Кіріспе

Ежелгі Рим вилласы Эрколано, Италия

Папирустар вилласы (сондай-ақ Вилла деи Писони деп аталады және алғашқы қазба жазбаларында Вилла Субурбана) – қазіргі Оңтүстік Италияның Эрколано қаласында орналасқан ежелгі Рим вилласы, бұрынғы Геркуланум қаласының орнында. Вилла 1750 жылы табылған папирус шолуларының бірегей кітапханасының құрметіне аталған. Бұл вилла Геркуланумдағы және Рим әлеміндегі ең сәнді үйлердің бірі саналды. Оның сәні керемет архитектурасымен және ашылған көптеген көркем туындыларымен, оның ішінде фрескалар, қола және мәрмәр мүсіндерімен көрінеді, бұл грек және рим мүсіндерінің ең ірі жиынтығын құрайды. Вилла ежелгі теңіз жағасында, Везувий жанартауының төменгі бөлігінде орналасқан, теңіз көрінісіне ешқандай кедергі келтірмейтіндей еді. Бұл вилланың иесі Юлий Цезардың қайнағасы Люций Кальпурний Пизон Цезонин болған болуы мүмкін. 1908 жылы Баркер Филодемнің иесі болуы мүмкін деген болжам жасады. 79 жылы Везувийдің атқылауы Геркуланумды пирокластикалық ағындардан келген 500 метрге дейін вулкандық материалмен жауып тастады. Геркуланум алғаш рет 1750 және 1765 жылдар аралығында Карл Вебердің басқаруымен туннельдер арқылы қазылды. Вилланың аты оның кітапханасының табылуынан шыққан, бұл Грек-рим әлемінде толығымен сақталған жалғыз кітапхана. Онда "Геркуланум папирустары" деп аталатын, жанартаудың ыстығынан көмірленген 1800-нен астам папирус шолуы сақталған. 1990 жылдардың басында дамытылған көп спектрлі бейнелеу технологиясының арқасында күйген папирустарды оқу мүмкін болды. Көп спектрлі бейнелеу арқылы оқылмайтын папирустардың көптеген суреттері инфрақызыл немесе ультракөк сәуле диапазонындағы әртүрлі фильтрлерді қолдана отырып, жарықтың белгілі бір толқын ұзындықтарын түсіру үшін дәл реттелді. Осылайша, қараңдар папирус бетінде сия мен қағазды ажырату үшін ең қолайлы спектрлік бөлімді табуға болады. Бұзбайтын КТ сканилеуі нәзік, ашылмаған шолуларды оларды жоқ қылмай оқуға мүмкіндік береді деп үміттенілуде. Осы зерттеу бағыты бойынша үміттендіретін нәтижелер алынды, олар фазалық контрастты рентгендік бейнелеуді қолданады. Авторлардың пікірінше, "бұл инновациялық зерттеу әлі ашылмаған көптеген папирустар үшін ғана емес, сонымен қатар әлі табылған жоқ, мүмкін вилланың төменгі, әлі қазылмаған деңгейіндегі латын папирустарының екінші кітапханасы үшін де жаңа перспективалар ашады".

Дж. Пол Гетти мұражайы

1970 жылы мұнай миллиардері Дж. Пол Гетти Лэнгдон мен Уилсон сәулет фирмасына Вилла-деи-Папиридің көшірмесін жасауды тапсырды, ол оның ежелгі заттар жинағын көркейтін мұражай ретінде қызмет етуі тиіс болды. Вебердің Le Antichità di Ercolano басылымында жарияланған жоспарларына сүйене отырып, мұражай 1972–1974 жылдары Геттидің Малибудағы ранчосында салынды. Архитектуралық кеңесші Норман Нюрбург және Геттидің ежелгі заттарының кураторы Жири Фрел Геттимен және сәулетшілермен тығыз жұмыс істеді, мұражай ғимаратының дизайнының дұрыстығын қамтамасыз ету үшін бар күштерін салды. Вилла деи Папири әлі қазбадан табылған жоқ болғандықтан, Нюрбург вилланың көптеген сәулеттік және ландшафттық ерекшеліктерін Помпей, Геркуланум және Стабиа қалаларындағы басқа да ежелгі римдік үйлердің элементтеріне негіздеді. Мысалы, мұражай саябағындағы мозаикалық фонтан Помпейдегі Үлкен фонтан үйінің Нимфеясындағы фонтанның көшірмесі болып табылады. 1997 жылы Гетти мұражайы Гетти орталығына көшірілді. Малибу вилласы 2006 жылы жаңартылып, қайта ашылды. Қазіргі таңда «Жаңа Гетти вилласы» деп аталатын бұл ғимарат, мұражайдың ежелгі заттарын көрсетуге арналған қосымша бөлімше және ежелгі өнерді зерттеу орталығы ретінде қызмет етеді.

Қазіргі әдебиетте

1850 жылы жарық көрген "Афинада бірнеше күн" атты көркем шығарманың алғашқы беттері "Геркуланумда табылған грек қолжазбасының аудармасы" екенін мәлімдейді. Романды Франсес Райт жазған, ол Эпикурлық американдық мемлекет қайраткері Томас Джефферсонның шәкірті болған әйел философ. Роман Эпикурдың мінез-құлқын, эпикурлық философияны және секулярлық құндылықтарды ашық қорғайды. Роберт Харристің бестселлер болған "Помпея" романындағы бірнеше сахналар Папирустар вилласында, оны жанартау жарып, басып алғанға дейін орын алады. Вилла римдік аристократ Педий Каскус пен оның әйелі Ректинаға тиесілі екені айтылады. Плиний Кіші өзінің хаттарының VI кітабындағы 16-шы хатында Ректинаны, оны Таскийдің әйелі деп атайды. Жанартау басталар кезде Ректина кітапхананы эвакуациялауға дайындалады және Неаполь шығанағының қарсы жағындағы Мисенумдағы Рим флотының қолбасшысы Плиний Ақсақалға жедел хабар жібереді. Плиний дереу соғыс кемесімен жолға шығып, вилланы көреді, бірақ жанартаудың атқылауы оған Ректинаны және оның кітапханасын құтқаруға мүмкіндік бермейді – олар қазіргі археологтарға табылған күйде қалды.

Вилладан алынған мүсін

1908 жылы Этель Росс Баркердің "Көмілген Геркуланум" басылымында Афина Горголофаның, архаикалық Палластың, архаикалық Аполлонның, амазонка басының, Дионис немесе Платонның (күмән: Посейдон), Дорифордың, Меркурийдің, Гомердің, Птолемей Александрдың (Іскендір Зұлқарнайн?), Птолемей Филадельфтің, Птолемей Сотер I-нің (Селевк I Никатор), мифологиялық Данаидтардың және тағы да басқаларының бюсттері болған.

Суреттер

Суреттерде мыналар бейнеленген: гүлді шошақпен әшекейленген бас киімді бас (Эпирдің Пиррі ме?), Архимед (Архидамус III ме?), Атиллиус Регул (Пергамның Филетайры ме?), Псевдо-Сенека (Костың Филетасы ме?), Береника, Гераклит, Птолемей Латирус, Птолемей II Сотер, Сапфо, қапталғаны бар жауынгер, Сципион Африкан, Веста қызының басы (белгісіз әйел), Ганнибал немесе Юба, және бас киіммен бас.

Фрескалар

Фрескалардың ішінде Тесейдің Минотаврды жеңуі, Телефтің есек емізуі, Хиронның Ахиллге лира үйретуі, Персейдің Медузаны өлтіруі, керуенші және папирустар бейнеленген.