Кіріспе
Кумейяй тайпасы, сондай-ақ 'Iipai Tiipai немесе тарихи испанша Diegueño деп те аталады, Мексиканың Баха-Калифорниясының солтүстік және АҚШ-тың Калифорния штатының оңтүстік шекарасында қоныстанған Американың жергілікті халықтарының тайпасы. Олар Калифорнияның түпкілікті халқы. Кумейяй тілі Юман-Кочими тілдер отбасысына жатады. Кумейяйлар үш туысқан топтан құралған: 'Иипай, Тиипай және Камия. Сан-Диего өзені 'Иипай және Тиипай тайпаларының тарихи мекендерін шартты түрде бөліп тұрды, ал Камия шығыс шөлді аймақтарда өмір сүрді. 'Иипай тайпасы солтүстікке қарай, Эскондидодан Хеншоу көліне дейін, ал Тиипай тайпасы оңтүстікке қарай, Лагуна таулары, Энсенада және Текате сияқты аймақтарда қоныстанды. Камия тайпасы шығыста, Мексикалиді қамтитын және Солтон теңізімен шектесетін аймақта өмір сүрді.
The Kumeyaay, also known as 'Iipai Tiipai or by the historical Spanish name Diegueño, is a tribe of Indigenous peoples of the Americas who live at the northern border of Baja California in Mexico and the southern border of California in the United States. They are an indigenous people of California. The Kumeyaay language belongs to the Yuman–Cochimí language family. The Kumeyaay consist of three related groups, the 'Iipai, Tiipai, and Kamia. The San Diego River loosely divided the 'Iipay and the Tiipai historical homelands, while the Kamia lived in the eastern desert areas. The 'Iipai lived to the north, from Escondido to Lake Henshaw, while the Tiipai lived to the south, in lands including the Laguna Mountains, Ensenada, and Tecate. The Kamia lived to the east in an area that included Mexicali and bordered the Salton Sea.
Атауы
Кумейяй немесе 'Иипай Типай бұрын Диегуэньос деп аталған, Сан-Диего өзені бойында өмір сүрген миссиялық үндістерге испандықтар берген бұрынғы атау. Мексикада оларды кумайи деп таниды. Кумейяай сөзі "батыс халқы" деп аударылады, мұндағы "меяай" сөзі "жартас" немесе "батырған" деген мағына береді.
Еуропаға дейінгі байланыс
Қазіргі Кумейяай аймағы деп саналатын жердегі қоныстың іздері он екі мың жылға дейін созылуы мүмкін. Б.з.д. 7000 жылдары екі мәдени дәстүр қалыптасты: Калифорния жағалауы мен аңғарының дәстүрі және шөлді аймақтың дәстүрі. Кумейяайлар Тынық мұхитының жағалауында, қазіргі Оушенсайд (Калифорния) солтүстігінен бастап, Мексикадағы Энсенаданың оңтүстігіне дейін, және шығысқа қарай Колорадо өзеніне дейін жерлерді мекендеген. Сан-Диего округіндегі Куямака кешені, кейінгі Холоцен кезеңіне жатады және Кумейяай халқымен байланысты. Кумейяай тайпасы сонымен қатар, қазір Тори Пайнс мемлекеттік табиғи қорығы деп белгілі, танымал мемлекеттік саябақтың орналасқан жерінде де қоныстанған. Бір көзқарас бойынша, тарихи 'Иипай Типай тайпасы шамамен бір мың жыл бұрын пайда болған, алайда "прото 'Иипай Типай мәдениеті" б.з.д. 5000 жылға дейін қалыптасқан. Кэтерин Луомола "кейінгі Типай Ипай топтарының ядросы" шамамен 1000 жылдары біріккенін ұсынады. Кумейяай халқының өзі, дәстүр бойынша, Сан-Диегода б.з.д. 10,000 жылдан бері өмір сүріп келеді. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде Кумейяайлар ондаған әке шежірелі рулардан тұратын бірнеше тәуелсіз топтардан құралған.
Испандық зерттеулер мен отарлау
Бұл аймаққа еуропалықтардан алғаш 1542 жылы Хуан Родригес Кабрильо келді. Ол бастапқыда Кумейяй тайпасымен кездесті, бірақ бұл отарлауға алып келмеді. 1602 жылы Себастьян Вискаино да келіп, Сан-Диего-де-Алкала мерекесінде Кумейяй тобымен кездесті, осылайша Сан-Диего аймағына осы ат берілді; дегенмен, бұл да отарлауға әкеп соқпады.
Миссионерлік кезең
1769 жылы Портола экспедициясы Сан-Диего шығанағына жетіп, құрлыққа шыққаннан кейін Кумейяай ауылының Косой (Коса’аай) ауылына сауығу және жабдықтану үшін барды. Сауыққаннан кейін испандықтар ауылдың үстіне президио және Миссия Сан-Диего-де-Алкала салды, ауылды Сан-Диего елді мекеніне біріктірді. 1769 жылы испан миссиясы жүйесінде Миссия Сан-Диего-де-Алкаланың (қазіргі Миссия алқабында, Сан-Диего өзеніне қарап тұрған) жанындағы тайпалар Диегено деп аталды, ал кейінірек Миссия Сан-Луис-Рей-де-Францияның жанындағы тайпалар Луисено деп аталды. Испандықтар өздерімен бірге жаңа, жергілікті емес, инвазивті флора мен үй жануарларын әкелді, бұл жергілікті экологияның нашарлауына әкелді. Бұл шошқа, ешкі, қой, сиыр, жылқы, есек және тауық, фазан, үйрек сияқты әртүрлі құстарды жаюға және жем іздеуге байланысты болды; соңғылары жергілікті су көздерін қатты ластады. Президиодағы испан сарбаздарының жыныстық шабуылдары мен миссиялық үндістерді металл ұштармен жабдықталған қамшылармен (миссия қызметкерлері) физикалық түрде азаптауынан кейін, 'Ипай Типай Кумейяай ауылдары испандықтарға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Сан-Диего миссиясын өртеп, әке Луис Хаймені және тағы екі адамды өлтірді. Миссионерлер мен шіркеу басшылары Кумейяайларды «кешіріп», миссияны Кумейяай ауылы Нипакуэй немесе Нипавайға жақын жерге қайта салды. Соңында испандықтар миссия дәуірінің соңына дейін аймаққа бақылауды орнатып алды.
Колорадо өзені арасындағы қақтығыс
Шығыста Камия Кумейяай тайпасы Колорадо өзені аймағында, өзеннің шығысындағы Юман тілінде сөйлейтін тайпалар коалициясына және Марикопа бастаған Кахуилла тайпасына қарсы қарулы аймақтық қақтығысқа қатысты. Кумейяайлар Квечан бастаған коалициямен, Мохаве, Явапай, Чемехуеви және Колорадо өзеніндегі басқа да кішігірім топтармен одақтасты. 1770-ші жылдардың ортасында испандықтар екі соғысқан тарап арасында бейбіт келіссөздер жүргізіп, көбінесе Квечанмен одақтасқан жаққа қолдау көрсетті. Бірақ, испандықтар мен Квечан арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы 1781 жылы қақтығысты қайтадан жаққыншақтады, алайда испандықтар Алта Калифорнияға құрлықпен өтуге мүмкіндік алмады және Марикопамен одақтасқан коалицияның жағына шықты. Содан кейін испандықтар батысқа қарай назарын аударып, "Ипай Типай Кумейяай" жерлеріндегі Алта Калифорнияға теңіз арқылы бару жолын қамтамасыз етуге кірісті.
Бірінші Мексика империясы мен Бірінші Мексика республикасы кезеңі
Мексика империясы 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысында Испанияны жеңгеннен кейін Кумейяй жерлеріне ие болды. Келесі жылы, 1822 жылы, мексикалық әскерлер Кумейяйлардан барлық жағалау аймақтарын тартып алды және жердің көп бөлігін мексикалық қоныс аударушыларға берді, олар Калифорниостар деп белгілі болды, осы жерлерді ауыл шаруашылығына дамыту үшін, Калифорния ранчо дәуірін бастады. 1827 және 1832 жылдары Кумейяйлар шешек және малярия эпидемияларына ұшырады, бұл олардың халқын азайтты. Әртүрлі дау-дамайлар 1826 жылы Сан-Диегода орналасқан Кумейяйлар мен мексикалық әскерлер арасындағы қақтығысқа әкеп соқты, нәтижесінде 26 Кумейяй қаза тапты. Он жылдық пікірталас пен кешігулерден кейін 1833 жылы Жоғарғы Калифорниядағы миссиялар секуляризацияланды, ал Ипай және Типай тайпалары жерлерін жоғалтты; тайпа мүшелері жемірілген шаруалар, жерге заңсыз енушілер, көтерілісшілер немесе қашқын болуға мәжбүр болды. Бұл Кумейяйлар мен мексикалық қоныс аударушылар арасындағы шиеленісті күшейтті, себебі экономикалық тұрақсыздық аймақ арқылы өтетін мексикалық және американдық саудагерлердің қауіпсіздігіне қатер төндірді.
Мексиканың орталық республикасы кезеңі
Аумақтық губернатор Хосе Фигероа басшылығымен, Сан-Диего миссиясынан кейбір Кумейяй тайпасының мүшелеріне 1835 жылы Сан-Паскаль пуэблосын қоныстандыруға және құруға рұқсат берілді, олар кейіннен Сан-Паскаль Диего миссиясы үндістерінің тобына айналды. Кумейяй пуэблосы жауынгерлік топтармен күресіп, мексикалық қоныс аударушыларды қорғады, христиандыққа қарсы көтеріліске қарсы шешуші жеңіс одіс және оның басшысы Клаудионы тұтқынға алды. Жағдай нашарлағандықтан, Кумейяй тайпасы 1836 жылы Ранчо Текатеге шабуыл жасады, бұл Сан-Диего алкальдесін Кумейяй тайпасын басу үшін экспедиция жіберуге мәжбүр етті, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бұл экспедицияның сәтсіздігіне байланысты, Мексика солтүстік Альта-Калифорниядағы американдық қоныс аударушылардың Калифорниядан бөлініп кету туралы әңгімелерін тиімді тоқтатуға қол жеткізе алмады.
Мексика-америкалық соғыс
Мексика-Америка соғысы кезінде Кумейяйлар бастапқыда бейтарапты сақтады. Сан-Паскаль пуэблосының Кумейяйлары американдықтар қалаға жақындағанда эвакуацияланды. Мексикалықтар мен Калифорниялықтар Сан-Паскаль шайқасында американдықтарды жеңіске жеткізді. Кумейяй басшысы Панто мексикалықтарды американдықтармен жауыздық тоқтатуға шақырды, осылайша Кумейяйлар жарақат алған американдықтарға көмектесе алды. Бұл Панто мен Сан-Паскаль Кумейяйларының американдықтарды қайта жарақтандыруына және американдықтардың Пуэбло де Лос-Анжелес пен Сан-Диегоны басып алуына көмектесуіне әкелді. Дегенмен, барлық Кумейяй тайпалары Юма соғысында бір жаққа жиналған жоқ; Кумейяйдың Сан-Паскаль тайпасы Сан-Диегоға шабуылдау мақсатымен жасалған Квечан науқанына қарсы күресті және Сан-Паскаль аңғарында Квечан тайпасын жеңді. Кумейяйлар Кахуилланың АҚШ-қа бас июынан және Юма бекінісін басып алуға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін соғыстан шықты. Калифорнияның басқа тайпаларымен салыстырғанда, Кумейяйлар Калифорния геноциді кезінде сондай ауқымдағы жойқындық пен қанауға ұшырамады. Бұл Кумейяйлардың стратегиялық орналасуымен және тауларда алтынның болмауымен байланысты болды. Сонымен қатар, Мексиканың Баха-Калифорния аймағындағы шенеуніктер, егер олар шекарадағы тайпаларға қатыгездік көрсетсе, шекарадан босқындардың келуінен қорқып, мексикалықтардың Калифорниядағы жергілікті халыққа деген симпатиясының нәтижесінде, қақтығысқа араласуы мүмкін екенін мәлімдеді.
АҚШ-та Кумейяй резервацияларын құру
1852 жылдың 7 қаңтарында Кумейай тайпаларының өкілдері, соның ішінде Панто тайпасы, Комиссар Оливер М. Возенкрафтпен кездесіп, Санта-Изабел шартын жасасты. Бұл келісім Калифорнияның "18 шартының" бір бөлігі болды, ол индейлердің жер құқықтарын қорғау мақсатымен жасалды. 18 шарт жасалғаннан кейін, құжаттар АҚШ Сенатына бекітуге жіберілді. Ақ үстемдік еткен қоныс аударушылар мен Калифорния Сенатының делегациясының қысымымен барлық шарттар қабылданбады. Кейбір Кумейай тайпалары ішкі аймақта резервация құруды қаламай, Сан-Диегода жұмыс іздеді, олардың көпшілігі Флорида каньоны Кумейай тобының жетекшілігімен қазіргі Балбоа паркі орналасқан Кумейай ауылына көшіп келді. Ауыл басқа Кумейай тайпаларынан, сондай-ақ басқа да жергілікті калифорниялық және Бажено тайпаларынан келген көшпенділердің келуінен кейін өсіп дамыды. Олар қалада жұмыс іздеді, ауылды қала құрылысына енген тұрғын ауданына айналдырды. Кейіннен ауыл 1900 жылдардың басында 1915 жылғы Панама-Калифорния көрмесіне дайындық барысында бұзылды, ауыл тұрғындары қоныс аударуға мәжбүр болды. 1932 жылы Сан-Диего өзенінде тұрып, шаруашылықпен айналысқан Коапан Кумейай тайпасы Эль-Капитан тоғаны мен су қоймасын салу үшін көшіріліп, олардың халқы Барона және Виехас резервацияларына орналастырылды, бұл Кумейай резервацияларының ауыл шаруашылығы әлеуетін одан әрі төмендетті.
Кумейяай-америкалық экономика және казино индустриясы
Кумейяй халқы егіншілікпен және ауыл шаруашылығындағы жалақылы еңбекпен өмірленді; алайда, 20 ғасырдың ортасында 20 жылдық құрғақшылық аймақтың құрғақ шаруашылық экономикасын қиратты. Олардың ортақ игілігі үшін АҚШ-тағы бірнеше резервациялар коммерциялық емес Kumeyaay, Inc. ұйымын құрды. Рейган және Буш аға әкімшіліктеріндегі американдықтардың әл-ауқатын жақсарту бағдарламаларын қысқарту резервацияны басқа табыс көздерін іздеуге және резервациядан тыс жерде мүмкін болмайтын салаларды пайдалануға мәжбүр етті. 1982 жылы Барона тобы «Барона тобының Капитан Гранде банды Миссиялық үндістеріне қарсы Даффи» (1982) ісінде үлкен ставкалы бинго ойындарын өткізу құқығын жеңіп алды, бұл көптеген Кумейяй бинго операторларының казино индустриясына кеңеюіне әкелді. Бұл аймақтағы резервацияларда Лас-Вегас стиліндегі ойын бизнесінің қалыптасуына көмектесті, ол қысқа мерзімде резервациядағы жұмыссыздық пен кедейлікті жойды. Барлығында Кумейяй алты казиноны басқарады: Барона Валли Ранч курорты және казино, Сикуан курорты және казино, Виехас казино және курорты, Валли Вью казино және қонақ үйі, Алтын Акорн казино және саяхат орталығы және Джамул казино. Сан-Диего округінің қадағалау кеңесі 2021 жылдың мамыр айында осы саясатты жойды. Көптеген резервациялардағы ойын бизнесінің салыстырмалы табысы оларға Сан-Диего аймағындағы инфрақұрылымның атау құқығын сатып алуға мүмкіндік берді, мысалы, Сан-Диего троллейбусының Sycuan Green Line желісі және SDSU Viejas Arena. Кейбір резервациялар өздерінің экономикалық профильдерін әртараптандырды, мысалы, Кампо резервациясындағы Muht Hei Inc. резервацияның жел фермасын басқарады немесе Sycuan Band компаниясы U.S. Grant қонақ үйін сатып алды. Сонымен қатар, Sycuan кәсіби футбол франшизасының бір бөлігіне ие болған алғашқы американдық тайпа атанды, Сан-Диего ФК, МЛС командасының тең иесі болды және кез келген кәсіби спорт командасында үлеске ие болған екінші тайпа болды.
Cuts in Native American welfare programs under the Reagan and Bush Sr. administrations forced the reservation to find other means of income and capitalize on industries not possible off reservation. In 1982, the Barona Band won its case in Barona Group of the Capitan Grande Band of Mission Indians v. Duffy (1982) to operate high stakes bingo games, leading to the expansion of many Kumeyaay bingo operators into the casino industry. This helped establish Las Vegas style gaming operations in the reservations in the region, evaporating reservation unemployment and poverty in a short time. In total, the Kumeyaay operate six casinos: Barona Valley Ranch Resort and Casino, Sycuan Resort and Casino, Viejas Casino & Resort, Valley View Casino and Hotel, Golden Acorn Casino and Travel Center, and Jamul Casino. This San Diego County Board of Supervisors repealed these policies in May 2021. The relative success of gaming operations on many reservations has allowed them to buy naming rights of infrastructure around the San Diego region, such as the Sycuan Green Line of the San Diego Trolley and the SDSU Viejas Arena. Some reservations have also diversified their economic profile such as Campo Reservation based Muht Hei inc which oversees the reservation's wind farm or Sycuan Band's acquisition of the U. S. Grant Hotel. Additionally, Sycuan also became the first Native American tribe to own part of a professional soccer franchise by becoming the co owner of San Diego FC, a Major League Soccer expansion team, and the second to have an ownership stake in any professional sports team.
Кумейяй-Мексика экономикасы және шарап туризмі
Мексика шекарасының мексикалық жағында Кумейай резервациялары дәстүрлі қолөнер бұйымдарын жасап, оларды американдық жағындағы серіктес Кумейай сувенирлік дүкендері мен казиноларда сатады. Көптеген Кумейайлар резервациядағы егіншілік жұмысына қарағанда жақсы жұмыс мүмкіндіктерін іздеп қалалық аймақтарға көшіп кетті. Олардың резервацияларының халқы азаюы көршілес беймезгілдік эхидоларының жерлеріне енуіне мүмкіндік берді. Мексика шекарасының мексикалық жағындағы Кумейай резервациялары өздерінің дәстүрлі мұрасын көбінесе сақтап қалды. Кейбір резервациялар су тапшылығына тап болды, бұл ауыл шаруашылығын жалғастыруды қиындатты. Осының нәтижесінде көптеген қауымдастықтар Гваделупе аңғарында шарапты татып көру және туризм саласына қадам басты. Көптеген тайпалар Оңтүстік Калифорниядан келген туристерді және шетелдік келушілерді, сондай-ақ Энсенада портына тоқтаған круиздік кемелердегі жолаушыларды тарту үшін шарап турлары мен фестивальдер ұйымдастыра бастады.
Әлеуметтік құрылым
Батыс ассимиляциясына дейін Кумейяйлар бауырлар немесе шимулл деп аталатын топтарға немесе руларға біріккен, олар отбасылық тектің негізінде құрылған, әр бауырда 5-15 отбасы тұрған. Әр рудың өз территориясы болды және ұрылар мен басқыншыларды жазалау арқылы жерді пайдалану құқығын қорғауға құқылы болды. Дегенмен, Кумейяйлар суға қол жеткізу құқығын мойындады және келушілермен тамақ бөлісуге міндетті болды. Кумейяйлар патриархалды қоғам болды, онда басшы, яғни Кваапаай лауазымы әкеден ұлға мұрагерлікпен берілетін, бірақ кейде жесірлерге де осы лауазымды иеленуге рұқсат берілетін. Кваапаайдың міндеті – дәстүрлерді сақтау, салтанаттарды өткізу және дау-дамайды шешу болды, сондай-ақ рудың саяси, діни және экономикалық іс-әрекеттеріне жауапты болды. Жаңа Кваапаайды көбінесе басқа рудан, туыс емес Кваапаай таңдайтын, әділдікті қамтамасыз ету үшін.
Қоршау
Кумейяйлар әдетте бұтақтардан жасалған және ‘эваа’ деп аталатын сабан немесе туле жапырақтарымен жабылған күмбез тәрізді үйлерде тұратын. Бұл құрылыстардың жоғарғы жағында түтін шығатын тесігі бар, ал оның түбінде жел мен кішкентай жануарларды ұстау үшін тастар орналастырылған. Олар құстар, қоян, сұржылқы, ақ қоян және жыртқыштар сияқты жануарларды, сондай-ақ антилопа, бұғы, тау қойы сияқты үлкен жануарларды аулады. Кумейяйлар сондай-ақ, саранча, құрт және шегіртке сияқты қоректік заттарға бай жәндіктерді де жеді. Басқа бір әңгімеде Тчайпакомат пен Йокоматис тұзды судан көздерін жауып алады. Йокоматис судың үстінен көруге тырысады, бірақ көзін ашқанда соқыр болады. Тчайпакомат судың үстіне шығып, ештеңе көрмейді, сондықтан ол суды денелерімен толтырып, құрлық жасау үшін кішкентай қызыл құмырсқаларды (мискилуив, кирацир) жасайды. Содан кейін Тчайпакомат жалпақ мүңкілігі бар қара құс (ксаньил) түрін жасайды, бірақ олар ұясыз жоғалып кетті, сондықтан Тчайпакомат қызыл балшық, сары балшық және қара балшық алып, дөңгелек жалпақ затты жасайды және оны көкке лақтырып, күңгірт жарқыраған айды (халя) жасайды. Тчайпакомат тағы бір балшықты қолданып, жарқыраған күнді (иньяу) қайтадан жасайды. Содан кейін ол ашық түсті балшық (мутаквиц) алып, оны екіге бөліп, еркек пен әйелді (Синьяксау, Бірінші әйел) жасайды. Бұл еркек пен әйелдің балалары – адамдар (ipai).
Резервация дәуірі Кумейяй мекемелері
Kumeyaay Community College Sycuan Band-пен Kumeyaay Diegueño Nation-ке қызмет ету үшін құрылған, ал миссиясы – «туған және тумаған студенттердің қажеттіліктерін қанағаттандырумен қатар, мәдени ерекшелікті, тәуелсіздікті және өзін-өзі анықтау құқығын қолдау». Колледждің басты назарында «Kumeyaay тарихы, Kumeyaay этноботаникасы және дәстүрлі халық өнері» тұр. Ол «Сан-Диего округінде орналасқан Kumeyaay ұлтының он үш резервациясының ресурстарын пайдаланады және оларға тәуелді». 2016 жылдың күзінде Cuyamaca College Ранчо Сан-Диего кампусы мен Sycuan резервациясындағы Kumeyaay Community College-те Kumeyaay зерттеулері бойынша мамандық ашты. Сонымен қатар, Sycuan Band Sycuan институтын SDSU-да құрды, ол тайпалық құмар ойындары индустриясына қатысты зерттеулер мен саясатқа бағытталған.
Халық саны
Калифорниядағы көптеген жергілікті тайпалардың байланысқа дейінгі санына қатысты бағалаулар үлкен айырмашылықтарды көрсетті. 1925 жылы Альфред Л. Кройбер 1770 жылы Сан-Диего аймағындағы Кумейяй халқының саны шамамен 3000 адамды құраған деп болжады. Бірақ, соңғы кезде Катарина Луомала бұл бағалау Миссиядағы крещение рәсімінің көрсеткіштеріне негізделгенін, сондықтан "крещениеден өтпегендерді ескермегенін" атап өтеді. Оның пікірінше, аймақ 6000–9000 адамды қамтамасыз ете алатын. Флоренс С. Шипек одан да әрі барып, 16000–19000 тұрғынға бағалады. 18 ғасырдың соңында Кумейяй халқының саны 3000 мен 9000 аралығында болды деп есептеледі. 1828 жылы Миссиялар 1711 Кумейяйды тіркеді. 1860 жылғы федералдық санақта 24 ауылда тұратын 1571 Кумейяй тіркелді. 1968 жылы Үндістер істері бюросы 1322 Кумейяйды тіркеді, олардың 435-і резервацияларда тұрды. 1990 жылы шамамен 1200 адам резервацияда, ал 2000 адам басқа жерлерде тұрды.