Кіріспе

1971 жылы Питер Йейтс түсірген фильм, Гарри Полсеннің байланысы жоқ романы. "Мерфи соғысы" – Питер О’Тул мен Сиан Филлипс бас рөлдерде ойнаған 1971 жылғы Eastmancolor Panavision соғыс фильмі. Оны Макс Каттоның 1969 жылғы романы негізінде Питер Йейтс режиссерлік еткен. Фильмнің операторы – Дуглас Слокомб. Оқиға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік Америкада өтеді және суға батқан сауда кемесінен аман қалған, кемесін батырған неміс суалты қайығынан кек алуға бейілді адамның тағдырына толы.

Сюжет

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде ирландтық Мерфи «Маунт Кайл» сауда кемесінің экипажының жалғыз тірі қалған мүшесі болды. Кеме неміс суасты қайығымен батырылған, ал аман қалғандар суда автоматтан атылып тасталған. Мерфи жағалауға жетіп, Венесуэладағы Ориноко өзеніндегі миссионерлік елді мекенді табады, онда бейбітшіл квакер дәрігер Хейден оған көмектеседі. Мерфи суасты қайығы өзеннің жоғары жағындағы джунглилердің арасында жасырынып жатқанын білгеннен кейін, оны кез келген жолмен батыруға тырысады, тіпті «Маунт Кайлдан» аман қалған «Grumman J2F Duck» ұшағын да пайдалануға дайын. Ұшақтың жараланған пилоты суасты қайығының орналасқан жерін және суға түсірілген аман қалғандарды атқан соғыс қылмыстарын жасыру үшін аурухана төсегінде атып өлтірілген. Мерфи ұшақты өзеннің толқынды суымен ұшыруға тырысып, басқаруды тәжірибе мен қателік арқылы үйренеді. Ол көп ұзамай суасты қайығының жасырынған жерін табады және оны үйде жасалған «Молотов коктейлі» бомбаларымен бомбалауға тырысады, бірақ әрекеті сәтсіз аяқталады және жаза ретінде миссионерлік елді мекен қиратылады. Кейін Германияның капитуляциялағаны туралы хабар келеді, бірақ Мерфи кек алуға толы және француз досы Луиге тиесілі жүзетін кранмен суасты қайығын тарануға тырысады. Бұл әрекеті де сәтсіз аяқталады, өйткені суасты қайығы оның астына суға батып кетеді. Алайда, суасты қайығы лайлы топыраққа тұншығып қалады. Мерфи кранды пайдаланып, суасты қайығы бұрын атқан жарылмаған торпеданы алып, оны тұтқынға алынған экипажға тастап, оларды өлтіреді. Мерфи де қаза табады, өйткені торпеданың жарылысы кранның иілімін оны палубаға қадап, жүзетін кран өзен төріне батып кетеді.

Фильм мен кітап арасындағы айырмашылықтар

Мёрфи романда кеме офицерлерінің бірі, ал фильмде ол теңіз ұшағының механігі. Лейтенант Эллис кейіпкері романда жоқ. Доктор Хейден романдағы бірнеше дәрігерлердің қосындысынан жасалған. Луи кітапта француз әскерінен қашқан, өзін жек көретін дезертир, ал фильмде көңілді компания адамы. Романдағы суасты кемесінің экипажына көбірек мейіріммен қарастырылған. Олардың көпшілігі соғыстан шаршап, саясаттан алшақ, тек лейтенант Вогт басқа, ол команданы өз қолына алып, Мерфидің экипажын өлтіреді, ал капитан бас жарақатынан әрекетке келмейді. Кітаптың соңы фильмнің соңынан мүлдем өзгеше. Кітапта Мёрфи торпеданы тастағанда, ол суасты кемесін екіге бөліп, ішіндегі экипаждың көпшілігі су бетіне жүзіп шығып, аман қалады. Жараланған Вогт жағаға жете алмай, ағыспен сүйіріліп өледі. Мёрфи кран операциясы кезінде де өлімнен құтылады. Мерфи мен капитан Лаукс жағада қысқаша төбелес кешіп, шаршап жерге құлайды.

Даму

Романның киноқұқығын Paramount Pictures сатып алды. 1969 жылы Франк Синатра фильмде басты рөлде ойнау үшін шақырылды, бірақ ол жобадан бас тартты. Соңында Paramount компаниясының басшысы Роберт Эванс бұл жобаны студия үшін «Жарықтандыру» (Robbery) фильмін жасаған Питер Йейтс пен Майкл Дили тобына ұсынды. Дилидің айтуынша, алғашқы сценарийді Стерлинг Силлифант жазған, ол кейін Йейтспен бірге оны жетілдірген. Силлифант кейін былай деп еске алды:
«Біздің мақсатымыз соғыстың абсурдтығы мен мәнсіздігі туралы айқын мәлімдеме жасау еді. Сондықтан біз дыбыс пен диалогты ең төменгі деңгейге дейін азайтып, өлімге қарай қарқынды күресті, жаулардың арасындағы қақтығысты көрсетуге тырыстық. Бұл жаулардың арасындағы антагонизмнің себебі Питер О’Тул кейіпкерінің соқыр тікелейлігі мен кекшілдігінен басқа ештеңе болмауы керек еді. Сондықтан фильмнің соңында режиссер Питер Йейтс суасты қайығы мен баржаның батып кетуін, ал өзеннің екеуінің үстінен көтеріліп, оларды мәңгілікке жабуын көрсетті. Осыдан кейін ол жартастың үстінен ұшып кететін жабайы құстарды түсірді, олар адам мен машина арасындағы осы мағынасыз кездесудің жалғыз куәгерлері болды». Йейтс соғыстың салдарынан қалған үш адам – Мерфи, дәрігер және француздың жағдайға байланысты қалай біріккенін, әр кейіпкердің бір-біріне қалай әсер еткенін және оларды қаламайтын нәрселерді жасауға, кейде мақтан тұтатын нәрселерді жасауға итермелегенін ерекше қызықтыратынын айтты. Ақырында Paramount фильмнің қаржыландыруының жартысын өз мойнына алып, оның орнына әлемдік тарату құқығын алды. Бюджеттің қалған жартысы Дмитрий де Грунвальдқа тиесілі «Лондон Сценарийлері» қаржы компаниясынан түсті. Басты рөлді Питер О’Тулге 250 000 доллар төленді. Уоррен Битти, Роберт Редфорд және Ли Марвин сияқты тағы бірнеше жұлдыздар бұл ұсыныстан бас тартқан. Оның әйел серігі – оның өмірдегі әйелі Сиан Филлипс болды. Бұл жұп 1964 жылғы «Бекет» және 1969 жылғы «Қош бол, Мистер Чипс» музыкалық фильмінде бірге ойнаған. О’Тул ирландты сомдағысы келгендіктен, сценарий сол сәйкес өзгертілді.

Өндіріс

Фильм түсірілімі 1970 жылдың 23 ақпанында басталып, 5 шілдеде Мальтада аяқталды. Түсірілімдер Венесуэладағы Ориноко өзенінің жағасындағы Пуэрто-Ордас және Кастильос-де-Гуаяна аймақтарында, сондай-ақ Англияның Миддлсекс округіндегі Пинуд студиясында, Айвер-Хит және Твикенхэм киностудияларында жүргізілді. Дили бұл түсірілімді өміріндегі ең қиын деп сипаттады, бұл оның көптеген фильмдерде серіктес болған Йейтспен қарым-қатынасын үзді. Мальтада түсірілген, сауда кемесінің өртенгенін көрсететін сахналарда О’Тул майға және жарылғыш заттардың жарылған дыбыстарының арасында суда жүзді. Кейін ол былай деді: «Бастапқыда барлық трюктерді өзім орындар едім. Оны қағида етіп алдым. «Арабияның Лоренсі» фильміндегі барлық нәрсені өзім жасадым. Бірақ қолда шалдыққаннан, арқасы ауырғаннан, білегі сынғаннан және көптеген соққылардан кейін, енді ешқашан мұндай іс жасамауға шешім қабылдадым. Бұл ақымақтық еді. Фильмдерде каскадерлер бар (себебі бар!). Олар менің орындай алмайтын нәрселерді жақсы жасай алады. Мен енді каскадерлік трюктерден бас тарттым. Бірақ тағы бір рет орындауға болатын шығар деп ойладым. Сондықтан өзімді көндірдім. Венесуэлада тіпті гидроұшақ та басқардым. Егер сіз шынайы үрейді көргіңіз келсе, менің алғаш рет сол гидроұшақты басқарғандағы суреттерімді қараңыз». Дили бұл фильмін әрекет пен шытырман оқиғаларға толы фильм деп қарастырды және фильмнің соңында О’Тулдің кейіпкерінің тірі қалуын қалағанын айтты, бірақ Йейтс оның өлімін талап етіп, фильмді соғысқа қарсы наразылық білдіретін туындыға айналдыруды қалады. Оператор Дуглас Слокомб бірнеше сахналарды түсірді, оның ішінде Мерфидің флотта ұшатын және Ориноко өзені бойындағы көріністер бар. Ерекше атап өтуге лайық нәрсе – жабылу титрлері кезінде өзен жағалауында ұшып бара жатқан қызыл ибистердің әуеден түсірілген кадры. Көптеген кадрлар түсірілген гидроұшақтың кедергілерден қашу үшін тоқтауы мен кенет бұрылуы үшін камера ұшақтың қанатына бекітілді. Ориноко өзенінің жанындағы қалалардағы Бейбітшілік корпусының бірнеше еріктілері нацистік теңізшілер рөлін ойнауға шақырылды. Еріктілер күнделікті жалақыларын Венесуэланың мектеп округтеріне немесе олармен жұмыс істейтін басқа да ұйымдарға берді. IX типті U қайығын Венесуэла Әскери-теңіз күштерінің ARV Carite (S 11) бейнеледі; бұл 1960 жылы Венесуэлаға сатылған бұрынғы Tilefish еді (бұл су асты қайық соғыс кезіндегі U қайығынан әлдеқайда биік, ал оның бастион мұнарасының артындағы жалғыз зеңбірек орны оны VII типті U қайығына ұқсатады). Суда жүзіп жүретін кран – Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған танктерді түсіруге арналған кеме. Фильмде пайдаланылған OA 12 Duck-ті Фрэнк Таллман қалпына келтіріп, ұшырды және ол Огайо штатының Дейтон қаласындағы Райт Паттерсон әуе базасындағы АҚШ Әскери-әуе күштері ұлттық мұражайында қойылған. Бастапқы кітапта ұшақ «Фейри семсербалық» деп сипатталған.

Шығару

Фильмнің әлемдік премьерасы 1971 жылдың 13 қаңтарында «Одеон Лестер Сквер» кинотеатрында болды.

Қабылдау

Мерфидің соғысы сыншылар арасында да, кассада да сәтті болмады. Кейінірек Дили былай деп жазды: "Қазіргі таңда фильм ескіргендей көрінеді: клишелі кейіпкерге негізделген, клишелі сахналардың тізбегі ғана. Әуе түсірілімі әлі де жақсы. Бірақ сол кездегі басты сезімім – «Соңғысы болды!» еді". Роджер Гринспанның «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі рецензиясы сюжеттің қиындығына назар аударды: «Ешбір нәрсе екінмен үйлеспейтін фильмнің сезімі 'Мерфидің соғысы' арқылы сезіледі, және ол маңызды техникалық егжей-тегжейлерден бастап – (гидросамолет, моторлық баржа және т.б.) арасындағы шалаңғы және соңында жалықтыратын монтажға дейін, сондай-ақ оларды басқаратын адамдар мен басты актерлердің ойынына дейін жетеді». Variety журналында былай делінген: «Классикалық фильм емес, 'Мерфидің соғысы' қазіргі уақытта үйлерді толтыру үшін қажетті жақсы, сенімді ойын-сауық ретінде ерекшеленеді». «Чикаго Трибьюн» газетінің шолушысы Джин Сискел фильмге төрт жұлдыздың екісін берді және оны «өндірістік құндылығы жоғары, бірақ күдік тудыратын оқиға» деп атады. «Лос-Анджелес Таймс» газетінің редакторы Чарльз Шамплин былай деп жазды: «Оқиға қорқыныштыдан, ықпалсызға қарай дамиды. Мұндай жайсыз, дыбыссыз және атмосферасыз үлкен фильмді сирек көресіз. О’Тулдың ойыны – жарқын мінез-құлқы мен түсініксіз, қарқынды акценттерге толы». Гари Арнольдтың «Вашингтон Пост» газетіндегі рецензиясында фильм «сәтсіз, өзін-өзі жеңіске жеткізбейтін приключенческий фильм» деп сипатталды, ал сценарий «неміс капитуляциясы жарияланғанда, сценарий қайсар, кекшіл теңізші Мерфиге бұрылады. Кенеттен ол субмаринаны батыру жоспарының ақымақтығы туралы болады, афродита, бұл фильмнің болу мағынасы». «Нью-Йорк Дейли Ньюс» газетінде О’Тулдың ойыны мақталып, фильм «жарысқан экшн-спектакль» деп аталды.