Кіріспе

Эдит Уортонның 1905 жылғы романы. Романның әртүрлі бейімделулері. "Шаттық үйі" – американдық автор Эдит Уортонның 1905 жылғы романы. Онда 19 ғасырдың соңындағы Нью-Йорк қаласының жоғары қоғамына жататын, туған тегі жақсы, бірақ кедей әйел Лили Барттың тағдыры баяндалады. "Шаттық үйі" Лилидің екі жылдық әлеуметтік құлдырауын – артықшылықтан қоғамның шетінде жалғыз өмір сүруге дейін көрсетеді. Бір ғалымның айтуынша, Уортон Лилиді "жауапкершіліктен шетте, ашкөз және моральдық тұрғыдан бұзылған жоғары таптың" шабуылы ретінде пайдаланады. 1905 жылдың 14 қазанында кітап ретінде жарыққа шығар алдында, "Шаттық үйі" 1905 жылдың қаңтарынан бастап "Скрибнер" журналында бөлім-бөлім жарияланды. Чарльз Скрибнер 1905 жылдың қарашасында Уортонға романның "Скрибнер баспасынан шыққан кез келген кітаптың ең жылдам сатылуын" көрсеткенін жазды. Романның коммерциялық сәттілігіне байланысты кейбір сыншылар оны жанрлық роман деп санады. Сол кездегі әдеби сыншылар мен мамандар оны әлеуметтік сатира және әдеп романы ретінде жіктеді. Кэрол Сингли Эдит Уортонның "Шаттық үйі: зерттеулер жинағының" кіріспесінде бұл романды "романтика, реализм және натурализмнің ерекше үйлесімі" деп сипаттап, [осылайша] әдеп ромасының тар шеңберінен асып түседі. "Шаттық үйі" – Уортонның екінші жарық көрген романы.

"Сәттік әшекей" Уортонның Лилидің өзінің қабылдау тобымен қарым-қатынасын әдемі және жақсы тәрбиеленген әлеуметтік тұлға ретінде сипаттауын көрсетеді. Оның құндылығы тек оның сұлулығы мен топтағы жақсы беделі сақталғанда ғана сақталады. Лилидің портретін ортаға салу арқылы Уортон оған қойылған әлеуметтік шектеулерді тікелей қарастыра алды. Бұған Лилидің туған, білім алған және өскен ортасының жоғары әлеуметтік тобының әдет-ғұрыптары да кіреді. Романның соңғы атауын Уортон "Шаттық үйі" (1905) деп атады, ол Ескі өсиеттен алынған: "Даналардың жүрегі қайғылы үйде, ал ақымақтардың жүрегі қуаныш үйінде". "Қуаныш" пен "қайғының" қарама-қарсылығы, сонымен қатар, ақшаға табынумен қатар, оны тек өз ойын-сауығы мен өркендеуі үшін пайдаланатын әлеуметтік топтың қарапайымдылығын көрсететін моральдық мақсатты білдіреді. Роман оқиғасы орын алған кезде ескі Нью-Йорктің жоғары қоғамында өте бай адамдар өмір сүрді, олар Алтын ғасырдың (1870–1900) экономикалық және әлеуметтік өзгерістеріне бейімделген. Уортонның Азамат соғысы кезінде тууы сол кезеңнен он жылға жуық бұрын болған. Ол Нью-Йорк қоғамының мүшесі болғандықтан, оны шынайы түрде сипаттауға лайықты еді. Сондай-ақ, ол 1890 жылдардағы Нью-Йорктің жоғары қоғамының өзгергенін сынға алуға лицензия алды, төменгі әлеуметтік топтан шыққандықтан қызғаныш айыптауына ұшырамай. Уортон Нью-Йорк қоғамы туралы ешкім жазбады деп ойлады, өйткені онда жазуға тұрарлық ештеңе жоқ еді. Бірақ ол онда құнды нәрсені табуға болатынына сенді. Егер жазушы бетінен тереңірек қазса, "ар-ұжданның" нәрсесі табылуы мүмкін. Ол былай деп жалғастырды: "[Мен] мүлдем маңызсыз адамдар туралы жазғанымға және оларды әдеп, жиһаз және киім-кешекпен "безендірілген" сахналық жағдайға қарамастан, кітап әлі де өмір сүреді және қазір Оксфорд университетінің баспасының тізіміне ену құрметіне ие болды. Мұндай адамдар әрқашан адам мүмкіндіктерін ысырап етудің негізінде жатады және менің тақырыбымды маңызсыздықтан құтқару үшін осы мүмкіндіктерді жүзеге асыратын адамдардың тағдыры керек деп ойладым". 1936 жылғы басылымға кіріспе, "Шаттық үйі" 33. Егер оның жалғыз тақырыбы байлар мен атақтылардың артықшылықтары мен өмірі болса, онда ол осы уақытқа дейін танымал болатынына күмән тудырар еді. "Шаттық үйі" алғашқы басылымынан кейін бір ғасырдан астам уақыттан бері оқырмандарды қызықтырады, мүмкін оның мәңгілік тақырыбының арқасында. Лили Барттың өмірі мен өлімі қазіргі заманғы оқырмандарға маңызды екені Уортонның мақсатына жеткенін көрсетеді: "өте материалдық және өзімшіл қоғамды сынға алу, ол өз ішіндегі ең әдемі және кінәсіз нәрсені бейжай түрде жояды". Онда сәнді әйелдердің кейіпкерлерін бейнелейтін "таблеас вивант" сериясы бар, соның ішінде Мисс Барт та. Бұл өте сәтті шараның ең жарқын бөлігі – сэр Джошуа Рейнольдстың 18 ғасырдың әйгілі суретіндегі (1775–1776) миссис Ллойдтың бейнесі. Портретте тартымды киінген әйел бейнеленген. Осы соңғы сахнада перде ашылғанда, көрермендердің мақұлдауы Рейнольдстың Ллойд ханымның керемет ойнауына емес, Лили Барттың өзіне байланысты болды. Бұл оның әлеуметтік табысының шыңы, сонымен қатар оның беделінің қалдықтарын жояды. Жақсы немесе жаман, ол тұрмысқа шығуға болатын "қыз" емес, Керри Фишер сияқты жақсы беделі жоқ әйелге айналды. Бірақ ол Керри Фишер сияқты өмір сүрмейді және қоғамдағы өзінің орнын сақтау үшін төлеуге тиіс беделін жоғалтуын қабылдамайды. Селден оны осы қарапайым кескінде байқағанда, ол нағыз Лили Бартты көріп тұрғанын сезінеді. Селден кетіп бара жатқанда, Нед Ван Алстайнның сөздері оны алаңдатады: ". Құдай-ау, қанша сұлу әйелдер! Бірақ олардың бірі де менің кішкентай туысыма теңесе алмайды. Бүгінге дейін Лилидің қандай келбеті бар екенін білмеппін". Лили өзінің қарыздарын өтеуге көмектесу үшін тәтесіне жалбарынып, құмар ойындарына құмар екенін мойындайды. Джулия алданып қалғанын сезінеді және оған көмектесуден бас тартады, оның киім-кешегі мен аксессуарларына төлем жасаудан басқа. Өзіне тығылып, ұяттанған Лили Селденді құтқарушысы деп ойлап, оның келесі сағат 4-те келетініне қуанады. Бірақ оның келушісі Саймон Розедейл болып шығады, ол "таблеас вивант" сахнасындағы оның келбетіне ғашық болып, өзара пайдалы неке ұсынады. Розедейл оның жай-күйін білгенін ескере отырып, ол оның ұсынысын қарастыру үшін уақыт сұрайды. Уортон Лилиді өмірдегі эстетикалық мақсаты бар адам ретінде бейнелейді – қарап, тамашалауға арналған әдемі үлгі. Оның ерекше сұлулығы оған жоғары әлеуметтік статусы бар бай күйеу табуға көмектесуі керек еді, бұл оның жоғары таптағы Нью-Йорк қоғамындағы орнын сақтар еді. Алайда, оның қоғамның әлеуметтік конвенцияларынан босануға деген ішкі құштарлығы, дұрыс деп санайтыны, ақша мен мәртебеден гөрі махаббатқа деген құштарлығы оның он жыл бойы неке нарығында болған күшіне қарамастан, табысын жоққа шығарды. Оның табысына кедерес келтіретін факторлар – оның жасы ұлғаюы, оның әкесінің байлығының жоғалтылуы және оның ата-анасының қайтысы, оны қамқоршысы жоқ жесір қалдырды, сондай-ақ "Джонстармен бірге жүруге" тырысуы. Уортонның анасы Лукреция Ринеландер Джонс мұндай жоғары әлеуметтік талпыныстарға ие болғандықтан, "Джонстармен бірге жүру" деген сөз пайда болды. Романның жарық көргеніне редакторларға жазылған хаттарда оның сюжетінің адалдығы мен шындығы туралы пікірлер айтылды, онда роман Нью-Йорк қаласының ақсүйектерінің шын портреті болды, ал қарсыластары қаланың әлеуметтік элитасын қатыгез және мейірімсіз деп көрсеткенін айтты.

Бейімделулер

"Күлкі үйі" (1905) романы радио, сахна және киноға бейімделген. Эдит Уортон мен Клайд Фичтің "Күлкі үйі" романының пьесасы (1906). Альберт Капеллани режиссерлік еткен "La Maison du Brouillard" (1918) фильмінде Лили Барт рөлін Кэтрин Харрис Бэрримор ойнады; француз тіліндегі үнсіз фильм. "Күлкі үйі" радионың "Театр гильдиясы" бағдарламасында 1952 жылдың 14 желтоқсанында эфирге шықты. Бір сағаттық бейімделуде Джоан Фонтейн мен Франшо Тоун ойнады. "Күлкі үйі" (1956), режиссері Джон Дрю Бэрримор. Матиней театры: 2-маусым, 56-шы бөлім. (4 желтоқсан 1956) "Күлкі үйі" (1981), режиссер Адриан Холл. АҚШ-тағы Public Broadcasting System телеарнасы үшін түсірілген телефильм. Эдит Уортонның "Күлкі үйі" (1995) ромасы Даун Килер сахнаға бейімдеді. Бұл пьеса Кембридж театры компаниясымен Англияның Винчестер қаласындағы Корольдік театрда қойылды. Бастапқы қойылымнан кейін спектакль Англияда тоғыз апта бойы гастрольдік сапарда болды. Бұл қазіргі заманғы бейімделу Лили Барттың оқиғасын еркіндік, қарым-қатынастар және трагедияға баса назар аудара отырып, жиырмасыншы ғасырдың соңындағы түсініктемемен ұсынады. Композитор Гарт Бакстер Лиза ВанОкеннің либреттосымен "Күлкі үйі" ромасы негізінде "Лили" операсын жазды. "Лили" - романтикалық дәстүрдегі, толық оркестрмен қойылған екі актілі опера. Операдан ариялар екі альбомда жарияланды: Centaur Records-тан шыққан Гарт Бакстердің әндері мен арияларын Кэтрин Ким орындайды және Navona Records-тан шыққан Гарт Бакстердің фортепиано мен дауысқа арналған музыкасы "ASK THE MOON".

Пікірлер

Корнаски, Л. (2014). "Эдит Уортон контекстінде". "Америкалық натурализм зерттеулері", 9(1), 107. Престон, С. (2004). "Эдит Уортонға сыншылардың пікірі". "Англия тілі зерттеулерінің жылнамасы", 34(1) "XIX ғасырдағы саяхат жазулары", 336–338. Қол жеткен кез: 2016 жылғы 01 сәуір, 03:52 UTC. DOI: 10.2307/3509561. Singley, C., & Moseley, A. (2007). "Уортон және Кэтер". "Америка әдебиеттік стипендиясы", 2007(1), 139–168. Уортон, Эдит. (1905). "Мистер Стёргистің Белчэмбері". "Bookman", 21 (мамыр), 309–310.