бұл Қара теңіздегі дредноуттар арасындағы жалғыз шайқас болды. Түрік крейсері «Императрица Екатеринадан» жылдам болғанымен, түбі қатты залалданған және винт шахталарының жағдайы нашар болды. Бұл Явузға күшті ресейлік соғыс кемесінен қашуды қиындатты. Кавказ жорығы кезінде ресейлік күштер Осман империясының аумағына елеулі үлкен табысқа жеткенін хабарлады. Ресей армиясының одан әрі ілгерілеуін тоқтату үшін Явуз 4 ақпанда 429 офицер мен сарбазды, тау артиллериясы батареясын, пулемет және авиация бөлімшелерін, 1000 мылтық пен 300 оқ-дәрі жәшігін Трапезонтқа жөнелтті. 4 наурызда ресейлік теңіз күштері Атина портының екі жағына 2100 сарбаздан тұратын жасақты, таулық қарулар мен жылқыларды түсірді. Түрік әскері дайындықсыз болды және шегінуге мәжбүр болды. Маусым айында Кавата шығанағында, Трапезонттан шамамен 5 шақырым қашықтықта тағы бір десант түсірілді. Маусымның соңында түрік әскері қарсы шабуылға көшіп, ресейлік шепке шамамен 20 шақырымға енді. Явуз мен Миддли түрік шабуылын қолдау үшін жағалау операцияларын жүргізді. 4 шілдеде Явуз Туапсе портын бомбалады, нәтижесінде бір кеме мен моторлы қайық батты. Түрік кемелері солтүстікке қарай жүзіп, екі ресейлік дредноут Севастопольден оларға шабуыл жасауға тырысқанда, олардың артынан айналып өтуді көздеді. Содан кейін олар Босфорға оралды, онда Явуз винт шахталарын жөндеу үшін қыркүйекке дейін докқа қойылды. Көмір тапшылығы нашарлай берді, нәтижесінде адмирал Сучон 1917 жылға дейін Явуз мен Миддлидің операцияларын тоқтатуға мәжбүр болды. 1917 жылдың 10 шілдесінде Грекияның Модрос қаласынан ұшып келген Корольдік әскери-әуе күштерінің Handley Page Type O бомбалаушысы Явузды 243,84 метр биіктіктен сегіз бомбамен бомбалауға тырысты. Бомбалар тиіспесе де, ол Османдық эсминеці «Ядигар-и-Миллетті» батырды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста әуе шабуылынан батқан ең үлкен кеме болды. 1917 жылдың желтоқсанында Ресей мен Осман империясы арасында бейбіт келісімге қол қойылды, ал 1918 жылдың наурызында Брест-Литовск шартымен бекітілген большевик революциясынан кейін Шығыс Түркиядан көмір қайтадан келе бастады.
Russian forces were making significant gains into Ottoman territory during the Caucasus Campaign. In an attempt to prevent further advances by the Russian army, Yavuz rushed 429 officers and men, a mountain artillery battery, machine gun and aviation units, 1,000 rifles, and 300 cases of munitions to Trebizond on 4 February. On 4 March, the Russian navy landed a detachment of some 2,100 men, along with mountain guns and horses, on either side of the port of Atina. The Turks were caught by surprise and forced to evacuate. Another landing took place at Kavata Bay, some 5 miles east of Trebizond, in June. In late June, the Turks counterattacked and penetrated around 20 miles into the Russian lines. Yavuz and Midilli conducted a series of coastal operations to support the Turkish attacks. On 4 July, Yavuz shelled the port of Tuapse, where she sank a steamer and a motor schooner. The Turkish ships sailed northward to circle back behind the Russians before the two Russian dreadnoughts left Sevastopol to try to attack them. They then returned to the Bosphorus, where Yavuz was docked for repairs to her propeller shafts until September. The coal shortage continued to worsen until Admiral Souchon was forced to suspend operations by Yavuz and Midilli through 1917. Early on 10 July 1917, a Royal Naval Air Service Handley Page Type O bomber, flying from Moudros, Greece, tried to bomb Yavuz from 243.84 m with eight bombs. It missed but instead sank the destroyer Ottoman destroyer Yadigar i Millet, the largest ship sunk by air during the First World War. After an armistice between Russia and the Ottoman Empire was signed in December 1917 following the Bolshevik revolution, formalized in the Treaty of Brest Litovsk in March 1918, coal started to arrive again from eastern Turkey.
1918 жыл
20 қаңтар 1918 жылы Явуз және Миддли вице-адмирал Хуберт фон Ребер Пашвицтің басқаруымен Дарданеллден шықты, ол алдыңғы қыркүйек айында Сушонды алмастырған еді. Ребер Пашвицтің ниеті – одақтас теңіз күштерін Палестинадан аудартып, ондағы түрік күштерін қолдау болды. Бөгезден шыққаннан кейін, Имброс шайқасы деп белгілі болған шайқаста Явуз екі мониторды кездестіріп, батырды, олар тіреусіз және оларды күзетуге тиіс пре-дредноуттармен қолдау көрсетілмеген еді. Ребер Пашвиц содан кейін Мудрос портына баруға шешім қабылдады; онда британдық пре-дредноут линкоры түрік кемелеріне шабуыл жасау үшін бу көтеріп тұрды. Жолда Миддли бірнеше минаға шағылысып, батып кетті, ал Явуз үш минаға шағылысты. Дарданеллге қайтып, британдық эсминецтер «Вендетта» және «Ренаун» тарапынан қуылғаннан кейін, ол Дарданеллден сырт, Нагара нүктесінің жанында жағаға тірелді. Британдықтар Явузға «№2 қанат» Корольдік теңіз әуе күштерінен келген бомбалаушылармен шабуыл жасады, ол жерде тұрып, екі рет соқты, бірақ жеңіл ұшақтың бомбалары айтарлықтай зақым келтіруге жеткіліксіз болды. 24 қаңтар кешкісін монитор «Харди» Явузды бомбалауға тырысты, бірақ түрік артиллериясының отынан қашу үшін кері шегінуге мәжбүр болды, он рет атып шықты. Зақымдалған кемені жою үшін суасты қайығы жіберілді, бірақ ол кешікті; ескі неміс пре-дредноуты «Тургут Рейс» Явузды сүйреп алып, оны Константинопольдің қауіпсіздігіне қайтарды. Явуз ауыр зақымдардан қиын жағдайда болды; корпустың айналасына қайтадан бөгеттер салынды, жөндеу жұмыстары 7 тамыздан 19 қазанға дейін жалғасты. Жөндеу жұмыстары жүргізілгенге дейін Явуз 30 наурыз 1918 жылы Брест-Литовск келісіміне қол қойылғаннан кейін Османдық келісім комиссиясының мүшелерін Одессаға сүйеп әкелді. Константинопольге оралғаннан кейін ол мамыр айында Севастопольге барды, онда корпусы тазартылды және кейбір тесіктер жөнделді. Явуз және бірнеше эсминецтер 28 маусымда Новороссийскіге кетіп, қалған кеңес кемелерін ұстауға бару үшін, бірақ түрік кемелері келген кезде олар суға батырылған еді. Эсминецтер қалды, бірақ Явуз Севастопольге қайта оралды. 14 шілдеде кеме соғыстың соңына дейін тоқтатылды. Севастопольде док жұмысшылары кеме түбінен өсекті сыпырып тастады. Явуз кейін Константинопольге оралды, онда 7 тамыздан 19 қазанға дейін миналардың зақымдаған үш аймағының біреуін жөндеу үшін бетондық бөгет орнатылды. Германия теңіз флоты 2 қарашада кемеге меншік құқығын түрік үкіметіне ресми түрде тапсырды. Осман империясы мен Батыс одақтастары арасындағы Севр келісімінің шарттарына сәйкес, Явуз соғыс өтемақысы ретінде Корольдік теңіз флотына берілуі керек еді, бірақ бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін бірден басталған Түрік тәуелсіздік соғысының салдарынан орындалмады, өйткені Грекия құлап жатқан Осман империясынан аумақтарды басып алуға тырысты. Соғыстан жеңіске жеткен жаңа Түркиядан кейін Севр келісімі жойылды және оның орнына 1923 жылы Лозанна келісіміне қол қойылды. Бұл келісім бойынша жаңа түрік республикасы Явузды қоса алғанда, флотының көп бөлігін сақтап қалды.
Соғыстан кейінгі қызмет
1920 жылдары Явузды жаңа елдің флотының басты бөлігі ретінде қайта жаңарту міндеттемесі, әртүрлі теңіз саясатының жалғыз тұрақты элементі болды. Соғыс крейсері 1926 жылға дейін Измитте қалды, ол күтімсіз күйде болды: оның екі қазандығы ғана жұмыс істеді, рульдеуге де, бу шығаруға да жарамсыз еді, және 1918 жылы минадан алған екі зақымы жөнделмей қалды. "Явуз" кемесін қайта жаңарту үшін Германиядан жаңа жүзуші док сатып алуға жеткілікті қаражат жиналды, себебі кемені ауыр теңізде суға батып кету қаупінен тасымалдау мүмкін емес еді. 1926 жылдың желтоқсанында француз компаниясы Atelier et Chantiers de St. Nazaire Penhöet, Гёльчук теңіз кеме құрылыс зауытында жүргізілетін келесі жөндеуді қадағалауға келісімшарт жасады. Жұмыс үш жыл (1927–1930) бойы жүргізілді; доктың бірнеше бөліктері суды шығарып тастау кезінде құлағандықтан жұмыс кейінге шегерілді. "Явуз" қайтадан суға шығарылмас бұрын аздап зақымдалды, және жөндеу жұмыстары басталғанға дейін докты жөндеу қажет болды. Теңіз министрі Ихсан Бей (Ихсан Эрявуз), осы тергеу барысында парақорлыққа кінәлі деп танылды. Алаяқтыққа қатысты тағы бірнеше шағымдар Теңіз министрлігінің таратылуына себеп болды. Түрік әскери штабының бастығы маршал Февзи теңіз құрылысына қарсы болды және алаяқтыққа қатысты айыптаулардан кейін барлық теңіз құрылысын тоқтатты. Соғыс крейсерін жөндеу жұмыстары 1928 жылдың қыркүйегінде Грекия теңіз күштері Түркия жағалауында кең ауқымды теңіз жаттығуларын өткізгеннен кейін және түрік үкіметі Грекияның теңіздегі басымдығына қарсы тұру қажеттігін сезінгеннен кейін ғана қарқынды жүргізілді. Түрік әскері Италиядан төрт эсминец пен екі су асты кемесін тапсырыс берді. Грекия үкіметі "Явуз" қайтадан пайдалануға берілгенін білгеннен кейін, Вашингтон келісімі үлгісінде, екі жаңа крейсерді салу құқығын сақтап қалуға болатынын білгенде, теңіз құрылысынан 10 жылдық үзіліс жасауды ұсынды. Түркия үкіметі бұл ұсынысты қабылдамады және кеменің Қара теңізде кеңестік теңіз күштерінің күшейіп келе жатқан күшіне қарсы тұру үшін арналғанын мәлімдеді. Жөндеу барысында минадан алған зақымдар жөнделді, су сыйымдылығы арттырылды және корпусы сәл қайта өңделді. Ұзындығы жарты метрге қысқартылды, бірақ ені ұлғайтылды. "Явуз" жаңа қазандықтармен және бас қарулары үшін француздық атыс басқару жүйесімен жабдықталды. Екі 15 см-лік зеңбірек казематтан алынып тасталды. Ютландия шайқасынан алынған сабақтарды ескере отырып, броньдық қорғанысы жаңартылмады, және оның қоймаларының үстіндегі бронясы болды. 1930 жылы қайтадан пайдалануға берілген "Явуз" түрік теңіз күштерінің флагманы ретінде өз қызметін жалғастырды және жылдамдық сынақтарында күткеннен жақсы нәтижелер көрсетті; одан кейінгі оқ-дәрі және атыс басқару сынақтары да сәтті өтті. Соғыс крейсерін қорғау үшін қажетті төрт эсминец 1931 және 1932 жылдар аралығында қызметке кірісті; бірақ олардың өнімділігі жобалық сипаттамаларға сәйкес келмеді. "Явуздың" қайтадан пайдалануына жауап ретінде Кеңес Одағы 1929 жылдың соңында Балтық теңізінен "Парижская Коммуна" жауынгерлік кемесі мен "Профинтерн" жеңіл крейсерін Қара теңізіне көшірді. Грекия үкіметі де екі эсминецке тапсырыс берді. 1933 жылы ол премьер-министр Исмет Инонуді Варнадан Стамбулға алып барды, ал келесі жылы Иран шахын Трапезонттан Самсунға жеткізді. 1930 жылы "Явуз Сұлтан Селимнің" есімі ресми түрде "Явуз Сұлтанға", ал 1936 жылы "Явузға" қысқартылды. 1938 жылы тағы бір қысқа жөндеу жүргізілді, сол жылдың қарашасында ол Мустафа Кемаль Ататүрктің сүйегін Стамбулдан Измит қаласына жеткізді. 1937 жылы британдық теңіз атташесі оның және басқа да теңіз кемелерінің нашар авиацияға қарсы қарулануына байланысты ескіргенін айтты, бірақ 1938 жылы түрік үкіметі күшті кеңейтуді жоспарлай бастады. Бұл жоспар бойынша, су бетіндегі флот екі 10 000 тонналық крейсер мен он екі эсминецтен тұруы керек еді. "Явуз" екінші крейсер пайдалануға берілгенге дейін, 1945 жылға дейін сақталады, ал теңіз күштері 1950 және 1960 жылдар аралығында 23 000 тонналық кеме салуды күтеді. Кеме құрылысы бағдарламасы жүзеге аспады, себебі кемелерді құратын шетелдік кеме жасау орындары екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өз елдерінің қажеттіліктеріне назар аударды. "Явуз" екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде қызмет етті, бірақ Түркия соғыста бейтарап болды. "Явуз" Гёльчук қаласында торпедалық торлармен және күштелген зениттік бөлімшелермен қорғалды. Кеменің бағытын анықтауды қиындату үшін оның негізгі мачтысы алынып тасталды. 1939 жылдың қарашасында ол және [[Ресейдің жауынгерлік кемесі "Севастополь" (1911)]] Қара теңіз айманындағы ең ірі кемелер еді, ал "Life" журналы "Явуздың" Кеңес кемесінен жақсырақ екенін хабарлады, себебі соңғысы нашар күйде болды. 1941 жылы оның авиацияға қарсы қарулары төрт 76 мм, он 40 мм және төрт 20 мм зеңбіректермен күшейтілді. Кейіннен олар жиырма екі 40 мм және жиырма төрт 20 мм зеңбіректерге дейін арттырылды. 1943 жылы кемеге магниттік миналардан қорғау үшін дегауссинг жабдықтары орнатылды (және бірнеше басқа түрік соғыс кемелеріне де). 1946 жылдың 5 сәуірінде американдық жауынгерлік кеме "Миссури", жеңіл крейсер "Провиденс" және эсминец "Пауэр" түрік елшісі Мүнир Эртегүннің сүйегін қайтару үшін Стамбулға келді. "Явуз" Босфорда кемелерді қарсы алды, онда "Явуз" және "Миссури" 19 зеңбірекпен салют жасады. 1948 жылдан кейін кеме Измит немесе Гёльчук қалаларында орналасқан. Кеме әр жылғы қыркүйек айында өткізілетін теңіз маневрлеріне қатысуын жалғастырды, 1950 жылға дейін. 1950 жылдың 20 желтоқсанында ол активтік қызметтен шығарылды және 1954 жылдың 14 қарашасында теңіз тізілімінен алынды. Түркия 1952 жылы НАТО-ға қосылған кезде кемеге B70 борты нөмірі тағайындалды. Кеме теңіз тізілімінен алынғанмен, ол 1960 жылға дейін Соғыс Флоты Командирі мен Мина Флоты Командирінің тұрақты штаб-пәтері ретінде пайдаланыла берді. 1963 жылы түрік үкіметі кемені мұражай кемесі ретінде Батыс Германия үкіметіне сатуды ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбады. Кемені сақтауға қаржылай мүмкіндігі болмағандықтан, Түркия 1971 жылы кемені M. K. E. Seyman компаниясына мақұлдады. 1973 жылдың 7 маусымында ол мақұлдау орындарына буксирленді, ал жұмыс 1976 жылдың ақпанында аяқталды. Жою кезінде ол АҚШ-тан басқа елдердегі соңғы дредноут болды. Ол Императорлық Германия теңіз күштері салған соңғы кеме және кез келген теңіз күштеріндегі ең ұзақ қызмет еткен дредноут болды. Кеменің бірнеше бөліктері сақталды, оның ішінде үш винті (Теңіз Командиріне және Стамбул теңіз мұражайына жіберілді) және оның алдыңғы мачтысы (теңіз академиясына орнатылды).