Кіріспе
Бірінші ағылшын-голланд соғысының теңіз шайқасы Дунгенс шайқасы 1652 жылдың 30 қарашасында (Грегориан күнтізбесі бойынша 10 желтоқсан) Кент қаласының жанындағы Дунгенс мүйісі маңында өтті.
The naval Battle of Dungeness took place on 30 November 1652 (10 December in the Gregorian calendar) during the First Anglo Dutch War near the cape of Dungeness in Kent.
Өмірбаян
1652 жылдың қыркүйегінде Англия Комонвельті үкіметі, Мемлекеттік кеңес, Кентский нок шайқасындағы жеңілістен кейін Біріккен провинциялар маусым соңында флот шығарудан бас тартады деп жаңылысып, кемелерді Жерорта және Балтық теңіздеріне жіберді. Сонымен бірге, ең ірі ағылшын кемелері жөндеуде болды, ал активті кемелерде теңізшілердің жетіспеушілігі байқалды, себебі олар жалақының кешігуіне байланысты қашып кетіп немесе бүлік көтерді. Бұл ағылшындарды әлсіз қалдырып, өз суларында қарсыластарынан көп есе кем қылды. Осы аралықта голландтар өз флотын күшейтуге бар күштерін жұмсады. Голландияның сауда мүдделері олардың теңіз күштерінің сауда кемелерін оңтүстікке сүйемелдеу үшін соңғы әрекет жасауын талап етті.
Шайқас
1652 жылғы 21 қарашада Ескі стиль, 1 желтоқсанда Жаңа стиль, лейтенант-адмирал Мартен Тромп, оның ізбасары вице-адмирал Витте де Вит Кентіш Нок шайқасында жеңілгендіктен кейін қайтадан (бейресми) жоғарғы қолбасшы болды. Ол 88 жауынгер кеме және бес өрт кемесімен Хеллевоэтслуйс теңіз портынан шығып, Франция, Жерорта теңізі және Үндістанға бағытталған 270 сауда кемесінен тұратын алып конвойды сүйемелдеді. Алғашқыда қолайсыз оңтүстік-батыс желдер оны кері қайтаруға мәжбүр етті, бірақ 23 қарашада ол тағы да оңтүстіске қарай жүзіп кетті. Конвоймен бірге жүрген он алты әскери кеме Довер бұғазы арқылы қауіпсіз жеткізілді, ал Тромп ағылшындарды іздеу үшін батысқа бет бұрды. 1652 жылғы 29 қарашада ол 42 капиталдық кемеден және он кіші кемеден тұратын ағылшын флотын тапты. Олар Солтүстік және Оңтүстік Форленд арасындағы теңізде, Даунс шығанағында, генерал-адмирал Роберт Блейк басқаруымен бекінген еді. Соғыстан аулақ болу туралы шешім қабылданған соғыс кеңесінен кейін ағылшындар тез арада бекінген жерлерін тастап, оңтүстіске қарай жүзіп кетті. Блейк голланд флотының қаншалықты үлкен екенін түсінбеген болуы мүмкін, немесе ол бірнеше жыл бұрын Даунс шайқасында испандықтар сияқты тұтқындалудан қорқып, сақтанған болуы мүмкін. Жел солтүстік-батыстан күшті соққандықтан, ағылшындар кез келген жағдайда Даунсқа қайта алмады және Доверде тоқтауға мәжбүр болды. Ағылшын флоты тез арада Оңтүстік Форлендті айналып өтті, ал голландтықтар оларға жете алмады. Екі флот та кешке шамамен бес миль қашықтықта бекінді. Түндегі дауыл бірнеше голланд кемесін шашыратты. Келесі күні таңертең екі флот оңтүстік-батысқа қарай қозғалды. Рип-Рэп және Варн сайымен бөлінгендіктен, олар ұрысқа түсе алмады. Ақырында, жағалаудың қисығы, Дунгенс мүйісі немесе "Шинглис бұғазы" ағылшындарды оңтүстікке бұруға мәжбүр етті. Варн сайы мен Дунгенесс аралығында тар шығу жолы бар. Блейк осы жолмен қашып құтылуға үміттенген еді, бірақ ол келген кезде оны он жеті голланд кемесі күтіп тұрды. Дегенмен ол маневрін жалғастырды. Сағат 15:00 шамасында екі флоттың жетекші кемелері кездесті, бұл "оқ-дәрінің мол риторикасы" деп сипатталды. Блейктің "Триумф" кемесі шығу жолынан өткен алғашқы үлкен кеме болды. Сол сәтте Тромптың "Бредероде" кемесі келді және голланд командирі шабуылға белгі ретінде қызыл "қан туын" дереу көтерді. Блейк бұл жағдайды байқап, "Бредероде" кемесінің бағытын кесіп өтіп, қарсыласына кең жақты оқ жаудырды. Жауап ретінде Тромп та соққыға ұшырап, оқ атты. Келесі ағылшын кемесі "Гарланд" "Триумф" пен "Бредероде" арасында жүріп, соңғысының бағытын да кесіп өтуге тырысты. Алайда бұл әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені "Гарланд" "Бредероде" кемесінің оң жақ бұрышына соншалықты күшпен соқтығысты, екі кеме де біріне-бірі қақтығысып қалды. "Бредероде" кемесінің мұрты мен бұрыштығы сынды. "Бредероде" кемесінің үлкен экипажы тез арада "Гарландқа" кіріп кетті. Тромп өз адамдарын жігерлендіріп, ағылшын туын ұрғанға бес жүз гульдер сыйлық ұсынды. Бір теңізші "Гарландтың" басты мачтасына шығып, "Жорж Кресін" орнына "Принц туын" орнатты. Үмітсізденген капитан Ричард Баттен голландтықтарды қуып шығу үшін өз жоғарғы палубасын жарылқады. Осы уақытта үшінші ағылшын кемесі - "Энтони Бонавентура" "Бредероде" кемесінің портына жақындады. Ол голланд кемесінің палубасын канистралық оқпен жауып, көп ұзамай экипажды палубаның астына түсірді. Командирінің қиын жағдайын байқаған вице-адмирал Йохан Эверсен өз кезегінде "Энтони Бонавентура" кемесіне "Голландия" кемесімен кіріп, төрт кеме бірікті. Қатыгез шайқаста оның адамдары, алпысын жоғалтып, "Энтони Бонавентура" кемесінің барлық экипажын, оның ішінде капитан Уолтер Хокстонды өлтірді. Тромптың жанында тұрған хатшысы мылтық оқына ұшырап қаза тапқанда, ол "Бредероде" мен "Голландияның" біріккен экипаждарын "Гарландқа" шабуыл жасауға шақырды: "Балалар, осылай жалғасуы мүмкін емес. Біз немесе олар!". "Гарланд" кемесі тұтқындалып, 150 адамнан тұратын экипаждың алпысы қаза тапты, оның ішінде капитан Бэттен де болды. Осы кезде "Гарланд" нашар күйде еді, оның рулі негізінен атып алынған. Блейк "Гарланд" пен "Энтони Бонавентураға" көмектесуге тырысты, бірақ Йохан де Лифденің "Принцесс Луиза" және Питер Флорисстің "Монникендам" сияқты голланд флагмандары үнемі шабуылға ұшырады. "Триумф" екі жақтан да, "Луиза ханзадалар" мен капитан Ян де Хестің "Гулден Биер" кемесімен қолға түспей қалды. Блейк ағылшын флотының қалған бөлігінен аз ғана қолдау тапты. "Бақытты кіру" арнаға кіргенде, оған бірден шабуыл жасалып, ол қиындықпен ғана құтылуға қол жеткізді. Басқа ағылшын кемелері тактикалық жағдайды түсіне бастады: шығу жолы бөтелке мойны сияқты жұмыс істеді және оны мәжбүрлеуге тырысу голландтықтарға ағылшын кемелерін бірінен соң бірін жеңуге мүмкіндік берер еді. Екінші жағынан, көптеген голланд кемелері де ұрысқа түспеді. Ашуланған коммодор Михил де Рюйтер "Ақ Лам" кемесімен шығу жолына кері бағытта кіріп, ағылшын кемелерінің көпшілігіне шабуыл жасауға тырысты, бірақ ешкім оған ілеспеді және ол кері қайтуға мәжбүр болды. Ол өзінің күнделігінде: "Егер бізге он немесе он екі кеме көмектескенде, біз бүкіл флотты жеңіп алған болар едік" деп шағымданды. Тактикалық қиындықтарға қарамастан, Блейктің тағдырына қалдыруға болмайтын еді. "Триумфтан" басқа ең қаруланған ағылшын кемелері, "Вангард" және "Виктори" голланд қарсылығын жеңіп, Блейктің ағылшын күштеріне қосылуына мүмкіндік берді. "Триумф" алдыңғы мачтасын жоғалтқан еді және Блейк жараланған. Сағат 17:00 шамасында қараңғылықтың басталуы шайқасқа нүкте қойды. Голланд флотының үлкен бөлігі тіпті келмеген еді. Ағылшын флоты түнгі уақытта бес кемесінен айырылды. Оларға тұтқындалған "Гарланд" және "Энтони Бонавентура" кірді, олар "Розенкранс" және "Бонавентура" аттарымен голланд қызметіне қабылдалады. Екі кіші кеме өртке түсті, олардың бірі, мүмкін, "Акорт" жеңіл фрегаты, ал біреуі батып кетті. Кешке голландтықтар "Схидамды" жоғалтты, ол Гельдерн штаты төлегендіктен "Гельдерланд" деп те аталады, өрт пен одан кейінгі жарылыс салдарынан. Капитан Дирк Юйнбол келесі күні жараларынан көз жұмды. Блейк түнгі уақытта қараңғылықтан пайдаланып, Даунс шығанағындағы бекінген жеріне қайтырды. Голландтықтар олардың ізінен ермеді, бірақ осы уақытты кемелерді жөндеуге, әсіресе "Бредеродені" жөндеуге пайдаланды. Келесі күні голландтықтар батыстан келе жатқан үш сауда кемесін тоқтатып алды. Олардың күзет кемесі "Мерлин" қашып құтыла алды, бірақ олардың өзі тұтқындалды және инжір мен лимоннан тұратын жүктемесі голланд экипаждары арасында таратылды. Тромп нәтижеге қанағаттанбады, өйткені голландтықтар ағылшындарды жою мүмкіндігінен айырылды. 1 желтоқсанда ол Блейкті қуды, бірақ ол Оңтүстік Форлендті қайта айналып өткен еді. Жел шығысқа бұрылды, бұл Блейктің Темзаға жылдам жетуіне мүмкіндік берді, ал голландтықтарды баяулатты. Бір топ ағылшын кемелері кездесті, олар Блейкті күшейтуге жіберілген, бірақ олар қараңғылықта оны өткізіп алған. Екі жаңа фрегат, "Руби" мен "Сапфир" қашып құтыла алды, бірақ "Геркулес" атты қаруланған сауда кемесі капитан Захари Браунның жағаға тірелді. Экипаждың көп бөлігі құрлыққа қашып кетті, ал "Геркулес" және Браун Бастиан Центсеннің "Хаес 'т Вельд" кемесімен тұтқындалды, ол кемені қайта суға түсіруге қол жеткізді. Довер бұғазына қайтып келген Тромп өзінің сауда конвойының бөлініп, әр топ сауда кемелері өз мақсаттарына қарай қорғау кемелерімен бірге жүре беруіне рұқсат берді. Тромп Блейкті Медуэйде шабуылдауды қарастырды, бірақ елу фламанд фунтын ұсынғанына қарамастан, голланд флотында осы қауіпті суларда жүзе алатын бірде-бір лоцман табылмады. 1667 жылға дейін де Рюйтер Медуэйге шабуыл жасады, Медуэйге шабуыл жасады.
Салдары
Бұл шайқас ағылшын флотында бірнеше реформаларға әкелді. Блейктің күшінің бір бөлігі азаматтық капитандығы мен меншігі сақталған, жалданып алынған сауда кемелерінен құралды. Олардың көпшілігі шайқасқа қатысудан бас тартты. Кейбір теңіз капитандары өздері қалаған уақытта шайқасқа кіріп, шығуға және кез келген олжаны алу үшін формациядан шығуға болған дәстүрлі құқықтарын талап етті. Блейк егер бір шара қолданылмаса, отставкаға кететінін мәлімдеді. Адмиралтействоның Лорд комиссарлары барлық жалданып алынған кемелерді теңіз капитандарының басқаруына беруді және адмиралдың флоты үстінен билігін күрт арттырған Теңіз және шайқас нұсқауларын шығарды. Жеңіс голландиялықтарға Англия арнасын уақытша бақылауға және сауда кемелерін бақылауға мүмкіндік берді. Аңыз бойынша, Трамп өзінің жауларын теңізден тазартқандығын көрсете отырып, мастысына сыпырғышты бекіткен, бірақ Н. А. М. Роджер өзінің "Океан үстінен билеу" кітабында мұндай мақтанға толы әрекет Трампқа тән емес екендігіне күмән келтіреді. Сонымен қатар, сол кезде мастқа бекітілген сыпырғыш кеменің сатылымда екенін көрсететін белгі болған. Голландиялық замандас дереккөздерде де бұл туралы ешқандай мәлімет жоқ.