Кіріспе

1874 жылғы Пангкор шарты - 1874 жылғы 20 қаңтарда Перак жағалауындағы «Плуто» колониялық кемесінде Ұлыбритания мен Перак сұлтаны арасында жасалған шарт. Бұл шарт Малай мемлекеттері тарихында маңызды оқиға болып саналады, себебі ол малай билеушілерінің британдық бақылауын заңдастырды және Малайяда британдық империализмнің жолын ашты. Бұл шарт Эндрю Кларк, Тынық мұхитындағы қоныстар губернаторы ұйымдастырған көп күндік конференцияның нәтижесі болды, мақсаты екі мәселені шешу еді: Ларут соғысы және Перак сұлтанаты.

Басымдық

Перак 19-ғасырда қалайының ірі өндірушісі болды, бұл Ұлыбританияны, Пэнанг, Малакка және Сингапурды жаулап алғаннан кейін, Перакты маңызды деп санауға итермеледі. Алайда, жергілікті малай элитасы арасындағы жанжалдар, жиынтығында Ларут соғыстары (1861–1874) деп белгілі болған, және қытай құпия қоғамдары арасындағы жиі болатын қақтығыстар Перак кендерінен қалайының жеткізілімін тоқтатты. 1871 жылы Перак сұлтаны Әли қайтыс болды. Бірақ, тақ мұрагері Раджа Абдулла оның жаназасына қатыспады. Оның орнына Раджа Бендахара Сұлтан Исмаил Перак сұлтаны деп жарияланды. Сол кезде екі қытай құпия қоғамы – Гхи Хин (Чин Ах Ям басқарған) және Хай Сан (Чунг Кэнг Куи басқарған) қалайы кендерін бақылау үшін бірін-бірімен үздіксіз күресті. Кейін Раджа Муда Абдулла осы екі мәселе бойынша британдықтарға шағымданды. Ол Сингапурдағы белгілі бизнесмен Тан Ким Ченгке жүгінді. Тан Сингапурдағы бір ағылшын саудагерімен бірлесіп, губернатор сэр Эндрю Кларкқа хат жазды, оған Абдулла қол қойды. Хатта Абдулла Перакты британдықтардың қорғауына алу және "жақсы үкімет жүйесін көрсетуге лайықты қабілеттері бар адамды" тағайындау тілегін білдірді. 1872 жылдың 26 қыркүйегінде Чунг Кэнг Куи өзі және тағы 44 қытай басшысы қол қойған петиция ұсынды. Онда Сен Ниннің 2000 адамы Чунг Шанның 12 000 адамын шабуылдағаннан кейін британдықтардың араласуын сұрады. Британдықтар бұл оңтүстік-шығыс Азиядағы ықпалын кеңейту және қалайы экспортындағы монополиясын күшейту мүмкіндігі деп қарады. Осының нәтижесінде 1874 жылғы Пангкор шартына қол қойылды. Шартының малай тіліндегі аудармасын Франк Светтенхэм және Мохамед Саид дайындады.

Конференцияның қорытындылары

Қытай басшылары 13 қаңтарда келді, Хай Сан тобы Свиттенхэммен бірге, ал Гхи Хин тобы Пикерингтің сүйемелдеуімен келді. Министр Нга Ибрагим келесі күні (14 қаңтар) өзінің адвокаты Р.С. Вудс және оның қауіпсіздік бастығы Т.С. Спидимен бірге келді. Раджа Муда Абдулла мен малай басшылары 15 қаңтарда келді. 16 қаңтарда сағат 15:30 шамасында өткен түстен кейінгі сессияда министр Нга Ибрагим мен Кларк жеке кездесті. Кларк министрге Ларуттағы мәселенің оның бейқарсы саясатының тікелей салдары екенін жеткізді. Конференцияның екінші күні (17 қаңтар) Кларк пен малай басшыларының кездесуі болды, олардың пікірлері солтандыққа үміткерді анықтамас бұрын жеке-жеке қарастырылды. 18 қаңтар сенбі күні болды, жұмыс жүргізілмеді. 19 қаңтарда жоба келісімшарты малай басшыларымен талқыланды. Пангкор шарты соңғы күннің түстен кейінгі сессиясында ресми түрде бекітілді (іс жүзінде 20 қаңтардағы таңертеңгі сессияда Кларк пен қытай басшылары арасында тағы бір келісімге қол қойылды, яғни тыныштықты сақтау үшін 50 000 долларлық кепілдеме).

Нәтиже

Раджа Исмаил сэр Эндрю Кларк пен Раджа Абдулла арасында ұйымдастырылған кездесуге қатыспады. Раджа Исмаил келісімді мойындамағанын анық көрсетті, бірақ Раджа Абдулла мен британдықтардың одағына қарсы тұрудан басқа амалы қалмады. Осының нәтижесінде Раджа Абдулла сұлтан атанды, ал келісім күшіне енген соң сэр Джеймс У. У. Бирч Перактың алғашқы британдық резиденты болып тағайындалды. Осыдан кейін британдықтар Негери Сембилан, Селангор және Пахан сияқты тағы үш малай штатына белсенді түрде араласты. Бұл штаттар Перакпен бірге кейін Малай Федеративтік Штаттарына біріктірілді. Кларк 1873 жылдың қараша айында келді және бір жыл ішінде Перак, Селангор және Сунгеи Уджонды британдық қорғауға алды, ал 1888 жылы Пахан да осы қорғауға алынды. 1875 жылы Селангорға британдық резидент жіберілді. 1874 жылы Сунгеи Уджонға британдық резидент жіберілді.