Қарсыласу құқықтық жүйесі

Кіріспе

Құқықтық жүйенің түрі

Адвокаттық жүйе немесе қарсыластық жүйе немесе айыптау жүйесі – бұл ортақ құқық елдерінде қолданылатын заң жүйесі. Онда екі адвокат өз тараптарының ісін немесе ұстанымын бейтарап тұлға немесе адамдар тобының, әдетте судьяның немесе қазылар алқасының алдында ұсынады, олар шындықты анықтауға және оған сәйкес үкім шығаруға тырысады. Бұл кейбір азаматтық құқық жүйелерінде (яғни, рим құқығынан немесе Наполеон кодексінен туындаған) қолданылатын тергеу жүйесінен өзгеше, онда судья істі тергейді. Адвокаттық жүйе – қылмыстық соттардың жұмыс істеуіне негіз болатын екі жақты құрылым, ол айыптауды қорғауға қарсы қояды.

Негізгі ерекшеліктері

Қарсы жүйелердің үш негізгі ерекшелігі бар деп есептеледі. Біріншісі – бейтарап шешім шығарушы, мысалы судья немесе қазылар алқасы. Екіншісі – әр тараптың ісін қолдайтын дәлелдерді ұсыну, көбінесе адвокаттар арқылы. Үшіншісі – жоғары құрылымдалған процедура. Дәлелдер қағидалары қарсы тараптардың наразылықтары жүйесіне және олардың фактіні анықтаушы – судьяға немесе қазылар алқасына қандай негізде зиян келтіруі мүмкін екеніне сүйене отырып жасалады. Дәлелдер қағидалары судьяға шектеулі тергеу билігін беруге мүмкіндік береді, себебі судья сенімсіз деп танылған немесе қолдағы заңдық мәселеге қатысы жоқ дәлелдерді жоюға құқылы. Питер Мерфи өзінің "Дәлелдерге қатысты практикалық нұсқаулық" еңбегінде оқулық мысал келтіреді. Бірде Англиядағы (қарсы жүйедегі) соттағы судья куәгерлердің қайшы пікірлерін тыңдағаннан кейін адвокатқа: «Мен шындықты естімеймін бе?» – деп сұрады. «Жоқ, мырза, тек дәлелдерді ғана», – деп жауап берді адвокат.

Тараптар

Контрасттық жүйедегі судьялар әділ сот процесінің немесе негізгі әділдіктің қалыпты жүруін қамтамасыз етуде бейтараптылық танытады. Мұндай судьялар, көбінесе адвокаттардың өтініші бойынша, өз бастамасымен емес, дау туған кезде қандай дәлелдерді қабылдауға болатынын шешеді. Дегенмен, кейбір ортақ құқық жүйелерінде судьялар дәлелдерді қабылдау немесе қабылдамау туралы шешім қабыздауда үлкен рөл атқарады. Ең жаман жағдайда, сот билігін теріс пайдалану, тікелей пікірқанастыққа әкеліп соқтырады, нәтижесінде аталған сот процесі мәнсізденеді – мұндай жағдайларда заң үстемдігі заңсыз түрде адам билігіне бағынады. Лорд Девлин «Сотта» деген кітабында былай деді: «Екі жақты іздеуші алаңның қарама-қарсы басындағы ізденіс, ортадан бастаған бейтарап іздеушіге қарағанда бірдеңені қалып қою ықтималдығы аз». Қылмыстық істерде адвокаттық қызмет көрсету құқығы бастапқыда кейбір контрасттық жүйелерде қабылданбады. Фактілер өздігінен айқын болуы керек деп есептелді, ал адвокаттар мәселені нашарлатып жіберуі мүмкін деген пікір болды. Осының салдарынан, Англия 1836 жылға дейін қылмыстық істе күдіктілерге адвокаттық көмек алудың ресми құқығын бермеді («Қылмыскерлерге адвокаттық көмек көрсету туралы заң, 1836 жыл»), бірақ іс жүзінде ағылшын соттары 18 ғасырдың ортасынан бастап күдіктілерге адвокаттардың өкілдік етуіне рұқсат берді. 18 ғасырдың екінші жартысында сэр Уильям Гарроу және Томас Эрскин, 1-ші барон Эрскин сияқты адвокаттар, бүгінгі таңда көптеген елдерде қолданылатын контрасттық сот жүйесін енгізуге көмектесті. Алайда, АҚШ-та жеке адвокаттар АҚШ Конституциясы қабылданғаннан бері барлық федералдық қылмыстық істерде, ал азамат соғысы аяқталғаннан бері штаттық істерде де қатысуға құқылы болды, бірақ көптеген штаттар өздерінің конституцияларында немесе заңдарында одан да ертерек осы құқықты көзделген. Кедей қылмыскерлерге адвокатты тағайындау федералдық қылмыстық істерде дерлік барлық жерде қолданылды, бірақ штаттық істерде айтарлықтай ерекшеліктер болды. 1963 жылға дейін АҚШ Жоғарғы Соты федералдық Конституцияның Алтыншы түзетуіне сәйкес, штаттық соттарда кедей қылмыскерлерге адвокаттық көмек мемлекеттік есебінен көрсетілуі керек деп шешім қабылдады. Гидеон В. Уэйнрайт ісі.

Judges in an adversarial system are impartial in ensuring the fair play of due process, or fundamental justice. Such judges decide, often when called upon by counsel rather than of their own motion, what evidence is to be admitted when there is a dispute; though in some common law jurisdictions judges play more of a role in deciding what evidence to admit into the record or reject. At worst, abusing judicial discretion would actually pave the way to a biased decision, rendering obsolete the judicial process in question—rule of law being illicitly subordinated by rule of man under such discriminating circumstances. Lord Devlin in The Judge said: "It can also be argued that two prejudiced searchers starting from opposite ends of the field will between them be less likely to miss anything than the impartial searcher starting at the middle." The right to counsel in criminal trials was initially not accepted in some adversarial systems. It was believed that the facts should speak for themselves, and that lawyers would just blur the matters. As a consequence, it was only in 1836 that England gave suspects of felonies the formal right to have legal counsel (the Prisoners' Counsel Act 1836), although in practice, English courts routinely allowed defendants to be represented by counsel from the mid 18th century. During the second half of the 18th century, advocates like Sir William Garrow and Thomas Erskine, 1st Baron Erskine, helped usher in the adversarial court system used in most common law countries today. In the United States, however, personally retained counsel have had a right to appear in all federal criminal cases since the adoption of the United States Constitution, and in state cases at least since the end of the civil war, although nearly all provided this right in their state constitutions or laws much earlier. Appointment of counsel for indigent defendants was nearly universal in federal felony cases, though it varied considerably in state cases. It was not until 1963 that the U. S. Supreme Court declared that legal counsel must be provided at the expense of the state for indigent felony defendants, under the federal Sixth Amendment, in state courts. See Gideon v. Wainwright, .

Қылмыстық іс жүргізу

Қылмыстық сот ісінде айыпталушы куәлік беруге міндетті емес. Сондықтан, ол өзі қаламайынша прокурор немесе судьядан сұрақтарға жауап беруге тартылмайды; бірақ, егер ол куәлік беруге шешім қабылдаса, қарсы сұрақтарға ұшырауы мүмкін және жалған куәлік бергені үшін кінәлі деп танылуы мүмкін. Айыпталушының үндемеу құқығын сақтау оның ұстанымын тексеруге немесе қарсы тексеруге мүмкіндік бермейтіндіктен, қандай дәлелдерді ұсыну туралы адвокаттың шешімі кез келген қарсыластық жүйедегі істе маңызды тактика болып табылады, сондықтан мұны адвокаттың шындықты манипуляциялауы деп айтуға болады. Әрине, бұл екі тараптың да адвокаттарының біліктілігінің шамалы тең болуын және бейтарап судьяның бақылауын қажет етеді. Кейбір қарсыластық заң жүйелерінде сотқа айыпталушының қарсы тексеруге қатыспауы немесе белгілі бір сұраққа жауап бермеуі бойынша қорытынды жасауға рұқсат беріледі. Бұл қорғаныс тарапының үндемеу тактикасының тиімділігін анық шектейді. АҚШ-тағы Бесінші түзету сот присяжныйларының айыпталушының куәлік беруден бас тартуына байланысты теріс қорытынды жасауына тыйым салады деп түсіндірілді, және егер айыпталушы талап етсе, сот присяжныйларына осылай нұсқау берілуі керек. Керісінше, көптеген азаматтық құқық жүйелерінде айыпталушылар мәлімдеме жасауға міндетті болуы мүмкін, бірақ бұл мәлімдемелер прокурордың қарсы тексеруіне жатпайды және ант беру арқылы жасалмайды. Бұл айыпталушыға қарсы тараптың білікті өкілінен қарсы сұрақтарға ұшырамай, өз жағынан жағдайды түсіндіруге мүмкіндік береді. Алайда, мұның себебі көбінесе прокурор емес, судья айыпталушыны сұраққа тартады. "Қарсы тексеру" ұғымы толығымен ортақ құқықтың қарсыластық құрылымына байланысты.

Инквизиторлық жүйелермен салыстыру

"Қарсы жүйе" атауы шатастыруға боларлық, себебі ол тек осы жүйе түрінде ғана айыптау және қорғау тараптары қарама-қарсы келеді деген ой тудырады. Бұл дұрыс емес, қазіргі заманғы қарсыластық және тергеу жүйелерінің екеуінде де мемлекеттік билік прокурор мен судья арасында бөлінген, ал айыпталушыға адвокат алу құқығы берілген. Шындығында, Адам құқықтары және негізгі бостандықтар туралы Еуропалық конвенцияның 6-бабы қол қойған мемлекеттерінің заң жүйелерінде осы талаптардың орындалуын міндеттейді. Қарсыластық және тергеу жүйелері арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі қылмыстық айыпталушы қылмысын мойындаған кезде туындайды. Қарсыластық жүйеде дау жоқ болады және іс жаза тағайындауға өтеді; бірақ көптеген юрисдикцияларда айыпталушы өз қылмысын мойындауы керек, тіпті ортақ құқық соттарында да нақты жалған мойындаулар қабылданбайды. Ал, тергеу жүйесінде айыпталушының мойындауы – дәлелдерге қосылатын бір факт қана, және айыпталушының мойындауы айыптаушының толыққанды іс ұсыну міндетін жоймайды. Бұл қарсыластық жүйелерде келісімге келуге мүмкіндік береді, ал тергеу жүйесінде мұндай келісімге келу қиын немесе мүмкін емес. АҚШ-тағы көптеген ауыр қылмыстар осындай келісімдер арқылы сотқа жеткізілмейді. 27 азаматтық құқық елінде келісімге келу жиі кездеседі.