Кіріспе

1970 жылы Перл-Харборға шабуыл туралы фильм 1970 жылы 23 қыркүйекте Америка Құрама Штаттарында Twentieth Century Fox, ал Жапонияда Toei Company 25 қыркүйекте көрсетілді. Американдық сыншылардан әртүрлі пікірлер алды, бірақ тарихи дәлдігі мен егжей-тегжейлілігі, визуалды эффектілері және әрекетті сахналары үшін мақтауға ие болды. Бұрын "The Longest Day" (1962) фильмін өндірген 20th Century Fox компаниясының тәжірибелі атқарушы директоры Даррил Ф. Занук "ревизионисттік көзқараспен" "1941 жылдың 7 желтоқсанында шын мәнінде не болғанын" көрсететін эпикалық фильм жасағысы келді. Ол Гавайидегі генерал Шорт пен адмирал Киммель командирлері ондаған жылдар бойы айыпталғанымен, жергілікті жапондықтардың саботаж жасауы мүмкін деген қорқынышқа жауап ретінде Пёрл-Харбордағы истребительдерді базаның ортасына көшіру сияқты, көзге көрінетін қауіптерге қарсы жеткілікті қорғаныс шараларын ұсынды деп сенді. Ақпараттық мәліметтердің жетістігіне қарамастан, олар әуе шабуылының күшейіп бара жатқан қаупі туралы шектеулі ескерту алды. Фильм екі бөлек өндірісте түсірілді: біреуі АҚШ-та, режиссері Ричард Флейшер, екіншісі Жапонияда. Ричард Флейшер Акира Куросаваның жобадағы рөлі туралы былай деді: "Куросава кино жасауда гений екеніне қарамастан, мен оның бұл фильмге сәйкес келмейтініне шын жүректен сенемін, мұндай фильмді ол бұрын жасаған емес және бұл оның стилі емес. Оның мұндай фильмді түсіруден ұялғанын және ешкімнің оған қалай түсіру керектігін айтуға батыл болмағанын сездім. Ол әрқашан толық тәуелсіздікке ие болды, ешкім Куросаваға бюджет, түсіру кестесі немесе басқа да нәрселер туралы ешқандай ұсыныс жасауға батыл болған емес. Ал енді ол Даррил Занукпен, Ричард Занукпен, Эльмо Уильямспен және өндіріс менеджерлерімен бірге болды, бұл оның бұрын кездеспеген нәрселері еді, өйткені ол әрқашан қол сұғылмаған адам болды. Менің ойымша, ол бұл фильмде қалай жұмыс істейтініне байланысты үнемі алаңдап, қорқынышқа толып жүрді. Әрине, баспасөз түсірілім алаңындағы осы алаңдаушылық туралы көп мәлімет алды және Жапонияда оны үлкен қылып көрсетті, бұл оған қосымша қысым жасады, ол мұндай қысымға үйренбеген еді. Ларри Форрестер және Куросаваның жиі серіктестері Хидео Огуни мен Рюзо Кикусима сценарийді Ладислас Фараго мен Мэриленд университетінің Гордон Прандждың кітаптары негізінде жазды, ол техникалық кеңесші болып қызмет етті. Фильмнің дәлдігін сақтау үшін екі тараптан да көптеген техникалық кеңесшілер, олардың кейбіреулері шайқасқа және/немесе жоспарлауға қатысқан, маңызды рөл атқарды. Пёрл-Харборға шабуылды жоспарлап, басқарған Минору Генда фильмнің аталмаған техникалық кеңесшісі болды. Негізгі түсірілімге төрт оператор қатысты: Чарльз Ф. Уилер, Шинсаку Химеда, Масамичи Сато және Осаму Фуруя. Олар бірлесіп "Үздік операторлық жұмыс" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ұсынылды. Томас Дель Рут және Рексфорд Метц сияқты танымал операторлар да екінші топта жұмыс істеді. Фильмнің соңында Пёрл-Харборға кірген кеме шын мәнінде портқа қайтып келе жатқан "Kearsarge" болды. "Жапондық" ұшақ тасымалдаушысы - су астына қарсы кеме "Yorktown", катапульттерді жасыру үшін жалған мұрынмен жабдықталған. Жапондық A6M Zero истребительдері және "Kate" торпедолық бомбалаушылар немесе "Val" секіруші бомбалаушылар Канада Корольдік Әуе күштерінің "Harvard" (T 6 Texan) және BT 13 Valiant ұшқыштарды оқыту ұшақтарынан өзгертілген. Жапондық ұшақтардың үлкен паркін белгілі әуе шайқасының координаторы Линн Гаррисон жасады, ол көптеген түрлендірулер жасады. Гаррисон мен Джек Канарь Лос-Анджелес аймағындағы инженерлік жұмысты үйлестірді. Бұл ұшақтар әлі күнге дейін әуе шоуларында көрінеді. Жапониядағы параллель түсірілім үшін жапондық жауынгерлік кеме "Nagato" және ұшақ тасымалдаушы "Akagi" толық масштабтағы макеттері жағалаудағы су сызығынан тұрғызылды, олардың мұрындары шамамен 90 фут (27 м) мұхит үстінде тіреулерде созылып жатты. Бұл көріністерде жапондық суреттер суреттелді. Алайда, бір қате жіберілді: "Akagi" көпірінің үлгісі сол жаққа орнатылған, ал оң жаққа емес. "Akagi" және "Hiryū" жапондық әуе кемелерінің екеуі ғана осы үлгіде, сол жақта көпірлерімен салынған. Бұл АҚШ-та түсірілген ұшыру көріністерінде АҚШ-тың авиакомпаниясы пайдаланылатыны және АҚШ-тың авиакомпанияларының аралдары әрқашан оң жақта болатыны белгілі болғандықтан жасалды. Кейбір өзгертілген ұшақтар Жапонияда түсірілген ұшу көріністері үшін де өзгертілді. Фильм түсіруге дайындалу үшін "Yorktown" Сан-Диегодағы NAS North Island-та барлық ұшақтарды, техникалық қызмет көрсетуді және түсірілім тобын тиеп алды, содан кейін Гавайиге бет алды. "Жапондық" ұшыру көріністерін түсіруге бір күн бұрын ол Сан-Диегодан бірнеше шақырым батысқа қарай жүзіп, таңда "Yorktown" ұшақтарының барлығын ұшырды. Бұл "жапондық" ұшақтар нағыз авиатасымалдаушы ұшақтары болмағандықтан, олардың авиатасымалдаушыға қайта қонуы үшін тоқтату құрылғысы болған жоқ, содан кейін North Island әуе күшінің базасына қонды. "Yorktown" North Island-қа қайтып оралып, ұшақтарды қайта тиеп алды. Содан кейін ол Гавайиге бет алды, ал ұшақтар Пёрл-Харбордың маңындағы шабуыл көріністерін түсіру үшін түсірілді. "Aircraft Specialties" компаниясы (Аризона штаты, Меса қаласы) ұшақтарға Гавайиде техникалық қызмет көрсетуді жүзеге асырды. "Boeing B 17 Flying Fortress" ұшағының түсірілім кезінде қону шассисі істен шығып, жерге құлауы түсіріліп, соңғы монтажда қолданылды. Түсірілім тобының бірі "B 17" ұшағының оң жақ қону шассисін түсіре алмайтынын естіген соң, олар "бір шассимен" қонуды түсіруге асықты. Ұшақ мүмкіндігінше көп жанар майын жұмсау үшін әуеде қалды, бұл түсірілім тобына дайындалуға уақыт берді. "Бір шассимен" қонудан алынған кадрларды фильмге қосуға шешім қабылданды. Апат көрінісінде тек соңғы құлау кадры түсірілген. Апатқа дейінгі көріністер үшін жұмыс істейтін "B 17" ұшағының оң жақ қону шассисі қолмен жиналды және соңғы жақындасу көрінісі түсірілді. Жерге қонғаннан кейін ұшқыш қуатты қосып, қайта ұшып кетті. Шын мәнінде бір шассиде қонған "B 17" ұшағының оң қанаты мен ұстағыштарына аз ғана зақым келді, ол жөнделіп, қызметке қайта оралды. Түсірілім үшін бес "Boeing B 17" ұшағы алынды. Басқа қолданылған АҚШ ұшақтары - "Consolidated PBY Catalina" және, әсіресе, "Curtiss P 40 Warhawk" (екі ұшуға жарамды мысалы қолданылды). Көптеген "P 40" истребительдері АҚШ қорғаушыларын бейнелеу үшін қолданылды, ал толық масштабтағы "P 40" фибростеклодан жасалған көшірмелердің үлгісі болды (кейбіреулері жұмыс істейтін қозғалтқыштары мен ұстағыштары бар), түсірілім кезінде атқыланды және жарылды. Флейшер сонымен қатар "P 40" моделінің "P 40" ұшақтарының қатарының ортасына құлауы көзделмегенін айтты, өйткені ол қатардың соңына құлауы керек еді. Оқиғаға қатысқан каскадерлер өмірлері үшін күресіп жатқан. "B 17" апатымен қатар бірнеше басқа көріністер 1976 жылғы "Midway" фильмінде қайта қолданылды. Әуеде 30-дан астам ұшақпен ұшу көріністерін түсіру күрделі болды және 1969 жылғы "Battle of Britain" фильмімен салыстыруға болады, онда кезеңге сәйкес келетін үлкен формациядағы ұшақтар сахналаған әуе шайқастарында түсірілді. 2001 жылғы "Pearl Harbor" фильмінде де сол өзгертілген ұшақтардың кейбіреулері қолданылды.

Тарихи ақиқат

Фильмнің жапон ұшағының ұшып кетуін көрсететін бөліктері 1943 жылы қолданысқа берілген және соғыстан кейін жаңартылған, ұшу палубасы сәл бұрышталған "Йорктаун" кемесін пайдаланады. Кемені фильмнің өндірушілері жалдады, оларға фильмге әскери-теңіз кемесі қажет болды, ал "Йорктаун" 1970 жылы қызметтен шығарылуға жоспарланғандықтан, Әскери-теңіз күштері оны қолжеткілі етті. Ол негізінен жапондық шабуылдаушы ұшақтарының ұшып кету сахналарында қолданылды. Сахнада жапондық әскери-теңіз кемелері мен "Йорктаунның" модельдері кезекпен көрсетіледі. Ол үлкен көпір аралы мен бұрышты қондыру палубасы болғандықтан, шабуылға қатысқан жапондық кемелердің ешқайсысына ұқсамайды. Жапондық кемелерде кішкентай көпір аралы болды, ал бұрышты ұшу палубалары соғыстан кейін ғана дамыды. Сонымен қатар, адмирал Холси бомбалау оқуларын қадағалап отырған сахнада 14 нөмірі бар әскери-теңіз кемесі көрсетіледі. Адмирал Холси "Энтерпрайз" кемесінде болды, 1944 жылға дейін қолданысқа берілмейтін "Эссекс" класындағы "Тикондерога" емес. Бұл түсінікті, өйткені "Энтерпрайз" және шабуылға қатысқан жапондық алты кеме де жойылған немесе батып кеткен. "Тора! Тора! Тора!" фильміндегі қателік жапондық "Акаги" әскери-теңіз кемесінің моделіне қатысты. Фильмде "Акагидің" көпір аралы кеменің оң жағында орналасқан, бұл көптеген әскери-теңіз кемелеріне тән. Дегенмен, "Акаги" ерекше болды, оның көпір аралы кеменің сол жағында орналасқан. Осыған қарамастан, көпір бөлігі "Акагидің" нақты сол жақ көпірінің айнасы ретінде дәл бейнеленген. Екінші жағынан, кадрдағы барлық жапондық ұшақтарда "Акаги" ұшақтарының белгілері (Жапонияның қызыл күн белгісінен кейін бір тік қызыл жолақ) бар, тіпті бес басқа әскери-теңіз кемесі қатысқан болса да, олардың әрқайсысының өз белгілері болған. Сонымен қатар, белгілерде ұшақтың идентификациялық нөмірлері көрсетілмейді, бұл нақты шайқаста болған жағдай. Жапондық ұшақтардың дөңгелегіндегі ақ шеңбер 1942 жылдан бастап ғана қолданылды. Бұрын ол тек қызыл болған. "Уорд" 1918 жылы қолданысқа берілген ескі "4 пайпер" эсминеці болды; фильмде "Уордты" бейнелейтін "Финч" кемесі түпнұсқа эсминецтен мүлдем өзгеше көрінеді. Сонымен қатар, фильмде ол өзінің №1 қару мұнарасынан екі рет атып жіберді. Шын мәнінде, "Уорд" бірінші атуды №1 мұнарасыз қарудан және екінші атуды №3 қанаттан жасаған. "Уордтың" шағын суасты қайығына шабуыл жасауы бұрын "Қауіпті жол" фильмінде көрсетілген. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің стандартты типтегі соғыс кемесінің артқы бөлігін бейнелейтін толық масштабты жиынтық салынды, онда әрқайсысында үш қаруы бар екі артқы мұнара болды. Ол "Аризона" мен "Невада" және басқа да соғыс кемелерін бейнелеу үшін қолданылды. Бұл "USS Arizona" үшін дұрыс болды, бірақ "USS Nevada" үшін дұрыс емес, оның төменгі үш және жоғарғы екі қару мұнаралары болды. "USS Nevada" кемесінің 1/15 масштабтағы моделі кеменің толық көрінісінде алдыңғы және артқы мұнараларды 3 2 2 3 ретімен дәл көрсетті. Толық масштабты артқы жиынтықтың артында соғыс кемесін бейнелейтін торлы мачта (немесе қоршау мачта) орнатылды, бұл жиынтықтың Соғыс кемелері қатарында екенін көрсету үшін. "USS Arizona/USS Nevada" артқы бөлігі "USS Arizona" жарылысын бейнелеу үшін қолданылды, бірақ жарылыс алдыңғы №2 оқ-дәрі қоймасында болды және "Аризонаның" артқы бөлігі көбінесе зақымдалмады. Фильмде жапондық "Zero" истребителі әскери-теңіз базасының үстінде зақымданып, кейін әдейі әскери-теңіз базасының ангарына құлайды. Бұл Пёрл-Харбор шабуылы кезінде болған үш оқиғаның жиынтығы: бірінші толқында жапондық "Zero" Форт Камехамеханың қару-жарақ ғимаратына құлады; екінші толқында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бас сержанты Джон Уильям Финн Канеохе шығанағындағы Әскери-теңіз әуе станциясында ұшақты атып, зақымдағаннан кейін жапондық "Zero" қасақана төбеге құлады; сондай-ақ екінші толқында зақымдалған жапондық ұшақ су ұшағына арналған "Кертис" кемесіне құлады. Оаху арқылы өтетін шабуыл жасақтарының бірнеше кадрларында таулардың бірінде тұрған ақ айқыш көрінеді. Шын мәнінде, айқыш шабуылдан кейін шабуыл құрбандарының құрметіне орнатылған. Соңғы сахнада адмирал Исороку Ямамото: "Біз тек ұйықтап жатқан алыпты оятып алдық деп қорқамын" дейді. Бұл цитатаның қысқартылған нұсқасы 2001 жылғы "Перл-Харбор" фильмінде де кездеседі. 2019 жылғы "Midway" фильмінде Ямамото ұйықтап жатқан алып туралы цитатаны айтады. Бұл цитата оның шабуылға қатысты сезімдерін көрсететін болса да, Ямамотоның осы сөзді айтқандығын немесе жазып алғандығын дәлелдейтін басылған деректер жоқ.

Шығару

Фильмнің әлемдік тұңғыш көрсетілімі 1970 жылдың 23 қыркүйегінде Нью-Йорк, Токио, Гонолулу және Лос-Анджелес қалаларында болды.

Кассалық жинақ

Алғашқы шығарылған кезде «Тора! Тора! Тора!» Солтүстік Америкадағы кассада сәтсіздікке ұшыраған фильм деп есептелді, оның ішкі кассасы $29,548,291 болса да, ол 1970 жылдың ең көп кассалық түсім табыс еткен тоғызыншы фильмі болды. Жапонияда бұл фильм үлкен сәттілікке ие болды, ал жылдар бойы үйдегі медиа-релиздер жалпы пайданы арттырды. 1971 жылға қарай фильм жапондық дистрибьюторлардың жалға алуынан пайда тапты және Жапонияда 1971 жылдың ең көп табыс әкелген алтыншы фильмі атанды. Fox компаниясының деректеріне сәйкес, фильм шығынды өтеу үшін $37,15 миллион жалдауға жеткені керек еді, және ол 1970 жылдың 11 желтоқсанына дейін орындалды.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында фильм 29 рецензияға негізделген 55% рейтингке ие. Сайттың консенсусы былай деді: "Тора! Тора! Тора! өте мұқият жасалған және Перл-Харбор трагедиясын егжей-тегжейлі көрсетеді, бірақ фильмдегі дыбыс пен дау-дамалға қатысты салқын тәсіл сезімсіздікті білдіреді". Metacritic-те 8 сыншының пікіріне сүйене отырып, 46% балл жинады, бұл "аралас немесе орташа пікірлерді" көрсетеді. Роджер Эберт "Тора! Тора! Тора!" фильмін "ең жаман, көңілсіз блокбастерлердің бірі" деп санады және оның "танысуға болатын кейіпкерлердің" болмауынан зардап шекті. Одан әрі, ол 1970 жылғы рецензиясында фильмді нашар актерлік ойын және арнайы эффектілері үшін сынады. The New York Times газетінің рецензенты Винсент Канби да фильмге әсер етпеді, оны "25 миллион долларлық маңызсыз нәрсе" деп атады. Variety журналы фильмді жалықтыратын деп тапты, бірақ фильмнің әрекетке толы сахналарын және өндіріс сапасын жоғары бағалады. Чарльз Шамплин 1970 жылдың 23 қыркүйегінде Los Angeles Times газетіне жариялаған рецензиясында фильмнің басты артықшылықтарын "көрнекі әсерлі" және тарихи оқиғаның мұқият қайта жаңғыртуы деп атады. Бастапқыда жағымсыз пікірлерге қарамастан, фильм жанды әрекет сахналары үшін мақталып, авиация әуесқойларының қызығушылығын тудырды. Тынық мұхитындағы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты кейінгі бірнеше фильмдер мен телесериалдар "Тора! Тора! Тора!" фильмінен түсірілген кадрларды пайдаланды. Оларға "Midway" (1976; "Тора! Тора! Тора!" DVD-де Флейшер Universal кадрларды қолданғанына ашуланып айтқан), "All This and World War II" (1976 фильм), "Pearl" (1978 телесериал), "From Here to Eternity" (1979 телесериал), "The Final Countdown" (1980) және "Australia" (2008) фильмдері, сондай-ақ "Magnum, P. I." телесериалының "Lest We Forget" атты эпизоды (алғашқы эфирі 1981 жылдың 12 ақпанында болды) кіреді. 1994 жылы Гонолулудағы USS Arizona Memorial-де жүргізілген сауалнама көрсеткендей, американдықтар үшін фильм Перл-Харборға жасалған шабуыл туралы ең көп таралған ақпарат көзі болды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Салтанатты шара Категориясы Тұңғыш аталғандар Нәтижесі43-ші «Оскар» сыйлығыҮздік операторлық Шарльз Ф. Уилер, Шинсаку Химеда, Осаму Фуруя және Масамичи СатохҮздік фильм монтажы Джеймс Э. Ньюком, Пемброк Дж. Херринг және Иноуэ ЧикаяҮздік көркемдік безендіруКөркемдік безендіру: Джек Мартин Смит, Йоширо Мураки, Ричард Дей және Тайзо КавасимаДекорация: Уолтер М. Скотт, Норман Рокетт және Карл БиддискомБейкілді арнайы визуалды эффекттер L. Б. Эбботт және А. Д. Флауэрс1971 Америка кино редакторының сыйлығыЕң үздік монтаждалған фильм – Драмалық Джеймс Э. Ньюком, Пемброк Дж. Херринг, Иноуэ Чикая1971 Laurel AwardsҮздік фильм8-орынҮздік оператор Шарльз Ф. Уилер, Шинсаку Химеда, Осаму Фуруя, Масамичи Сатох4-орынҰлттық киносыншылар кеңесінің сыйлығы 1970Жылдың үздік он фильмі10-орын