Кіріспе

Сельдерия тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі – Eryngium maritimum, теңіз ағашы немесе теңіз эрингосы, теңіз эрингиумы. Бұл Апиасея тұқымдасына жататын, көп жылдық гүлді өсімдік және Еуропаның көптеген жағалауларында табиғи түрде өседі. Гүлшоғырларының пішіні тікенді өсімдіктерге ұқсас. Көптеген атауына қарамастан, бұл нағыз шырша емес, шатырша гүлділерге жататын өсімдік.

Этимология

E. maritimum-ді Линей 1753 жылы шыққан Species Plantarum I: 233 еңбегінде ресми түрде сипаттаған. Eryngium туысының атауы грек тілінен шыққан, бұл атауды б.з.д. 300 жылы Теофраст өсімдікті тікенді деп сипаттағанда "Eryngion" деп атаған болуы мүмкін. Басқаша айтсақ, атау грекше "eruggarein" сөзінен, яғни "құсып шығару" деген мағынадан туындаған болуы мүмкін, себебі бұл өсімдік ішек газдары сияқты ас қорыту жүйесінің түрлі бұзылыстарын емдеу үшін қолданылған. "Maritimum" деген сөз "теңіздік" деген мағынаны білдіреді. Бұл өсімдіктің ағылшын тіліндегі қолданылатын атауы 16 ғасырдан бастау алған. Табиғатты зерттеуші Уильям Тернер 1548 жылы жарық көрген "Жемістердің аттары" атты еңбегінде: "Эрингиум ағылшын тілінде sea Hulver немесе sea Holly деп аталады" деп жазған.

Таксономия

E. maritimum гибридтері кездесетіні хабарланғанымен, олардың саны салыстырмалы түрде шамалы. Мысалы, Францияда және Испанияның Валенсия аймағында E. maritimum мен E. campestre (=Eryngium x rocheri Corb. ex Guétrot) арасындағы гибридтік будандасу тіркелген. Бұл түрдің хромосомалық саны 2n = 16.

Сипаттама

Теңіз көкжиегі – 60 см-ге дейін өсетін, жылтыр жасыл, түйіршік түзететін көпжылдық өсімдік. Бұл терең, жақсы жетілген тамыр жүйесі және балауызды жапырақ қабығы бар, сәл шырынды ксерофит. Жапырақтары қатты, тікенді және былғары тәрізді. 5–15 см ұзындығындағы және жас кезінде оралатын базальдық жапырақтары алақан тәрізді 3 бөлікті және дерлік дөңгелек, түбінде тік немесе жүректі пішіндес. Гүл серігі тікенді, ал гүл бүршігі гүлдерден ұзын. Желкеншелер 4–5 мм және гүл жапырақтарынан ұзын.

Тарату

Теңіз құйығы – табиғи ареалы бойынша жағалау түрі, Англия мен Ирландия жағалауларында жергілікті және дерлік үздірілмей кездеседі. Ұлыбританияда ең көп оңтүстік және батыс жағалауларында өседі, бірақ қазір солтүстік-шығыс Англия мен Шотландия жағалауларында жоғалып кеткен; алайда, бұл аймақта бұрын кеңінен таралған болуы мүмкін. Бұрын Шетланд аралдарында кездескен, бірақ туған жерінің ең солтүстік шегінде толыққанды орнықпаған. Шетланд аралдарындағы соңғы тіркелген дерек 1884 жылы Fitful Head-тен алынған, онда бұл өсімдік Квендейл шығанағының құмдарында кеңінен өскен болуы мүмкін. Еуропа және Солтүстік Африканың және Таяу Шығыстың іргелес аймақтарында өсімдік кеңінен таралған. Бұл аймақтарда Атлант мұхитының, Балтық және Жерорта теңіздерінің, сондай-ақ Қара және Азов теңіздерінің жағалауларында кездеседі. Скандинавияда таралуы салыстырмалы түрде оңтүстікке қарай, тек Оңтүстік Норвегия мен Швецияға дейін жетеді. Теңіз құйығы Солтүстік Американың шығыс бөлігіне әкелінген, онда бұрын теңіз жағалауын қалпына келтіру үшін сәндік өсімдік ретінде бағаланған. Сондай-ақ, Австралияға маррам шөбін отырғызумен бірге таралған.

Мекендейтін орта және экология

Теңіз құйыны әдетте, жұмсақ қыстары бар аймақтардағы құмды төбелер мен жартастардың жақсы су өткізетін топырағында өседі. Ол дүние жүзіндегі жағажайлар мен жағалау құмды ортасына тән қатал қоршаған орта жағдайларына төтеп береді: топырақтағы қоректік заттардың аздығы, аяз, күшті тұзды желдер, жоғары температура және күн сәулесі, сондай-ақ мерзімді құмға көмілу. Құмды төбелерде теңіз құйыны Elymus farctus ssp. boreali atlanticus алдыңғы құмдық қауымдастығында кездеседі, бірақ Rosa rugosa, Hippophae rhamnoides, Elaeagnus commutata және Salix repens сияқты бұталы түрлердің енуінен олардың саны азаяды, себебі бұл түрлер күрт көлеңке түсіреді. Дегенмен, теңіз құйынының сулы, тегіс жапырақтарының арқасында күннің күшті сәулесінен туындайтын су стресінен қорғалады. Теңіз құйынында суды сақтауға арналған терең, жақсы жетілген түбірсабақтары бар, бұл өсімдікке өсіп-өнімді жерде ұзақ құрғақшылықты бастан кешіруге мүмкіндік береді. Түбір жүйесі жағалау экожүйелерінің өзгеруіне жауап ретінде жоғары икемділік көрсетеді және осыған байланысты тамыр тәрізді құрылымды дамытуы мүмкін. Мысалы, құмға толық көмілуге жауап ретінде түбірсабақ аралықтары біртіндеп ұзарады, нәтижесінде көп жылдық бүршіктер жер бетіне жақындап, өсімдіктің өсу маусымында тірі қалуын қамтамасыз етеді.

Мәртебе

Еуропа бойынша кеңінен таралуына қарамастан, бұл түрдің популяциясы таралу ареалының солтүстік бөлігінде айтарлықтай төмендеп келеді, ал кейбіреулері тіпті жойылып кеткен. Қазіргі таңда, ол көптеген еуропалық елдерде қорғауға алынған немесе жойылу қаупі төніп тұрған өсімдік ретінде қарастырылады және бірнеше елдің сирек кездесетін өсімдіктер тізіміне және Қызыл кітаптарына енгізілген. Ұлыбританияда оның тарихи төмендеуі, кем дегенде, құрғақ топырақтағы бақшаларда сәндік өсімдік ретінде сүйікті болғандықтан, жабайы жаратылыстан қазылып алынуымен байланысты болуы мүмкін.