Кіріспе

Сент-Морис темір зауыты – Жаңа Францияда темір өңдеудің алғашқы табысты кәсіпорны болды. 1730 жылы зауыттар құрылған кезде, Трой-Ривьерге жақын Сент-Морис аймағы темір ресурстарымен ұзақ жылдардан бері мәлім болған. Зауыттар бірнеше рет басқаруға түскенімен, өздері пайда таба алмады және иелері ауыр қарыздармен күресуге мәжбүр болды. Екінші жеке компания банкротқа ұшырағаннан кейін француз колониялық мемлекеті зауыттарды тікелей бақылауға алып, 1760 жылдары британдықтар келгенге дейін басқарды. 1973 жылы зауыттар ұлттық тарихи ескерткіш ретінде жарияланды. Зауыт ыдыс-аяқ, қазандықтар және пештер сияқты тұтыну тауарларын өндірді. 1729 жылы Франшвилл өзінің Сент-Морис иелігіндегі темір кен орындарын өндіруге 20 жылдық монополия сұрады. Патша осы монополияны жомарт түрде, өтемақыдан немесе ондықтан босатумен бірге берді. Ол сондай-ақ Франшвилльге өзіне тиесілі емес айналағы жерлерді пайдалануға рұқсат берді, бірақ Сеньор егістік жерлерді басып алған үшін иелеріне өтемақы төлейтінін ескерді. Кәсіпорынды бастамас бұрын Франшвилл патшадан 10 000 ливрлік қолма-қол аванс сұрады және алды, осы ақшамен өнеркәсіпті салу жоспарланды. Сеньор мұндай өнеркәсіптің бір адамға қаншалықты ауыр жүк болатынын түсінген соң, үш серіктеспен компания құрды, бірақ жаңа "Compagnie des Forges du Saint Maurice" компаниясының көпшілік үлесін өзінде сақтап қалды. Бұл серіктестердің арасында оның інісі, тағы бір саудагер, интенданттың хатшысы және Жаңа Францияның Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды. 1733 жылдың басында компания Кристоф Жансонды Жаңа Англияға жұмыс істеп тұрған темір зауыттарын зерттеуге жіберді. Франшвилл бірнеше жолдар салғанмен, инфрақұрылымның жетіспеушілігін қыс мезгілінде балқыту арқылы айналып өтуге тырысты, соның арқасында кенді таулардан жылтыраған қар үстінен шанамен тасымалдауға мүмкіндік алды. "Compagnie des Forges" кенді тікелей тотығу әдісін қолданып, жоғары өнімділікпен темірге айналдыруға тырысты. Алайда Франшвилл мен оның теміршілері оңтүстіктегі британдық колонияларда сәтті қолданылып келген осы әдістерді дұрыс және тұрақты пайдалану тәжірибесіне ие болған жоқ. 1733 жылдың қараша айында Франшвилл аурудан қайтыс болды және мүлкінің көп бөлігін, соның ішінде компаниядағы үлесін әйеліне қалдырды. Зауыттардың нақты басқаруы қалған үш серіктес пен интендант Хоккарттың қолына өтті. Франшвиллдің әйелі оның компаниядағы міндеттерін өз мойнына алғанмен, дұрыс өндіріс пен кенді балқыту басталғанда шындық көрінді. Компания уәде берген өнім көлемі қазіргі кезде күтілгеннен әлдеқайда жоғары болды, өйткені өнім тұрақсыз және сапасы төмен болды. 1735 жылы Хоккарт темір сырықтары мен зауыттардың үлгісін Францияға жіберді, осылайша метрополияның тәжірибелі теміршілері үлгілерді бағалап, зауыттардың тиімдірек жұмыс істеуі үшін кеңес бере алатын болды. Сол жылы жоғарыда аталған Жоғарғы Кеңестің мүшесі Кугнет компанияны қарызбен ауыр жүкпен басқаруға алды. Ол бірнеше өзгерістердің өндіріс көлемін арттырып, колониялық билік қалағандай шамамен 120 жұмыс орнын құруға жеткілікті болады деп сенді. Мысалы, зауыттар үшін жерді бұрын өңделмегендіктен тазарту қажет еді. Vézin және Франшвилль компаниясының бұрынғы инвесторлары, Франшвилльге берілгендей монополиялық шарттар сақталған жағдайда, зауыттарды және олардың барлық қарызын алуға, Vézin-нің көзқарасымен жаңадан бастауға келісті. Жаңа компания 1737 жылы ресми түрде құрылды. Бұл жобаға бұрын зауыттарға инвестиция салған Кугнет пен Гамелин, Теңіз флотының жоғары лауазымды адамы Ташеруэо, Везин және Франциядан келген тағы бір тәжірибелі темірші қатысты. Жергілікті сарапшылар Везиннің арықтан зауыттарға қанша энергия өндіруге болатынын асыра бағалағандықтан, темірші өз жоспарларын өзгертіп, бастапқыда жоспарланғандай темір өнімдерінің әртүрлілігін өндіруге жеткіліксіз кішкентай зауыт құрды. Жоспар өзгергеннен кейін интендант жіберген тағы бір тәжірибелі теміршінің көмегімен жұмыс іс жүзінде басталды. Биліктің қысымымен Везин құрылысты жылдам аяқтады, соның салдарынан сапасы төмен ғимарат салынды. Forges du Saint Maurice-ке көмектесу үшін Франциядан көптеген білікті жұмысшылар келді, бірақ асығушылық пен нашар сапалы жұмыс істеудің нәтижесінде зауыттардың кейбір бөлімдері өнім бермей, білікті жұмысшылар өз кәсіптерін жасай алмады. Нашар құрылыс зауыттардың кейбір бөлімдерін қайта құруға әкеп соқты, бұл операциялық шығындарды арттырып, пайданы шектеді. Осы қиындықтардың бәрі зауыттардың өндірісіне кері әсер етіп, оны айтарлықтай баяулатты, тіпті кейбір кезеңдерде өндіріс көлемін екі есеге азайтты. Ұдайы қиындықтар темір зауытын француз коронасына қарызға батырды, ол әртүрлі колониялық министрлердің, әсіресе интендант Хоккарттың өтініші бойынша мыңдаған ливрлік қарыздар берді. Везиннің зауыттардың құнына берген бағасы төмен болды, ал өндіріс болжамдары нақты өндірілгеннен әлдеқайда жоғары болды. 1741 жылы Forges du Saint Maurice-те Везиннің дәуірі аяқталды. Зауыттар көп жылдар бойы қаржылық қиындықтарға тап болды, содан кейін компания банкроттық жариялады.

Мемлекеттік басқару

1741 жылы «Компания де Форж» серіктестері отставкаға кету ниеттерін жариялады. Интендант Хоккарт балқымаларды сақтаудың екі мүмкін жолын сипаттады: жеке корпорацияны жаңа компания жалғастыра береді немесе мемлекет оны өз бақылауына алады. Барлығы Корольдің шешімін күтіп тұрғанда, Хоккарт Гийом Эстебті мемлекет атынан балқымалар директоры етіп тағайындады. Бұл Квебекіден келген дүкеншіге кәсіпорынның тізімін жасау және уақытша басқару тапсырылды. Хоккарт, әсіресе патша жобаға көп ақша салғандықтан, балқымаларды тастау туралы ойламады. Интендант темір кенін өндіру колонияға пайда әкелетініне және бұрынғы сәтсіздіктер жаман басқару мен ақша тапшылығына байланысты болғанына сенімді болды. Егер жеткілікті ресурстары бар жаңа компания келсе, Хоккарт кішкентай жөндеулер үлкен табысқа жеткізеді деп ойлады. Осы оптимистік көзқарасқа қарамастан, күтілетін пайда француз инвесторларын қызықтырмады. Сонымен қатар, қажетті инвестицияны колониядағы ешкім төлей алмады. 1743 жылдың 1 мамырында балқымалар Везин компаниясының өтелмеген қарыздарының орнына толықтай Корольдік меншігіне өтті. Бұрынғы серіктестер қарыздан босатылды. Дегенмен, кейбір жеке кредиторларға да төлеу керек болды және 1743 жылдан 1750 жылға дейін мемлекет бұрынғы иелердің экономикалық салдарынан арылу үшін балқымалардың кірісінің бір бөлігін жұмсады. Олар билікті өз қолына алғанмен, ресми билік әлі де жеке компанияны тауып, балқымаларды қайта сатып алуға үміттенді. Осы себепті мемлекет балқымаларды уақытша басқарды және қажетті деңгейден артық инвестиция жасаудан бас тартты. 1747 жылға дейін ешқандай маңызды өзгеріс болған жоқ, содан кейін өрт төменгі балқыманы қиратты, үкіметті оны қайта құруға мәжбүр етті. Осы кезде инфрақұрылымға мартинет қосылды. Француз билігі Сент-Мориске артиллерия құюды білетін екі француз балқытушысын жіберді. Бұл жаңа технология және білікті жұмысшылар өндірісті әртараптандыруға мүмкіндік берді. Енді отандық тауарлар өндіріліп, колониялық нарықта сатылатын болды. Балқымалар әскери өндіріске қайта бағытталды, бірақ ауыр артиллерияның сапалы бөлшектерін жасауға қол жеткізе алмады. 1749 жылға дейін балқымалар жақсы пайда тапты. Бұл табыс сақ басқарудың нәтижесі болуы мүмкін: мемлекеттік қызметкерлерге бұрынғы иелер сияқты мемлекетке қарызды қайтару туралы уайымдаудың қажеті болмады, сондықтан олар ақылды шешімдер қабылдады. Сонымен қатар, өнімдердің жартысынан астамы Францияға жоғары бағамен экспортталды, үкімет тиімді тарифтерді енгізді. Бірақ 1749 жылдан бастап жағдай өзгерді және балқымалар жылдар бойы шығынға ұшырады. Қымбат жөндеуді кейінге қалдыруға болмайтын болды, француздық импорт нарықта бәсекелестікті күшейтіп, темір бағасын төмендетті. Сонымен қатар, жұмысшылар арасында эпидемия таралып, олардың бұрынғыдай тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтірді. «Сент-Мористегі жұмыс күші көбінесе қанағаттанбаған, білікті емес немесе бағынбаған». 1752 жылға қарай еңбек мәселелері жұмыстың бірнеше рет тоқтауына әкелді. Жұмысшылар қартайған сайын, жас ұрпақ олардың орнын басуға құлшынбады. Адамдар өз шаруашылықтарында немесе тері саудасында жұмыс істеуге қызығушылық танытты, сондықтан өнеркәсіптік жұмысқа қызығушылық болмады. Бұл тапшылық мемлекетті аз қалған жұмысшыларға сапасыз жұмыс үшін жоғары жалақы төлеуге мәжбүр етті. Жағдайды басқару үшін мемлекет балқымада жұмыс істеу үшін әскери қызметкерлерді жалдады. Бұл шешім кемелді болмаса да, 1752 жылы өндірістің айтарлықтай өсуіне себеп болды, ол кәсіпорынның ең табысты жылы болды. Жеті жылдық соғыстың салдарынан экономика күрт төмендесе де, 1760 жылы колонияны басып алған британдықтар үшін балқымалар әлі де қызығушылық тудырды. Осылайша, мемлекеттік басқарумен балқымалар жақсы дамыды, бірақ соғыстардың салдарынан, колониялық еңбек күшінің мүддесіздігінен және жеке серіктестерді табуға байланысты үкіметтік үміттердің ақталуынан толық табысқа жете алмады.

Британдық билік

Фордж британдықтардың басқаруында жалға алынған концессия ретінде жалғасты. 1800 жылдан 1845 жылға дейін олар Мэтью Беллтің меншігінде болды. 1810 жылы зауыт Джон Молсонның "Аккомодация" паром кемесіне барлық темір бұйымдарын жеткізді, ол Сент-Лоуренс өзені суларында жүзген алғашқы бу кемесі болды. 1883 жылы жабық тұрған кезде Фордж бұрыннан-ақ қолданудан шығып қалған еді.