Кіріспе

Эдинбург халықаралық фестивалі – Шотландияның Эдинбург қаласында тамыз айының соңғы үш аптасында өтетін жыл сайынғы өнер фестивалі. Халықаралық музыка (әсіресе классикалық музыка) және сахналық өнер әлемінің көрнекті тұлғалары фестивальға қатысуға шақырылады. Сонымен қатар, көркем өнер көрмелері, лекциялар мен шеберлік сабақтары ұйымдастырылады. Алғашқы "Халықаралық музыка және драма фестивалі" 1947 жылдың 22 тамызы мен 11 қыркүйегі аралығында өтті. Бірінші фестиваль директоры, австриялық импресарио Рудольф Бингтің басшылығымен оркестрлік, хорлық және камералық музыка, Lied және әндер, опера, балет, драма, кино, сондай-ақ Эдинбург қамалының Эспланадасында шотландтық "сылдырлау және би" өнері ұсынылды. Бұл формат келесі жылдары да сақталды. Фестиваль 1947 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді, тек 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылды. 2021 жылы фестивальдің шектеулі нұсқасы ұйымдастырылды.

Фестивальдің құрылуы

"Адам рухының гүлденуіне платформа ұсыну" және Шотландия, Ұлыбритания және Еуропаның мәдени өмірін байыту мақсатымен фестиваль идеясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасты. Ұлыбританияда халықаралық фестиваль құру идеясын алғаш рет Глиндеборн опера фестивалінің бас менеджері Рудольф Бинг, өнер меценаты Леди Розебери, театр режиссері сэр Тайрон Гатри және Одри Милдмей (Джон Кристинің әйелі) соғыс кезінде Глиндеборндағы кішігірім масштабтағы "Жалшы операсының" турын өткізген кезде ойлап тапты. Рудольф Бинг фестивальдің идеясын өнер тілдері арқылы соғыс жараларын емдеуге арнады. Бұл оның басты мақсаты болды. Оны алғаш рет Лорд Розбери өзінің аты Оушен Свеллдің £10,000 ұтысымен қаржыландырды, ол соғыс кезінде өткізілген екі ірі жылқы жарысында, соның ішінде 1944 жылы Жокейлер клубының кубогында жеңіске жетті. Бұл сомаға Эдинбург қалалық кеңесі, содан кейін Джон Мейнард Кейнстің төрағалығымен Ұлыбританияның өнер кеңесі де ақша бөлді. Бинг сонымен қатар Шотландиядағы Британдық Кеңестің басшысы Генри Харви Вуд, Эдинбург университетінің музыка профессоры Сидни Ньюман және Эдинбург қаласынан азаматтық көшбасшылар тобымен, атап айтқанда сэр Джон Фальконермен бірге фестивальдің негізін қалады. 1939 жылы Эдинбургке барып, сонда тұрып, сонда қоныстанғаннан кейін, Бинг Англияның бірнеше қалаларына барып қайтты. Әсіресе, Эдинбургтің қамалы оған Салцбургті еске салды, ол соғыс алдында фестиваль директоры болған. Харви Вуд идеяның пайда болған кездесуін сипаттады: Эдинбург халықаралық музыка және драма фестивалі алғаш рет 1944 жылдың соңында Лондонның Ганновер скверіндегі мейрамханада түскі ас үстінде талқыланды. Рудольф Бинг музыкалық және опералық фестивальдердің соғысқа дейінгі масштабта ұзақ жылдар бойы қираған және кедейленген орталықтардың бірінде өткізілмейтініне сенімді болды. Ол сенімді болды және ол менің әріптестерімді және өзімді сендірді, мұндай кәсіпорын, сәтті жүргізілген жағдайда, осы уақытта Еуропалық уақыттан тыс, уақытша мәнге ие болуы мүмкін және Британияда музыка, драма, опера, балет және графика өнерін жақсы көретіндер үшін әлемдік курорт орталығы болуы мүмкін. Мұндай орталықтан белгілі бір алғышарттар талап етілетіндігі анық. Бұл қала шамамен 3 аптадан 1 айға дейін 50 000-150 000 келушілерді қабылдай алатын және көңіл көтере алатын қала болуы керек. Ол да Зальцбург сияқты көркем және суретті болуы керек және туристер мен шетелдік қонақтарды тартымды ететін елде орналасуы керек. Онда ауқымды және әртүрлі бағдарламаны жеткілікті деңгейде өткізу үшін театрлар, концерт залдары мен ашық кеңістіктер болуы тиіс. Ең бастысы, бұл қала осы мүмкіндікті қолдана білуі керек және бұл мерекені тек қалалық палаталарда ғана емес, сонымен қатар әрбір азаматтың жүрегінде және үйінде, тіпті қарапайым болса да, маңызды алаңдаушылыққа айналдыруды қалайды. Мен үлкен батылдықпен, бірақ сенімсіз емес, Эдинбургті орталық ретінде ұсындым және алдын ала тексеру жүргізуге уәде бердім. Вуд Фальконерге жақындады, ол қаланың атынан бастаманы құлшыныспен қарсы алды. 1946 жылға арналған шараларды аяқтау тым кеш болғандықтан, келесі жылға арналған жоспарлар жасалды.

Фестивальдің ерекшеліктері

Бірінші Халықаралық фестиваль 1947 жылдың 22 тамызы мен 11 қыркүйегі аралығында өтті, және 2015 жылға дейін тамыз және қыркүйек айларын қамтитын шара болып қалып келді. Одан кейін Эдинбург Халықаралық фестивалінің басталу және аяқталу мерзімі тамыз айына жылжытылып, Фриндж фестивалімен сәйкес келу үшін толығымен тамыз айында өтетін болды.

Классикалық музыка

Бастапқыда фестиваль кең ауқымды болды, бірақ классикалық музыкаға баса назар аударылды. Бірінші маусымның ең жарқын сәті – Вена филармониясының концерттері, 1938 жылы Германия Австрияны басып алғаннан кейін Еуропадан кеткен оның бұрынғы дирижері Бруно Вальтермен қайта қосылған кезде өткізілді. 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында фестивальде көптеген белгілі музыканттар өнер көрсетті. Бруно Вальтерден басқа, дирижерлер Вильгельм Фуртвенглер, Джон Барбиролли, Томас Бичэм, Адриан Боулт, Фриц Буш, Йозеф Крипс, Пьер Монтекс және Витторио Гуи, пианист Артур Шнабель, скрипкашы Джозеф Сигети және әнші Лотте Леманн болды, олардың барлығы мансабының соңында Эдинбургке келді. Соғыстан кейінгі Еуропаның жас дағдылы дирижерлері Герберт фон Караян, Рафаэль Кубелик, Шарль Мунк, Вольфганг Савалиш және Леонард Бернштейн, пианиношылар Клаудио Арау, Соломон және Рудольф Серкин, скрипкашылар Ехуди Менухин, Пьер Фурнье, Исаак Стерн және Амадей скрипкалық квартеті, әншілер Дитрих Фишер-Дискау, Виктория де лос Анхелес, Борис Кристоф, Элизабет Шварцкопф және Питер Пирс – бәрі де мансабының басында Эдинбург концерттік залдарында өнер көрсетті, ал ұзақ ғұмырлы пианист Артур Рубинштейннің мансабы екі дәуірді қамтыды. Алғашқы жылдардағы ең танымал орындаушылардың кейбіреулерінің мансабы 1950-ші жылдары күрт тоқтады, олардың ішінде Кэтлин Ферриер, Гвидо Кантелли, Жиннет Неву және Деннис Брэйн есімдері бар. Эдинбург фестивальдің екінші онжылдығында (1957–1966 жж.) музыка әлемінің орталығы болып қала берді. Сол кезде қалада өнер көрсеткен жетекші дирижерлер қатарында Отто Клемперер, Эрнест Ансерме, Георг Солти, Карло Мария Джулини, Евгений Мравинский, Иштва́н Кертес, Бернард Хайтинк, Джордж Селл және Леопольд Штоковски болды. Үшінші онжылдықта (1967–1976 жж.) Эдинбургке жаңа өнерпаздар келді, олардың көптегені осы ғасырдың соңына дейін және келесі ғасырға дейін музыканы бағындырды. Олардың қатарында Пьер Булез, Колин Дэвис, Клаудио Аббадо, Курт Мазур, Зубин Мехта, Риккардо Мути және Даниэль Баренбойм (олар да көбінесе пианист ретінде өнер көрсетті), сондай-ақ пианиношылар Клаудио Арау, Альфред Брендель, Мюррей Перахия және Марта Аргерих, скрипкашылар Жаклин дю Пре және Ицхак Перлман сияқты солистер болды. Бұған қоса, керемет кеңес өнерпаздарының тобында пианист Свиатослав Рихтер, виолончельші және дирижер Мстислав Ростропович, скрипкашылар Давид Ойстрах және Леонид Коган, сопрано Галина Вишневская бар еді.

Опера

Эдинбург фестивалінің негізін қалаушылар Глиндеборн операсымен тығыз байланыста болды және опера бастапқыда бағдарламаның маңызды бөлігі болды. Қалада түпнұсқа сахналық опера қойылымдарын жасауға қолайлы жағдайлар болған жоқ, тіпті қазір де жоқ, сондықтан фестивальге қонақ компаниялар шақырылды. Алғашқы жылдары Глиндеборн осы рөлді атқарды, 1947 және 1951 жылдар аралығында жылына екі қойылым әкелді. 1952 жылы Гамбург алтыдан кем емес қойылыммен қатысты. Глиндеборн 1953 жылдан 1955 жылға дейін қайта келді, енді жылына үш операмен, ал 1956 жылы Гамбург төрт қойылыммен оралды. Екінші онжылдықта (1957–1966) Эдинбург Ла Скаладан (Piccola Scala) бастап, Штутгарт мемлекеттік операсы, Стокгольм корольдік операсы, Глиндеборн операсы, Ковент-Гарден операсы, Белград операсы, ағылшын опера тобы, Сан-Карло театры (Неаполь), Будапешт операсы және балеті, Прага Ұлттық театры, Голландия фестивалі және Бавария мемлекеттік операсы сынды әртүрлі опера компанияларын қабылдады, олардың әрқайсысы жылына орташа есеппен төрт немесе бес қойылым қойды. 1965 жылдан бастап Эдинбург фестивалі операсы жергілікті қойылымдар ұсына бастады. Үшінші онжылдықта (1967–1976) Эдинбург фестивалі операсы Глазгодағы Шотландия операсымен бірге ең белгілі орындаушылардың бірі болды. Сонымен қатар, қонақ компанияларды шақыру дәстүрі жалғасты, оған неміс компаниялары Deutsche Oper Berlin, Deutsche Oper am Rhein, Гамбург мемлекеттік операсы және Франкфурт қалалық операсы, итальяндық компаниялар Teatro Comunale (Флоренция) және Teatro Massimo (Палермо), сондай-ақ Прага Ұлттық театры, Мажар мемлекеттік операсы, Стокгольм корольдік операсы және ағылшын опера тобы кірді. Алғашқы отыз жылда Эдинбургке Клаудио Аббадо, Даниэль Баренбойм, Томас Бичэм, Фриц Буш, Кристоф фон Дохнани, Ференц Фрицсей, Александр Гибсон, Карло Мария Джулини, Витторио Гуи, Рафаэль Кубелик, Георг Солти, Альберто Эреде, Янош Ференцик, Джон Притчард және Карлос Клейбер сияқты көрнекті дирижерлер, сондай-ақ Карл Эберт, Питер Эберт, Гёц Фридрих, Колин Грэм, Жан-Пьерр Поннелл, Гюнтер Реннерт, Франко Стрейлер, Лючино Висконти, Виланд Вагнер және Зефирелли сияқты режиссерлер келді. Сахналанған операларда Виктория де Лос-Анджелес, Тереза Берганса, Мария Каллас, Лиза делла Каса, Илеана Котрубаш, Сена Юринак, Биргит Нильсон, Магда Оливеро, Рената Скотто, Аня Силья, Элизабет Сёдерстром, Джоан Сазерланд, Галина Вишневская және Люба Велич, Луиджи Альва, Сесто Брускатини, Борис Кристоф, Фернандо Коренна, Джерайнт Эванс, Дитрих Фишер-Дискау, Николай Гедда, Тито Гобби, Альфредо Краус, Джордж Лондон, Лучано Паваротти, Питер Пирс, Герман Прей, Джузеппе Ди Стефано, Вольфганг Виндгассен және Фриц Вундерлич сияқты жұлдызды әншілер өнер көрсетті.

Балет

Балет фестивальде Марго Фонтейн, Роберт Хелпман және Империя театрында Садлер Веллс балет компаниясының "Ұйқыдағы сұлу" қойылымымен басталды. Олар келесі жылдары Париждегі Балет де Шамп-Элизе, Нью-Йорктегі Америка Ұлттық Балет Театры, Маркиз де Куэвастың Ұлы балеті (Le Grand Ballet de Monte Carlo), Пиллар Лопестің испан балеті, Югославия балеті және Дания Корольдік балеті сынды труппалармен қайта келді.

Драмалық

Драма Эдинбург халықаралық фестивалінің бастапқы жылдарынан бері маңызды бөлігі болды және оның табысты даму кезеңдерінің барлығында көрінді. Олд Вик театры, опера үшін Глиндеборн және балет үшін Садлер Веллс сияқты, фестивальге бастапқыда зор қолдау көрсетті, ал жылдар өте келе, оларға басқа да маңызды британдық театр ұжымдары қосылды: Глазго қалалық театры, The English Stage Company, Корольдік Шекспир театры, Traverse Theatre, Prospect Theatre Company және Ұлыбританияның Ұлттық театры. Фестивальдің алғашқы драмалық жетістіктерінің бірі 1948 жылы болды, ол кезде сэр Дэвид Линдсейдің «Үш қабат» пьесасы 1552 жылдан бері алғаш рет Ассамблея залында үлкен құрметпен қойылды. Бұл туынды 1948, 1949, 1951, 1959 және 1973 жылдары қайта жандандырылды. Әлемнің түкпір-түкпірінен театр ұжымдары келіп, олардың саны жыл сайын артты. Бірінші онжылдықта (1947–1956) Франция, Италия және Канададан, екінші онжылдықта (1957–1966) Франция, Италия, Грекия, Ресей және Польшадан, ал үшінші онжылдықта (1967–1976) АҚШ, Швеция, Ирландия, Польша, Болгария, Шығыс Германия, Италия, Румыния, Жапония, Бельгия және Швейцариядан келді. Ерекше атақты ұжымдардың қатарында Le Comédie Française, Дюссельдорф театры, Стратфорд (Онтарио) фестивалінің театры, Дублин қалалық театры, Прага қаласындағы Балюстрада театры, Нью-Йорктегі La Mama Company және Жапониядан Нох және Бунраку театрлары болды. Алғашқы жылдарығы белгілі режиссерлердің ішінде Э. Мартин Браун, Питер Устинов, Густав Грундгенс, Тайрон Гатри және Майкл Бентал болды, ал 1960 және 1970 жылдары Франк Данлоп, Ричард Эйр, Тоби Робертсон, Лука Ронкони және Андрей Сербан қалаға жаңа қойылымдар әкелді. Белгілі актерлердің қатарында Ралф Ричардсон, Алек Гиннес, Джон Гилгуд, Сибил Торндайк, Льюис Кассон, Эмлин Уильямс, Клэр Блум, Алан Бадел, Питер Финч, Ричард Бертон, Фэй Комптон, Энн Тодд, Эрик Портер және Эдвиж Фейлер болды, ал Анна Кальдер Маршалл, Дерек Якоби, Фелисити Кендал, Ян МакКеллен, Джон Невилл, Эдвард Петербридж және Тимоти Вест 1960 және 1970 жылдары сахнада алғаш рет пайда болды.

Эдинбургтегі басқа да фестивальдар

Эдинбургте Халықаралық фестивальмен шамамен бір уақытта тағы онға жуық фестиваль өтеді. Жалпы, бұл фестивальдердің барлығы Эдинбург фестивалі немесе Эдинбург фестивальдері деп аталады. Ең танымал – Эдинбург фестивалі Фриндж, ол Халықаралық фестивальдің алғашқы жылында оның бір тармағы ретінде басталып (бірақ бастапқыда осылай аталмаған), кейіннен әлемдегі ең ірі өнер мен медиа фестиваліне айналды. Эдинбург халықаралық кинофестивалі де 1947 жылдың тамызында деректі фильмдерден тұратын бағдарламамен басталды. 1990 жылдары бұл фестиваль маусым айына көшті. 1966 жылы Джон Кальдер, Ричард Демарко және Джим Хейнс – қағаз кітап дүкені мен Траверс театрының негізін қалаушылар – бастаған Жазушылар фестивалі ақырында тамыз айында өтетін Эдинбург халықаралық кітап фестиваліне әкелді. Британ армиясы фестиваль кезеңінде өзін көрсету ниетімен 1950 жылы алғашқы Эдинбург әскери татуировкасын ұйымдастырды, онда сыбызғымен ойнау және билер көрсетілді. Бұл жыл сайынғы шара ресми фестивальдің бір бөлігі саналады, бірақ оны жеке ұйымдастырады. Соның нәтижесінде, тамыз айында Эдинбургте күн сайын 2500-ден астам қойылым мен іс-шара өтетін фестивальдер жиынтығы құрылды, бұл әлемдегі басқа кез келген өнер мен медиа фестивальдерінің жиынтығынан әлдеқайда ірі.