Құқық бұзу арқылы алынған дәлелдер: «Улы ағаш жемісі» қағидасы, Австралиядағы сот тәжірибесі, қылмыстың ауырлығына қарай дәлелдерді қабылдау/қабылдамау.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Заңсыз тергеу амалдарынан алынған дәлелдер. "Уытты ағаштың жемісі" – заңсыз алынған дәлелдерді сипаттауға қолданылатын құқықтық метафора. Бұл терминологияның логикасы мынада: егер дәлелдердің бастауы ("ағаш") немесе дәлелдердің өзі бұзылған болса, онда одан алынған кез келген нәрсе ("жеміс") де бұзылған болып есептеледі.
Evidence derived from illegal investigatory conduct
Fruit of the poisonous tree is a legal metaphor used to describe evidence that is obtained illegally. The logic of the terminology is that if the source (the "tree") of the evidence or evidence itself is tainted, then anything gained (the "fruit") from it is tainted as well.
Австралия
Аустралиядағы соттар мен заң шығарушылар ағыулы ағаштың жемісі туралы американдық доктринаны көбінесе қабылдамады. Соттар айғақтардың сенімділігіне қатысты маңызды тәуекел болған жағдайларда оларды қабылдамайды, бірақ егер айғақтар заңсыз немесе бұрыс жолмен алынған болса, айыпталушыға қатысты заңсыз, бұрыс немесе әділетсіз қарауды болдырмау қажеттігі, қылмыс жасағандарды әділетке тартудағы қоғамдық мүдде және жасалған қылмыстың ауырлығы арасында мүмістеме жасалады. Сондықтан, бұрыс алынған айғақтар есірткі сату немесе тәртіпсіздік сияқты жеңіл қылмыстардан, қарақшылық және кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстарға қарағанда әлдеқайда көп жағдайда жойылды.
The American doctrine of the fruit of the poisonous tree has generally been rejected by the courts and legislators in Australia. Courts have tended to reject evidence where there is serious risk of unreliability, but where evidence is obtained unlawfully or improperly, the interest in deterring the police from unlawful, improper, or unfair treatment of the accused is balanced against the public interest in ensuring that those who commit crimes are brought to justice, and the seriousness of the crimes committed. Improperly obtained evidence is therefore several times more likely to be excluded from less serious offences like drug possession or disorderly conduct than from more serious ones like robbery and murder.
Үндістан
Ағылшын соттары 1861 жылғы R v Leathem ісіндегі үкімді негізге алып, дереккөздің заңдылығына қарамастан дәлелдерді қабылдауға болады. Бұл – қалыпты жағдай. Ағылшын құқығының дәстүріне сүйене отырып, осындай қағида Үндістанда жоқ. Соттар тіпті заңсыз алынған (ұрланған сияқты) дәлелдерді де қабылдайды, әсіресе егер ол кінәлі немесе кінәсіз екенін дәлелдеуге көмектессе. Дәлелдердің сапасы күмәнді болуы мүмкін, бірақ дәлелдерді мүлдем қарастырмау – Үндістан соттарының ұстанымы емес. Дәлелдерді қабылдауға қатысты басқа да мәселелер бар, мысалы, олар қысым көрсету арқылы немесе адам құқықтарын, соның ішінде қазіргі заманда жеке өмірге қатысты құқықтарды бұзу арқылы алынған ба, немесе "дәлелдердің қазылар алқасына тигізер зияны оның дәлелдік құндылығынан басып кететін болса". Алайда, бұл мақалада тек дәлелдердің көзі заңсыз болған жағдайдағы тану мәселесі қарастырылады. Үндістанның Жоғарғы соты, ең жоғарғы саяси және конституциялық сот, бұл мәселені бірнеше рет қарады, 1971 жылы бұл қағиданың Үндістанда қолданылуына қарсы шешім қабылдады. 2019 жылғы Rafale келісіміне қатысты даудың кезінде Бас прокурор К.К. Венугопал соттың үш мүшесі алдында, оның ішінде қазіргі Бас судья да бар, үкіметтен ұрланған құпия құжаттарды қарауға болмайтынын айтты, себебі олар құпия еді, ал олардың жасырын түрде ұрлануы және кейіннен газетке тарауы – «Мемлекеттік құпиялар туралы» заң бойынша қылмыс еді. Сот төрағасы К.М. Джозеф «сот тіпті ұрланған дәлелдерді де қарастыра алады. Бұл Дәлелдік құқық бойынша белгіленген», - деді, ал Бас судья Ранджан Гогой соттың ұрланған дәлелдерге сүйене отырып, айыпталушының алибисін елемеуі дұрыс па екенін сұрады. Ал үшінші мүше Санжай Каул, тіпті Бас прокурордың пікірі дұрыс болса да, егер дәлелдер соттың санасын дүрліккенше, олар қабылданады деп атап өтті. Үндістан соттарында дәлелдердің қабылдануы негізінен маңыздылығына, содан кейін оның көзіне байланысты. Әсіресе, Жоғарғы сот Конституциямен кез келген құжатты қарауға уәкілді. Шындығында, 1971 жылғы жоғарыда аталған үкімде Жоғарғы соттың шешімі R v Leathem (1861) ісіне сүйенген. Алайда, өз-өзіне қарсы куәлік беруден қорғау – Конституциямен кепілдендірілген құқық – ескеріледі және қысым көрсету арқылы алынған дәлелдер оның жарамсыздығына негіз болады, бірақ оның көзінің заңдылығына емес.
English courts have relied on an 1861 verdict, R v Leathem, to admit evidence irrespective of the legality of the source. This is the general stance. Drawing on the English tradition, the doctrine does not have a parallel in India and courts will admit evidence, even if it is illegally obtained (stolen, etc. ), especially if it will help prove guilt or innocence. While the quality of the evidence may be suspect, the position that the evidence should not be considered at all is not a position Indian courts take. There are other considerations as to the admissibility of the evidence, such as whether it was extracted under duress or other violation of human rights including privacy in modern times, or "if its prejudicial effect on the jury was likely to outweigh its probative value". However, this article deals only about cognisance in case the source of the evidence itself may be unlawful. The Supreme Court of India, the highest appellate and constitutional court of India, has dealt with the matter multiple times, decisively so in 1971, ruling against the applicability of this doctrine in India. In the 2019 Rafale deal controversy, the Attorney General K. K. Venugopal argued in front of a three member bench of the court, which included the sitting Chief Justice, that official, classified documents stolen from the government – which happened to be integral to the case in question – should not be taken cognisance of by the court, as they were classified, and the stealth and subsequent leakage to a newspaper was a crime under the Official Secrets Act. K M Joseph, from the bench, noted that "even stolen evidence can be looked into by the Court. It is well settled under Evidence Act", while the Chief Justice, Ranjan Gogoi, queried whether it would be correct for the court to ignore the claim of an alibi (of an accused) if it were based on stolen evidence. The third constituent of the bench, Sanjay Kaul, further noted that even if the Attorney General's argument were correct, any evidence would be admissible if it would shock the conscience of the court. Admissibility of evidence in Indian courts hinges primarily on relevance and then on the source. The Supreme Court, especially, is empowered by the Constitution of India to have any document produced before it. In fact, in the 1971 verdict touched upon above, the Supreme Court decision relies on R v Leathem (1861). However, considerations of protection against self incrimination – a right guaranteed by the Constitution – are taken into account and evidence obtained under duress will be grounds to reject its validity, but not the legality of the source alone.
Ирландия
Ирландияда заңсыз алынған дәлелдерді қабылдауға толыққанды тыйым тек қана дәлелдер конституциялық құқықтарды бұзу фактісін біле жүріп алынған жағдайда ғана салынады. Конституциялық құқықтарды бұзу арқылы алынған дәлелдер, егер бұл бұзушылық ойсыз болған немесе заңсыз болғанымен, конституциялық құқықтарды бұзбаған жағдайда, қабылдануы мүмкін.
In Ireland the only absolute prohibition on admitting illegally obtained evidence is where the evidence was knowingly obtained in breach of constitutional rights. Evidence obtained in breach of constitutional rights where this breach was inadvertent, or where it was illegal but not in breach of constitutional rights, may be admitted.
Швеция
Швеция сот жүйесі "fri bevisprövning" принципіне сәйкес келеді, яғни "自由心證", онда барлық тараптар кез келген дәлелді, оның түріне, алынған жеріне немесе алу жолына қарамастан, жариялап, пайдалана алады. Дәлелдерді бағалау соттың құзырында болады және ол "дәлелдерді еркін бағалау" принципін қолданады ("Fri bevisvärdering"). Егер дәлелдерді алу барысында қылмыс жасалса да, ол сотта пайдаланылуы мүмкін, ал қылмысты жасаған адам кейіннен сол қылмыс үшін сотталуы мүмкін. Сонымен бірге, сот дәлелдердің құндылығы мен маңыздылығын бағалау кезінде жасалған қылмысты ескере алады.
The judicial system in Sweden follows a principle of "fri bevisprövning", i. e. "自由心證", where all sides may announce and use any and all evidence it wants, regardless of the source or how it was obtained. It is then up to the court to evaluate the evidence via the principle of "free evaluation of evidence", "Fri bevisvärdering". If a crime was committed when acquiring the evidence it may still be used in the trial and the one committing the crime may still be tried later for the crime. At the same time the court may take the crime into consideration when evaluating the value and impact of the evidence.