Кіріспе

Сотқа бағынбаушылық немесе құрметсіздік жасау

Сотқа бағынбаушылық, көбінесе жай ғана «құрметсіздік» деп аталады, – сотқа және оның лауазымды тұлғаларына бағынбаушылық немесе құрметсіздік көрсету, соттың билігіне, әділеттілігіне және қадір-қасиетіне қарсы әрекеттер арқылы білдірілетін қылмыс. Заң шығарушы органға қатысты ұқсас көзқарас Парламентке немесе Конгреске құрметсіздік деп аталады. «Қаралау» етістігі «сот бұйрығын қаралау» (елемеу) үшін қолданылады, ал осы қылмысты жасаған адам – қаралаушы немесе кінәлі. Жалпы, екі негізгі түрі бар: сот залында заңды билікке құрметсіздік көрсету немесе сот бұйрығын еркіндікпен орындамау. Сотқа қарсы іс-қимыл шаралары, әсіресе, сот шешімдері сияқты әділ өтемақыларды күшіне енгізу үшін қолданылады. Кейбір юрисдикцияларда сотқа шақыруға жауап бермеу, куәлік беруден бас тарту, қазылар алқасының міндеттерін орындамау немесе белгілі бір ақпаратты ұсынудан бас тарту сотқа құрметсіздік болып табылуы мүмкін. Сот әрекетті сотқа бағынбаушылық деп тапқан жағдайда, сот процесі немесе отырысы барысында адамның немесе ұйымның сот билігіне бағынбағанын немесе құрметсіздік танытқанын жариялайтын бұйрық шығара алады, мұны «кінәлі деп тану» немесе «шешім шығару» деп атайды. Бұл судьяның сот процесін бұзатын әрекеттер үшін санкция салуға ең күшті құқығы. Сотқа бағынбаушылық деп тану соттың заңды бұйрығын орындамау, судьяға құрметсіздік көрсету, жаман мінез-құлық арқылы іс жүргізуді бұзу, материалды жариялау немесе материалды жарияламау салдарынан туындауы мүмкін, бұл әділ сот процесіне кедері келтіруі мүмкін деп саналады. Сотқа бағынбаушылық жасаған деп танылған адамға судья айыппұл, түрме жазасы немесе қоғамдық жұмыс сияқты санкциялар сала алады, бұл сотқа бағынбаушылықты процестік қылмысқа айналдырады. Ортақ құқық жүйелеріндегі судьялар, әдетте, азаматтық құқық жүйелеріндегі судьяларға қарағанда біреуді бағынбаушылық деп жариялау үшін кеңірек өкілеттіктерге ие.

Қазіргі кезде қолданыста

Сотқа деген құрметсіздік негізінен соттың жұмысына кедергі келтіретін тәртіп бұзушылық түрі ретінде қарастырылады. Сот судьясы сотқа құрметсіздік танытқан кез келген адамға айыппұл салуға және/немесе түрмеге қамауға құқылы. Әдетте, адам соттың талаптарын орындауға келісім берген жағдайда босатылады. Азаматтық құрметсіздік іс-әрекетсіздікке байланысты болуы мүмкін. Судья көп жағдайда ескертулер жасап, егер олар елемелсе, адамды құрметсіздік жасады деп айыптауға әкелуі мүмкін. Сотталушыға ескерту берілмей, құрметсіздік үшін айыпталу жағдайы сирек кездеседі. Конструктивтік құрметсіздік, сондай-ақ салдарлы құрметсіздік деп те аталады, бұл адамның сыртқы міндеттемелеріне қатысты соттың шешімін орындамауы. Көп жағдайда конструктивтік құрметсіздік оның пассивті сипатымен байланысты азаматтық құрметсіздік саласына жатады. Жанама құрметсіздік азаматтық және конструктивтік құрметсіздікпен байланысты және сот бұйрықтарын орындамауды қамтиды. Қылмыстық құрметсіздікке кедергі келтіруге жататын кез келген әрекет кіреді, мысалы, қайта-қайта сөз кезегін бұзу, бұрын тыйым салынған дәлелдерді ұсыну немесе сот залында кез келген тарапты мазалау, соның ішінде қылмыстық іс бойынша айыпталушыға шабуыл жасау. Қайыршылық істері кезінде құрбан болғандардың отбасы мүшелері сот залында судьялардың, сот орындаушыларының және қазылар алқасының куәгерлігімен айыпталушыларға шабуыл жасаған жағдайлар болды, нәтижесінде отбасы мүшелері құрметсіздік жасады деп айыпталды.

Австралия

Австралияда судья сотқа бағынбау үшін айыппұл салуға немесе түрмеге қамауға құқылы.

Бельгия

Бельгиялық түзеу немесе азаматтық судья сотты құрметсіздік еткен адамды дереу соттауға құқылы.

Канаданың федералды соттары

Осы бөлім тек Федералды апелляциялық сот пен Федералды сотқа ғана қатысты. Федералды сот ережелерінің 466- және 467-тармақтарына сәйкес, қорлауда айыпталған адамға ең алдымен қорлау туралы қаулы табыс етілуі керек, содан кейін айыптауларға жауап беру үшін сотқа келуі керек. Дәлелдердің жеткілікті дәрежеде болуы және күмәндік тудырмауы тиіс, содан ғана сот үкімі шығарылуы мүмкін. Егер мәселе шұғыл сипатта болса немесе қорлау сот отырысында жасалса, онда сол адам дереу жазалануы мүмкін. Жаза бес жылдан кем мерзімге бас бостандығынан айырудан бастап, адам қаулыны орындағанға дейін немесе айыппұл төлегенге дейін созылуы мүмкін.

Канаданың салық соты

Канаданың салық соты заңының және Салық соты ережелерінің талаптарына сәйкес, соттың шешімін орындамаған адам екі жылға дейін бас бостандығынан айырылуы немесе айыппұл төлеуге міндетті болуы мүмкін. Бұйрықтарды алғаш рет табыс ету рәсімдері Салық сотында да қолданылады.

Облыстық соттар

Әр түрлі провинциялық соттарда әртүрлі рәсімдер бар. Мысалы, Британдық Колумбияда әділет судьясы кінәліге тек сотқа келмегені үшін шақыру жібере алады, бұл мәселені судья қарастырады, тіпті құқық бұзушылық судьяның өзінің алдында жасалса да.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте (ортақ құқық юрисдикциясы) сотқа қарсылық туралы заң ішінара сот шешімдерінде (ортақ құқық) және ішінара 1981 жылғы Сотқа қарсылық туралы заңда қарастырылған. Сотқа қарсылық қылмыстық немесе азаматтық болып бөлінеді. 1981 жылғы Заң бойынша қылмыстық сотқа қарсылық үшін ең жоғары жаза – екі жылға бас бостандығынан айыру. Сот отырысын өткізу кезінде судьяға немесе судьялар алдындағы тәртіпсіздік, құрметсіздік немесе келеңсіз мінез-құлық, сондай-ақ сот ісінің қалыпты барысына кедергі келтіру "тікелей" сотқа қарсылық ретінде қудаланады. "Тікелей" термині соттың өзінің сотқа қарсылық жасаған адамды сотта байқалған мінез-құлқына сәйкес айыптауын білдіреді. Тікелей сотқа қарсылық, заңды сот шешімін қасақана бұзған адамға қарсы басқа адамның шағымдану арқылы жасайтын жанама сотқа қарсылықтан ерекшеленеді. Еуропалық адам құқықтары сотының шешімдерімен белгіленген сотқа қарсылық өкілеттіктерінің шектері бар. Сотқа қарсылық туралы хабарлаған Заң комиссиясы "адвокаттың сотта айтқан сөзі үшін, судьяны немесе прокурорды сынағаны үшін жазалануы ЕҚАБ-ның 10-бабында көзделген оның құқықтарына қол сұғу болып табылады" және мұндай шектеулер "заңмен белгіленген" және "демократиялық қоғамда қажетті" болуы керек деп мәлімдеді, Nikula v Finland ісін мысалға келтірді.

Қатаң жауапкершілікті елемеу

Сотқа деген құрметсіздік туралы заңға сәйкес, сот ісінің барысына нақты және елеулі кедергі келтіру қаупін тудыратын кез келген ақпаратты жариялау қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі. Бұл ереже тек іс жүрген кезде ғана қолданылады, ал Бас прокурор осылай деп санайтын жағдайлар туралы нұсқаулық берген, сондай-ақ заңдық нұсқаулар да бар. Бұл тармақ газеттер мен бұқаралық ақпарат құралдарына қылмыстық іс бойынша сот отырысы немесе оған байланысты соттар аяқталғанға дейін және қазылар өз шешімдерін шығарғанға дейін тым радикалды немесе сенсациялық материалдарды жариялауға тыйым салады. Заңның 2-бабы сотқа деген құрметсіздіктің бұрынғы ортақ құқықтағы анықтамасын (бұл бұрын кез келген мінез-құлықты ниетіне қарамастан сотқа деген құрметсіздік деп қарауға болатын деген болжамға негізделген) тек сот әділеттілігіне елеулі зиян келтіру қаупін дәлелдеуге болатын жағдайлармен ғана шектейді және нақтылайды (яғни, сот процесін жүргізу сияқты).

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттар заң жүйесінде, сотқа қарсылық көрсету әрекеттері көбінесе тікелей немесе жанама, азаматтық немесе қылмыстық болып бөлінеді. Тікелей сотқа қарсылық судьяның қатысуында болады; ал азаматтық сотқа қарсылық жазалау мақсатында емес, «мәжбүрлеу және түзету» үшін қолданылады. Құрама Штаттарда тиісті заңдарға Федералды қылмыстық іс жүргізу ережесінің 42-бабы кіреді. Тікелей сотқа қарсылық – бұл төраға судьяның қатысуымен (in facie curiae) орын алатын және дереу қаралуы мүмкін жағдай: судья кінәлі тарапқа сот отырысын бұзған және әділеттіліктің орындалуына кедергі келтірген әрекеттер жасағанын хабарлайды. Адамға жауап беру мүмкіндігі берілгеннен кейін, судья дереу санкция салады. Жанама сотқа қарсылық соттың тікелей қатысуынан тыс жерде болады және соттың бұрынғы қаулысына бағынбаудан тұрады. Әдетте, бұйрық кімнің пайдасына шығарылған болса, сол тарап жанама сотқа қарсылық туралы шағымданады. Жанама сотқа қарсылық көрсеткен адамға айыптау туралы хабарлама алуға және сотқа қарсылық дәлелдерін қарау мүмкіндігі беріледі. Жазбаша рәсім болмағандықтан, оған қарсы дәлелдер ұсынуға рұқсат берілуі немесе берілмеуі мүмкін. Азаматтық сотта сотқа қарсылық көрсету әдетте қылмыстық құқық бұзушылық болып есептелмейді, бұйрықтан пайда көретін тарап оның орындалуына жауапты болады. Дегенмен, кейбір азаматтық сотқа қарсылық жағдайлары талапкердің беделін, немесе аздап болса да, судьяның немесе соттың беделін жоюға бағытталған деп танылды. Сотқа қарсылық көрсетуге қатысты санкциялар қылмыстық немесе азаматтық болуы мүмкін. Егер адам қылмыстық жазаға тартылса, сотқа қарсылық дәлелдерімен нақты дәлелделуі керек, бірақ айыптау дәлелденгеннен кейін, жаза (мысалы, айыппұл немесе, ауыр жағдайларда, бас бостандығынан айыру) шартсыз тағайындалады. Сотқа бағынбау үшін азаматтық санкция (әдетте шериф немесе осыған ұқсас сот кеңсесінің күзетімен қамауға алу) соттың бұйрығына бағынбау тоқтағанша ғана қолданылады: тарап соттың бұйрығына сәйкес келгеннен кейін санкция алынып тасталады. Санкция салынған тарап өзінің түрмесінің «кілтін» ұстаған болып есептеледі, сондықтан әділ сот процесінің қажеттілігі туындамайды. Федералды және көптеген штаттық соттарда азаматтық сотқа қарсылық көрсету үшін дәлелдеу жүгі қылмыстық істерге қарағанда төменгі стандартты, айқын және сенімді дәлелдемелер болып табылады. Азаматтық сотқа қарсылық көрсету ісінде пропорционалдық принципі жоқ. Чадвик пен Джейнка арасындағы дау (3d Cir. 2002) бойынша, АҚШ апелляциялық соты Х. Бити Чадвикті азаматтық сот процесінде штаттық сот бұйырған 2,5 миллион доллар ұсынбағаны үшін мерзімсіз ұстауға болады деп шешті. Чадвик сол кезде тоғыз жыл түрмеде отырған еді және 2009 жылға дейін түрмеде қалды, содан кейін штаттық сот оны 14 жылдан кейін босатып, оның сотқа қарсылық көрсету айыбы бойынша ең ұзақ мерзімге қамауда болуын қамтамасыз етті. Азаматтық сотқа қарсылық көрсету тек санкция салынған тараптың негізгі бұйрықты орындауға қабілеті болған жағдайда ғана қолданылады. Даулы сот шешімдері көбінесе активтерді қорғау трасттарына қатысты істерден туындайды, онда сот активтерді қорғау трастының негіздеушісіне активтерді кредиторға қолжетімді ету үшін отандық елге қайтаруға бұйрық береді. Сотқа қарсылық көрсету туралы бұйрықты санкция салынған тараптың негізгі бұйрықты орындауға қабілеті болмаған жағдайда сақтауға болмайды. Санкция салынған тараптан жасалған бұл шағым «орындау мүмкін еместігіне қарсы қорғаныс» деп аталады. Сотқа қарсылық көрсету соттың құқығы болып саналады, және «Құрама Штаттар атынан немесе атынан басталып немесе қудаланған кез келген сотқа немесе іс-қимылға енгізілген кез келген заңды бұйрыққа, процеске, бұйрыққа, ережеге, жарлыққа немесе бұйрыққа бағынбаушылықпен жасалған сотқа қарсылық көрсетуге қатысты қазылар алқасының қажеттілігі қолданылмайды». Бұл ұстаным заң әлемінің басқа салаларында толығымен қабылданылмайды және сотқа қарсылық көрсету ісін судья емес, қазылар алқасы қарауы керек деген көптеген шақырулар болды, өйткені судья айыптаушы және соттаушы рөлін бірдей атқаруы мүмкін мүдделер қақтығысы туындайды. Жоғарғы соттың кем дегенде бір судьясы сотқа қарсылық көрсету ісін қарау үшін қазылар алқасын пайдалануға шақырды. АҚШ Маршалдар қызметі – барлық федералдық тұтқындарды алғашқы болып ұстайтын агенттік. Ол Тұтқындар санын басқару жүйесі / Тұтқындарды бақылау жүйесін пайдаланады. Жүйеде тіркелген жазбалардың жалғыз түрі – «қылмыстық іс қозғалғанға дейін қамауда отырған федералдық тұтқындар». «Азаматтық сотқа қарсылық көрсетушілер» туралы жазбалар Федералдық тіркелімде жүйеде тіркелмеген, бұл «Жеке өмірге қатысты заң» бойынша өтемақы талап етуге әкелуі мүмкін.

АҚШ-тағы жаңалықтар

АҚШ-та Бірінші түзетуде қарастырылған кең қорғауға байланысты, өте шектеулі жағдайлар болмаса, егер бұқаралық ақпарат құралы (БАҚ) іс бойынша тарап болмаса, сот оны сотқа бағынбаған деп таба алмайды. Себебі сот жалпы БАҚ-қа бір іс туралы хабарламауды немесе бұқаралық ақпаратқа белгілі болған фактілерді жариялауға тыйым сала алмайды. Газеттер мазмұны үшін жабыла алмайды.

Сын

Соттан тікелей қарау кезінде сотқа наразылық білдіру практикасына қатысты сын айтылған. Әсіресе, Жоғарғы Сот судьясы Хьюго Блэк келіспеушілік пікірінде былай деп жазды: "Менің ойымша, судьялардың қазылар алқасысыз қылмыстық сотқа наразылық істерін қарауы мүмкін деген судьялардың өзі ойлап тапқан және қолдаған ұғымды түбінен жою уақыты келді".