Кіріспе

1964 жылы түсірілген Нейтан Х. Юран мен Рей Гаррихаузеннің "Айдағы алғашқы адамдар" (англ. First Men in the Moon) – 1964 жылы түсірілген британдық ғылыми-фантастикалық фильм. Оны Чарльз Х. Шнир продюсерлік етті, режиссері – Нейтан Юран, ал басты рөлдерді Эдвард Джадд, Марта Хайер және Лайонел Джефрис сомдады. Columbia Pictures компаниясы таратқан бұл фильм, сценарий авторы Найджел Кнейлдің 1901 жылы жарық көрген Х.Г. Уэллстің "Айдағы алғашқы адамдар" романы бойынша түсірілген. Рей Гаррихаузен тоқтатылған анимация эффектілерін жасады, олардың ішінде Селениттер, алып көбелек құртына ұқсас "Ай сиырлары" және үлкен миы бар Grand Lunar т.б. бар. Фильм адамдардың алғаш рет Айға қонғанға дейін бес жыл бұрын түсірілді.

Сюжет

1964 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Айға зымыран ұшырды. Көп ұлтты ғарышкерлер тобы БҰҰ ғарыш кемесіне қонды, өздерін Айды алғаш зерттеушілер деп есептейді. Бірақ олар бетінде Юнион Джек туын және Кэтрин Каллендер туралы хабарламаны табады, ол Айды королева Викторияға қарастырады. Англияның оңтүстік-шығысындағы Кент графтығындағы Даймчерчтегі архивте Каллендерді іздеуге тырысқан БҰҰ шенеуніктері оның қайтыс болғанын, бірақ күйеуі Арнольд Бедфорд әлі де "Лаймс" деп аталатын зейнеткерлер үйінде тұрғанын анықтайды. Үй қызметкерлері Ай экспедициясы туралы телехабарларды көруге рұқсат бермейді, себебі, медбикенің сөзіне сүйенсек, ол оны "қоздырады". Бедфордтың Ай туралы қайта-қайта айтқан сөздері ескірген шатасу деп есептеледі. БҰҰ өкілдері одан Ай туралы сұрайды, ол оларға өзінің әңгімесін айтады, ол флэшбэк ретінде көрсетіледі. 1899 жылы Арнольд Бедфорд Димчерчтегі канал шлюзінің жанында орналасқан Черри Коттеджде тұрады. Оның никелері Кэтрин Каллендер, Кейт ретінде танымал, үйге алғаш рет машинамен (өздігінен жүргізеді) келеді. Бедфордтың жалдамалы үйдің төлемақысы бойынша хатынан оның қаржылық қиындыққа тап болғаны көрінеді. Олар көрші, өнертапқыш Джозеф Кавормен танысады, ол эксперименттеріне зиян келтірген жағдайда коттеджді сатып алуды қалайды. Кейт Бедфордтың атынан келіседі. Бедфорд Кавордың үйінде уақыт өткізе бастайды, онда өнертапқыш үлкен зертханаға ие. Ол Каворит деп аталатын затты ойлап тапты, ол қолданылған кез келген заттың гравитация күшін жояды. Ол оны Айға саяхатқа пайдалануды жоспарлайды. Бедфорд Кейттің атына жазылған және қол қойылған келісімшарттарды жасайды, коттеджді Каворға 5000 фунт стерлингке сатады (іс жүзінде ол өзіне тиесілі емес нәрсені сатады). Кавор Бедфордты Айда алтын кесектері бар деп сөзге келтіреді. Ол қазірдің өзінде коттедждің жанындағы жылыжайда шар тәрізді ғарыш кемесін салған. Ішкі жағы жасыл барқытпен қапталған, электр шамдары бар. Кейт коттеджге келгенде Кавордың үйінде жарылыс болады. Бұл Кавордың көмекшісі Гиббстің Каворитті өңдеуге арналған қазандықты бақыламастан, жергілікті пабқа кеткенінен туындайды. Ол оған Айдың бетінде оларды аман сақтауға арналған теңіз суға түсу костюмдерін көрсетеді. Каворит өндірісі артады. Кейт сапарға бірнеше заттар әкеледі: джин және ащы, тауықтар және филдік мылтық. Бірақ ол Бедфордқа "Каворит немесе мен" деген соңғы сөзді айтады. Коттеджге оралған Кейтке сот орындаушысы үнсіз полицеймен бірге шақыру қағазын табыс етеді. Ол өзіне тиесілі емес мүлікті сатуда айыпталады. Бедфорд пен Кавор кетіп бара жатқанда, Кейт ашуланып, сфераның сыртына соққылайды, оның не істегенін білуді талап етеді. Олар оны сфера ұшырылмас бұрын ішке тартады. Айға дейінгі ұзақ саяхатта олар тек сардина жейді. Ұшақтың қалай басқарылатыны түсіндірілмейді, бірақ жалюзиді ашу шардың Күнге қарай бұрылуына себеп болады. Олар Айдың бетіне құлайды, екеуі де суға түсу костюмдерін киеді. Кейт олармен бірге бара алмайтындықтан, герметикалық бөлімшеге орналастырылады. Айдың бетін зерттеу кезінде Бедфорд пен Кавор тік шахтаға түсіп, онда тыныс алуға жарамды ауа бар. Олар жер астындағы үлкен үңгірлерде тіршілік ететін, селениттер деп аталатын жәндіс тәрізді халықты ашады. (Кавор бұл атауды грек Ай құдайы Селенаның құрметіне қояды). Олармен бірге жүріп, Бедфорд селениттер тобына қорқыныштан шабуыл жасайды, бірнешеуін өлтіреді, Кавордың қорқынышты наразылығына қарамастан. Қашып шыққаннан кейін екі адам Кейт әлі де бар сфераның жер асты қаласына сүйретілгенін көреді. Оларға "Ай бұқасы" сияқты алып гусеница шабуыл жасайды, ол селениттер оны сәулелі қаруларымен жоя алғанша оларды қуалайды. Кавор мен Бедфорд қаланың электр стансасын көреді, бұл күн сәулесімен жұмыс істейтін мәңгі қозғалыс машинасы. Селениттер ағылшын тілін тез үйреніп, ғылыми біліммен алмасуды қалайды деп сенетін Каворды тексеруде. Кавор Селениттердің билеушісі "Ұлы Айшымен" сөйлеседі. Бедфорд Каворды және, болжамды, барлық адамзатты сотқа тартты деп есептейді, ол Ұлы Айшыны филдік мылтықпен өлтіруге тырысады, бірақ Кавордың араласуынан сәтсіз болады. Енді өмірін сақтап қашу үшін Бедфорд сфераны таба алады, ол Кейтпен бірге қашып құтыла алады. Кавор өз еркімен Айда қалады. Бедфорд шарды жарықтың тік шахтасымен жоғары көтереді, жоғарғы жағындағы қаптама сияқты үлкен терезелерді қиратады, ол Кейтпен бірге Жерге оралады. Ол әңгімесін олардың Занзибар жағалауынан теңізге құлап, сферасы ізсіз жоғалып кеткенін айтумен аяқтайды. Олар жағаға жүзіп шықты, бірақ Кавордың соңғы тағдыры оларға белгісіз болды. Қазіргі уақытта Бедфорд, БҰҰ тобы және газет тілшілері теледидардан Айға қатысты соңғы оқиғаларды тамашалайды. БҰҰ ғарышкерлері селениттердің жер асты қаласына еніп, оны қираған және тозыққан күйде табады. Қираған қала құлауға бастайды, ғарышкерлерді асығыс түрде бетке қайтаруға мәжбүрлейді. Бірнеше секундтан кейін бүкіл Ай қаласы толығымен қирап жойылады. Бедфорд селениттер Кавордың суық тию вирусына, оған иммунитеті болмағандықтан, көз жеткізгенін түсінеді.

Даму

Гаррихаузен «Жейсон және аргонавттар» (1963) фильмінен кейін Х.Г. Уэллстің 1904 жылғы «Құдайлардың тағамы және ол Жерге қалай келді» романының нұсқасын жасауды жоспарлап, жазушы Найджел Книлмен кездесті. Гаррихаузен Уэллстің «Айдағы алғашқы адамдар» фильмін түсіргісі келді, бірақ продюсер Чарльз Шнир фильмнің тарихи кезеңіне байланысты алаңдады және оған қызығушылық танытпады. Книл бұл идеяны өте жақсы деп санады, сосын ол Гаррихаузенмен бірге Шнирді оны жасауға көндірді. Шнир Книльдің «өте қатал, тура, классикалық білімді адам екенін» айтты. Англияда ол заманауи ғылыми-фантастикалық сценарий жазушысы ретінде танымал болды. Мен оны жалдадым, өйткені бізге оның техникалық білімі қажет еді. Содан кейін, біз көрермендердің қызығуын тудыратын элементтерді қостық». Книльдің сценарийін қайта жазу үшін тағы бір жазушы шақырылды. Книльдің айтуынша: «Олар оны көңілді етуді, мен ойлағаннан да әзілге толы етуді қалады». Оның сөзіне сүйенсек, осы себепті Лайонель Джеффристің кандидатурасы қарастырылды. Книл кітапта Джаддтың кейіпкері «қимылсыз, баяу адам еді және оны дәл осылай көрсету маңызды болды» деді. Жазушы, бір елдің жақын арада Айға баратынын және онда селениттердің жоқ екенін білетінін айтады. Сондықтан ол сценарийге профессор Айға суық вирусты алып келгенінен селениттердің қырылғаны туралы қосымша жасады, Книлдің айтуынша, бұл идеяны ол «Әлемдер соғысы» романынан алған. Марта Хайердің кейіпкері сценарийдің алғашқы нұсқаларында болмаған, бірақ кейін қосылды.

Үлгілер

Рей Гаррихаузен фильмнің декорацияларын жобалағанда, БҰҰ-ның Айға қону аппаратын суреттеу үшін NASA-ның жобаларын шабыт көзі ретінде пайдаланды. Олар Корольдік Әуе күштері үшін жасалған. Әрқайсысының ішіне 1960 жылдарғы үлгідегі акваланг баллондары орнатылған, оларды арқаға іліп тасыған. Бұл қысымды сақтайтын костюмдер екі "Доктор Хью" эпизодында да қолданылды: Уильям Хартнеллдің соңғы эпизоды "Оныншы планета" (1966) және Патрик Траутон дәуіріндегі "Ғарыштағы доңғалақ" (1968). Олар сондай-ақ, түпнұсқа "Жұлдызды соғыстар" трилогиясында Боск пен Бо Шек кейіпкерлерінің костюмдері ретінде де пайда болды.

Атыс

Фильм түсірілуі 1963 жылдың 1 қазанында басталды. Шнейр Гаррихаузенді фильмді Panavision форматында түсірсе, коммерциялық жағдайы жақсаратынына көндірді. "Рей Panavision-нан қорқып жүрді", - деді продюсер. "Мен оған жаңаша ұсыныс жасасам, ол бірден алаңдайтын". Дегенмен, "The New York Times" газеті былай деп жазды: "Англиядан келген, жалықтыратын, қиын ғылыми-фантастикалық фильмнен ең іздеп жүрген жастар ғана қызығушылық танытуы мүмкін, тіпті көңіл көтеру де қиын". "The Guardian" газеті оны "өз түрінің жақсы үлгісі" деп атады. "TV Guide" журналы оны "жағымды ғылыми-фантастикалық фильм" деп сипаттады, ал Blu-ray.com сайты фильмді "көңілді және қызықты тамашалау тәжірибесі" деп жоғары бағалады.

Қаражаты

Kinematograph Weekly бұл фильмді 1964 жылы британдық прокатта "ақша табушы" деп атады. Дегенмен, фильм кассада көңіл көншілік тудырды. Гаррихаузен бұған комедиялық эпизодтардың көп болуы себеп деп ойлады.